अथ लोकेश्वरोत्सृष्टा तत्र कालेन केनचित् । निद्रा समभवत्तीव्रा कुम्भकर्णस्य रूपिणी ।। ७.१३.
काही काळाने, लोकांचा स्वामी पाठविलेल्या तीव्र झोपेने, कुम्भकर्णाला आपल्या रूपाने ग्रासले.
ततो भ्रातरमासीनं कुम्भकर्णो ऽब्रवीद्वचः । निद्रा मां बाधते राजन्कारयस्व ममालयम् ।। ७.१३.
मग कुम्भकर्णाने बसलेल्या भावाला सांगितले, "राजा, मला झोप त्रास देते; माझ्यासाठी निवासाची व्यवस्था कर."
विनियुक्तास्ततो राज्ञा शिल्पिनो विश्वकर्मवत् । विस्तीर्णं योजनं शुभ्रं ततो द्विगुणमायतम् ।। ७.१३.
राजाच्या आज्ञेने, विश्वकर्मासारखे कुशल कारागीर नेमले गेले; त्यांनी एक विस्तीर्ण, उजळ सभागृह बांधले, एक योजन रुंद आणि त्याच्या दुप्पट लांब.
दर्शनीयं निराबाधं कुम्भकर्णस्य चक्रिरे । स्फाटिकैः काञ्चनैश्चित्रैः स्तम्भैः सर्वत्र शोभितम् ।। ७.१३.
ते त्यांनी कुम्भकर्णासाठी सुंदर, अडथळे नसलेले बनवले, स्फटिक आणि सोन्याच्या सुंदर खांबांनी सर्वत्र सजवले.
वैडूर्यकृतसोपानं किङ्किणीजालकं तथा । दान्ततोरणविन्यस्तं वज्रस्फटिकवेदिकम् ।। ७.१३.
वैडूर्याच्या पायऱ्या, घंटांच्या जाळ्या, हत्तीच्या दातांची कमानी, आणि वज्र-स्फटिकाचे चबुतरे अशा सुंदर वस्तू तेथे बांधल्या होत्या.
मनोहरं सर्वसुखं कारयामास राक्षसः । सर्वत्र सुखदं नित्यं मेरोः पुण्यां गुहामिव ।। ७.१३.
राक्षसाने ते घर अतिशय आकर्षक, सर्व सुखांनी भरलेले, नेहमीच आनंददायक, जणू मेरू पर्वताच्या पवित्र गुहेसारखे बांधले.
तत्र निद्रां समाविष्टः कुम्भकर्णो महाबलः । बहून्यब्दसहस्राणि शयानो न प्रबुद्ध्यते ।। ७.१३.
तेथे महाबली कुम्भकर्ण झोपेने ग्रासला गेला; तो हजारो वर्षे झोपून राहिला आणि जागा झाला नाही.
निद्राभिभूते तु तदा कुम्भकर्णे दशाननः । देवर्षियक्षगन्धर्वान्सञ्जघ्ने हि निरङ्कुशः ।। ७.१३.
कुम्भकर्ण झोपेत असताना, दशाननाने कोणतीही अडथळा न मानता देव, ऋषी, यक्ष आणि गंधर्व यांना पराभूत केले.
उद्यानानि च चित्राणि नन्दनादीनि यानि च । तानि गत्वा सुसङक्रुद्धो भिनत्ति स्म दशाननः ।। ७.१३.
नंदन आणि इतर सुंदर बगिच्यांमध्ये जाऊन, प्रचंड रागाने दशाननाने त्यांचा नाश केला.
नदीं गज इव क्रीडन्वृक्षान्वायुरिव क्षिपन् । नगान्व्रज्र इवोत्सृष्टो विध्वंसयति राक्षसः ।। ७.१३.
नदीत खेळणाऱ्या हत्तीप्रमाणे, वाऱ्याने झाडे फेकावीत तसे, आणि वज्राने डोंगर फोडावेत तसे, त्या राक्षसाने सर्वत्र विध्वंस केला.
