अहं तु हिमवत्पृष्ठं गतो धर्ममुपासितुम् । रौद्रं व्रत्तं समास्थाय नियतो नियतेन्द्रियः ।। ७.१३.
पण मी हिमवंताच्या शिखरावर जाऊन धर्माचे पालन केले, कठोर व्रत घेतले, आणि इंद्रियांवर संयम ठेवला.
तत्र देवो मया दृष्टः सह देव्या मया प्रभुः । सव्यं चक्षुर्मया दैवात्तत्र देव्यां निपातितम् ।। ७.१३.
तेथे मी देवीसह त्या महादेवाचे दर्शन घेतले; दैवयोगाने माझे डावे डोळे देवीवर गेले.
का न्वियं स्यादिति शुभा न खल्वन्येन हेतुना । रूपं ह्यनुपमं कृत्वा रुद्राणी तत्र तिष्ठति ।। ७.१३.
ही सुंदर स्त्री कोण असावी, असा मला विचार आला. दुसऱ्या कोणत्याही कारणाने नव्हे, तर रुद्राणीच तिथे अद्वितीय रूप घेऊन उभी होती.
देव्या दिव्यप्रभावेण दग्धं सव्यं ममेक्षणम् । रेणुध्वस्तमिव ज्योतिः पिङ्गुलत्वमुपागतम् ।। ७.१३.
त्या देवीच्या दिव्य तेजामुळे माझे डावे डोळे जळून गेले, जणू धुळीने झाकलेला दिवा पिंगट रंगाचा होतो तसा.
ततो ऽहमन्यद्विस्तीर्णं गत्वा तस्य गिरेस्तटम् । तूष्णीं वर्षशतान्यष्टौ समाधारं महाव्रतम् ।। ७.१३.
मग मी त्या डोंगराच्या दुसऱ्या विस्तीर्ण उतारावर गेलो आणि तिथे शांतपणे आठशे वर्षे मोठ्या तपश्चर्येत लीन राहिलो.
समाप्ते नियमे तस्मिंस्तत्र देवो महेश्वरः । प्रीतः प्रीतेन मनसा प्राह वाक्यमिदं प्रभुः ।। ७.१३.
त्या नियमाची पूर्णता झाल्यावर, तिथे महादेव प्रसन्न मनाने माझ्याशी आनंदाने बोलले.
पैङ्गल्यं यदवाप्तं हि देव्या रूपनिरीक्षणात् । प्रीतो ऽस्मि तव धर्मज्ञ तपसा नेन सुव्रत ।। ७.१३.
देवीच्या रूपाकडे पाहिल्यामुळे तुझे डावे डोळे पिंगट झाले, हे पाहून मी तुझ्या या कठोर तपावर अत्यंत संतुष्ट आहे, धर्म जाणणाऱ्या सज्जना.
मया चैतद्व्रतं चीर्णं त्वया चैव धनाधिप । तृतीयः पुरुषो नास्ति यश्चरेव्रतमीदृशम् ।। ७.१३.
हे व्रत मी आणि तू दोघांनीच केले आहे, धनाच्या अधिपती; असे व्रत करणारा तिसरा कोणीही नाही.
व्रतं सुनिश्चयं ह्येतन्मया ह्युत्पादितं पुरा । तत्सखित्वं मया सौम्य रोचयस्व धनेश्वर ।। ७.१३.
हे दृढ व्रत मी पूर्वीच ठरवले होते; म्हणून, हे धनाधिपती, माझे मैत्र स्वीकार.
तपसा निर्जितश्चैव सखा भव ममानघ । देव्या दग्धं प्रभावेण यच्च सव्यं तवेक्षणम् ।। ७.१३.
तुझ्या तपामुळे मी जिंकला गेलो आहे, म्हणून तू माझा मित्र हो. आणि देवीच्या तेजाने जळलेले तुझे डावे डोळे—
एकाक्षिपिङ्गलेत्येव नाम स्थास्यति शाश्वतम् । एवं तेन सखित्वं च प्राप्यानुज्ञां च शङ्करात् ।। ७.१३.
‘एकाक्षिपिंगल’ हे नाव तुला कायमचे मिळेल. अशा प्रकारे शंकराकडून मैत्री आणि परवानगी मिळवून—
आगत्य च श्रुतो ऽयं मे तव पापविनिश्चयः ।। ७.१३.
परत आल्यावर, तुझ्या पापपूर्ण निश्चयाची मला माहिती झाली.
तदधर्मिष्ठसंयोगान्निवर्त कुलदूषणात् । चिन्त्यते हि वधोपायः सर्षिसङ्घैः सुरैस्तव ।। ७.१३.
म्हणून, या अधार्मिक संगतीपासून आणि आपल्या कुळाचा अपमान करण्यापासून तू परावृत्त हो. कारण, सर्व ऋषी आणि देवगण तुझ्या विनाशाचा उपाय शोधत आहेत.
एवमुक्तो दशग्रीवः क्रुद्धसंरक्तलोचनः । हस्तौ दन्तांश्च सम्पीड्य वाक्यमेतदुवाच ह ।। ७.१३.
असे ऐकून, दशग्रीवाचा रागाने डोळे लाल झाले, त्याने मुठी आणि दात घट्ट आवळले आणि असे बोलला—
विज्ञातं ते मया दूत वाक्यं यस्य प्रभाषसे । नैतत्त्वमसि नैवासौ भ्रात्रा येनासि चोदितः ।। ७.१३.
दूत, मी तुझ्या बोलण्याचा अर्थ समजून घेतला आहे; तू तो व्यक्ती नाहीस, आणि माझ्या भावाने तुला पाठवलेलेही नाही.
हितं नैष ममैतद्धि ब्रवीति धनरक्षकः । महेश्वरसखित्वं तु मूढ श्रावयते किल ।। ७.१३.
धनरक्षक माझ्या हितासाठी काहीही सांगत नाही; अरे मूर्ख, तो फक्त महादेवाशी मैत्री असल्याचे सांगतो.
न चेदं क्षमणीयं मे यदेतद्भाषितं त्वया । यदेतावन्मया कालं दूत तस्य तु मर्षितम् ।। ७.१३.
तू जे काही बोललास, ते मला सहन करण्याजोगे नाही; तरीही, दूत, मी इतका वेळ ते सहन केले आहे.
न हन्तव्यो गुरुर्ज्येष्ठो मया ऽयमिति मन्यते । तस्य त्विदानीं श्रुत्वा मे वाक्यमेषा कृता मतिः ।। ७.१३.
तो विचार करतो, ‘तो माझा मोठा भाऊ, माझा गुरु आहे, म्हणून मी त्याला मारू नये’; पण आता त्याच्या बोलण्यावरून मी ठरवले आहे.
त्रीँल्लोकानपि जेष्यामि बाहुवीर्यमुपाश्रितः ।। ७.१३.
माझ्या बाहूंच्या बळावर मी तीनही लोकांचा विजय मिळवीन.
एतन्मुहूर्तमेवाहं तस्यैकस्य तु वै कृते । चतुरो लोकपालांस्तान्नयिष्यामि यमक्षयम् ।। ७.१३.
या एका कारणासाठी, मी या क्षणातच चारही दिशांचे रक्षक यमाच्या घरात पाठवीन.
एवमुक्त्वा तु लङ्केशो दूतं खड्गेन जघ्निवान् । ददौ भक्षयितुं ह्येनं राक्षसानां दुरात्मनाम् ।। ७.१३.
असं सांगून लंकेचा राजा त्याला तलवारीने मारलं आणि त्या दुष्ट राक्षसांना त्याला खायला दिलं.
एवं कृतस्वस्त्ययनो रथमारुह्य रावणः । त्रैलोक्यविजयाकाङ्क्षी ययौ यत्र धनेश्वरः ।। ७.१३.
मग रावणाने योग्य विधी करून रथावर बसला, तीनही लोकांवर विजय मिळवायची इच्छा धरून, जिथे धनाचा स्वामी आहे तिथे गेला.
ततस्तु सचिवैः सार्धं षड्भिर्नित्यं बलोद्धतैः । महोदरप्रहस्ताभ्यां मारीचशुकसारणैः ।। ७.१४.
नंतर तो नेहमी बलवान अशा सहा मंत्र्यांसह—महोदर, प्रहस्त, मारीच, शुक, सारण—
धूम्राक्षेण च वीरेण नित्यं समरगृध्नुना । वृतः संप्रययौ श्रीमान्क्रोधाल्लोकान्दहन्निव ।। ७.१४.
आणि नेहमी युद्धाची इच्छा असलेल्या धूम्राक्ष या वीरासह, मोठ्या रागाने जणू काही सगळ्या लोकांना जाळायला निघाला तसा निघाला.
पुराणि स नदीः शैलान्वनान्युपवनानि च । अतिक्रम्य मुहूर्तेन कैलासं गिरिमागमत् ।। ७.१४.
तो प्राचीन नगरे, नद्या, डोंगर, जंगलं आणि उपवनं क्षणात ओलांडून कैलास पर्वतावर पोहोचला.
सन्निविष्टं गिरौ तस्मिन्राक्षसेन्द्रं निशम्य तु । युद्धे ऽत्यर्थकृतोत्साहं दुरात्मानं समन्त्रिणम् ।। ७.१४.
त्या पर्वतावर राक्षसांचा राजा, मंत्र्यांसह आणि युद्धासाठी खूप उत्सुक आहे, असं कळल्यावर—
यक्षा न शेकुः संस्थातुं प्रमुखे तस्य रक्षसः । राज्ञो भ्रातेति विज्ञाय गता यत्र धनेश्वरः ।। ७.१४.
त्या राक्षस राजाच्या समोर यक्ष उभे राहू शकले नाहीत; तो राजाचा भाऊ आहे हे ओळखून, ते सगळे धनाच्या स्वामीकडे गेले.
ते गत्वा सर्वमाचख्युर्भ्रातुस्तस्य चिकीर्षितम् । अनुज्ञाता ययुर्हष्टा युद्धाय धनदेन ते ।। ७.१४.
ते तिथे जाऊन आपल्या भावाचा हेतू सगळं सांगितलं; मग धनदाने परवानगी दिल्यावर ते आनंदाने युद्धासाठी निघाले.
ततो बलानां सङ्क्षोभो व्यवर्धत महोदधेः । तस्य नैर्ऋतराजस्य शैलं सञ्चालयन्निव ।। ७.१४.
मग सैन्यांचा गोंधळ मोठ्या समुद्रासारखा वाढला, जणू त्या निशाचर राजासाठी पर्वत हलवतो आहे असं वाटलं.
ततो युद्धं समभवद्यक्षराक्षससङ्कुलम् । व्यथिताश्चाभवंस्तत्र सचिवा राक्षसस्य ते ।। ७.१४.
मग तिथे यक्ष आणि राक्षसांनी भरलेलं युद्ध सुरू झालं; तिथे त्या राक्षसाचे मंत्री घाबरले.