तथावृत्तं तु विज्ञाय दशग्रीवं धनेश्वरः । कुलानुरूपं धर्मज्ञो वृत्तं संस्मृत्य चात्मनः ।। ७.१३.
दशग्रीवाने केलेली ही कृत्ये समजून, धनाचा स्वामी, धर्म जाणणारा आणि आपल्या कुलाच्या योग्य वर्तनाची आठवण काढून, त्याने विचार केला.
सौभ्रात्रदर्शनार्थं तु दूतं वैश्रवणस्तदा । लङ्कां सम्प्रेषयामास दशग्रीवस्य वै हितम् ।। ७.१३.
भाऊबंदकी दाखवण्यासाठी, वैश्रवणाने तेव्हा दशग्रीवाच्या हितासाठी एक दूत लंकेत पाठवला.
स गत्वा नगरीं लङ्कामाससाद विभीषणम् । मानितस्तेन धर्मेण पृष्टश्चागमनं प्रति ।। ७.१३.
तो दूत लंका नगरीत जाऊन विभीषणाला भेटला; विभीषणाने त्याचे धर्माप्रमाणे स्वागत केले आणि त्याच्या येण्याचे कारण विचारले.
पृष्ट्वा च कुशलं राज्ञो ज्ञातीनां च बिभीषणः । सभायां दर्शयामास तमासीनं दशाननम् ।। ७.१३.
राजा आणि त्याच्या नातेवाईकांची कुशलता विचारून, विभीषणाने त्याला सभेत बसलेल्या दशाननाचे दर्शन घडवले.
स दृष्ट्वा तत्र राजानं दीप्यमानं स्वतेजसा । जयेति वाचा सम्पूज्य तूष्णीं समभिवर्तत ।। ७.१३.
त्याने तेथे तेजाने झळकणाऱ्या राजाला पाहून 'जय हो!' असे म्हणत सन्मान केला आणि मग गप्प उभा राहिला.
तं तत्रोत्तमपर्यङ्के वरास्तरणशोभिते । उपविष्टं दशग्रीवं दूतो वाक्यमथाब्रवीत् ।। ७.१३.
त्या सुंदर, उत्तम आसनावर बसलेल्या दशग्रीवाला, दूताने तेव्हा हे शब्द सांगितले.
राजन्वदामि ते सर्वं भ्राता तव यदब्रवीत् । उभयोः सदृशं वीर वृत्तस्य च कुलस्य च ।। ७.१३.
राजा, तुझ्या भावाने जे काही सांगितले ते सर्व मी तुला सांगतो; हे तुझ्या वर्तनास आणि तुझ्या कुलास योग्य आहे, हे वीर.
साधु पर्याप्तमेतावत्कृतश्चारित्रसङ्ग्रहः । साधु धर्मे व्यवस्थानं क्रियतां यदि शक्यते ।। ७.१३.
छान केलेस, एवढे पुरेसे आहे; सद्गुणांचा संग्रह झाला आहे. उत्तम केलेस—शक्य असेल तर धर्मातच स्थिर राहा.
दृष्टं मे नन्दनं भग्नमृषयो निहताः श्रुताः । देवतानां समुद्योगस्त्वत्तो राजन्मम श्रुतः ।। ७.१३.
मी नंदन बगिचा उद्ध्वस्त झालेला पाहिला, ऋषी मारले गेले असे ऐकले; आणि राजन, देवांनी तुझ्याविरुद्ध तयारी केली आहे हेही मला समजले.
निराकृतश्च बहुशस्त्वया ऽहं राक्षसाधिप । अपराद्धा हि बाल्याच्च रमणीयाः स्वबान्धवाः ।। ७.१३.
राक्षसाधिपती, तू मला अनेकदा दूर केलेस; लहानपणी तू आपल्या प्रिय नातेवाईकांनाही दुखावलेस.
अहं तु हिमवत्पृष्ठं गतो धर्ममुपासितुम् । रौद्रं व्रत्तं समास्थाय नियतो नियतेन्द्रियः ।। ७.१३.
पण मी हिमवंताच्या शिखरावर जाऊन धर्माचे पालन केले, कठोर व्रत घेतले, आणि इंद्रियांवर संयम ठेवला.
तत्र देवो मया दृष्टः सह देव्या मया प्रभुः । सव्यं चक्षुर्मया दैवात्तत्र देव्यां निपातितम् ।। ७.१३.
तेथे मी देवीसह त्या महादेवाचे दर्शन घेतले; दैवयोगाने माझे डावे डोळे देवीवर गेले.
का न्वियं स्यादिति शुभा न खल्वन्येन हेतुना । रूपं ह्यनुपमं कृत्वा रुद्राणी तत्र तिष्ठति ।। ७.१३.
ही सुंदर स्त्री कोण असावी, असा मला विचार आला. दुसऱ्या कोणत्याही कारणाने नव्हे, तर रुद्राणीच तिथे अद्वितीय रूप घेऊन उभी होती.
देव्या दिव्यप्रभावेण दग्धं सव्यं ममेक्षणम् । रेणुध्वस्तमिव ज्योतिः पिङ्गुलत्वमुपागतम् ।। ७.१३.
त्या देवीच्या दिव्य तेजामुळे माझे डावे डोळे जळून गेले, जणू धुळीने झाकलेला दिवा पिंगट रंगाचा होतो तसा.
ततो ऽहमन्यद्विस्तीर्णं गत्वा तस्य गिरेस्तटम् । तूष्णीं वर्षशतान्यष्टौ समाधारं महाव्रतम् ।। ७.१३.
मग मी त्या डोंगराच्या दुसऱ्या विस्तीर्ण उतारावर गेलो आणि तिथे शांतपणे आठशे वर्षे मोठ्या तपश्चर्येत लीन राहिलो.
समाप्ते नियमे तस्मिंस्तत्र देवो महेश्वरः । प्रीतः प्रीतेन मनसा प्राह वाक्यमिदं प्रभुः ।। ७.१३.
त्या नियमाची पूर्णता झाल्यावर, तिथे महादेव प्रसन्न मनाने माझ्याशी आनंदाने बोलले.
पैङ्गल्यं यदवाप्तं हि देव्या रूपनिरीक्षणात् । प्रीतो ऽस्मि तव धर्मज्ञ तपसा नेन सुव्रत ।। ७.१३.
देवीच्या रूपाकडे पाहिल्यामुळे तुझे डावे डोळे पिंगट झाले, हे पाहून मी तुझ्या या कठोर तपावर अत्यंत संतुष्ट आहे, धर्म जाणणाऱ्या सज्जना.
मया चैतद्व्रतं चीर्णं त्वया चैव धनाधिप । तृतीयः पुरुषो नास्ति यश्चरेव्रतमीदृशम् ।। ७.१३.
हे व्रत मी आणि तू दोघांनीच केले आहे, धनाच्या अधिपती; असे व्रत करणारा तिसरा कोणीही नाही.
व्रतं सुनिश्चयं ह्येतन्मया ह्युत्पादितं पुरा । तत्सखित्वं मया सौम्य रोचयस्व धनेश्वर ।। ७.१३.
हे दृढ व्रत मी पूर्वीच ठरवले होते; म्हणून, हे धनाधिपती, माझे मैत्र स्वीकार.
तपसा निर्जितश्चैव सखा भव ममानघ । देव्या दग्धं प्रभावेण यच्च सव्यं तवेक्षणम् ।। ७.१३.
तुझ्या तपामुळे मी जिंकला गेलो आहे, म्हणून तू माझा मित्र हो. आणि देवीच्या तेजाने जळलेले तुझे डावे डोळे—