पुत्र वैश्रवणं पश्य भ्रातरं तेजसा वृतम् । भ्रातृभावे समे चापि पश्यात्मानं त्वमीदृशम् ।। ७.९.
मुला, वैश्रवण हा तुझा भाऊ तेजाने वेढलेला आहे, त्याच्याकडे पाहा. आणि बंधुत्वाच्या नात्यात तू देखील तसाच आहेस, हे स्वतःकडे पाहून ओळख.
दशग्रीव तथा यत्नं कुरुष्वामितविक्रम । यथा त्वमसि मे पुत्र भव र्वैश्रवणोपमः ।। ७.९.
दशग्रीवा, माझ्या मुला, तू आपली सारी ताकद लावून प्रयत्न कर, म्हणजे तू वैश्रवणासारखा होशील.
मातुस्तद्वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवान् । अमर्षमतुलं लेभे प्रतिज्ञां चाकरोत्तदा ।। ७.९.
आईचे ते शब्द ऐकून, तेजस्वी दशग्रीवाला फार राग आला आणि त्याने एक प्रतिज्ञा केली.
सत्यं ते प्रतिजानामि भ्रातृतुल्यो ऽधिको ऽपि वा । भविष्याम्योजसा चैव सन्तापं त्यज हृद्गतम् ।। ७.९.
आई, मी तुला खरे सांगतो, मी माझ्या भावासारखा किंवा त्याहून अधिक सामर्थ्यवान होईन; तुझ्या मनातील दुःख सोडून दे.
ततस्तेनैव कोपेन दशग्रीवः सहानुजः । चिकीर्षुर्दुष्करं कर्म तपसे धृतमानसः ।। ७.९.
मग त्या रागाने भरून, दशग्रीवा आणि त्याचा लहान भाऊ, कठीण तप करण्याचा निश्चय करून, मन लावून तपासाठी निघाले.
प्राप्स्यामि तपसा काममिति कृत्वा ऽध्यवस्य च । आगच्छदात्मसिद्ध्यर्थं गोकर्णस्याश्रमं शुभम् ।। ७.९.
‘मी तपाने आपली इच्छा पूर्ण करीन’ असा निर्धार करून, आत्मसिद्धीसाठी तो शुभ गोकरणाच्या आश्रमात गेला.
स राक्षसस्तत्र सहानुजस्तदा तपश्चकारातुलमुग्रविक्रमः । अतोषयच्चापि पितामहं विभुं ददौ स तुष्टश्च वराञ्जयावहान् ।। ७.९.
तेथे त्या राक्षसाने, आपल्या भावासह, अतुलनीय तप केले; त्याच्या कठोर पराक्रमाने त्याने ब्रह्मदेवाला प्रसन्न केले, आणि ब्रह्मदेवाने त्यांना हवे तसे वर दिले.
अथाब्रवीन्मुनिं रामः कथं ते भ्रातरो वने । कीदृशं तु तदा ब्रह्मंस्तपस्तेपुर्महाबलाः ।। ७.१०.
मग रामाने त्या ऋषींना विचारले, 'तुमचे भाऊ वनात कसे राहत होते? त्या बलवानांनी तेव्हा कसे तप केले होते, ब्राह्मण?'
अगस्त्यस्त्वब्रवीत्तत्र रामं सुप्रीतमानसम् । तांस्तान्धर्मविधींस्तत्र भ्रातरस्ते समाविशन् ।। ७.१०.
आगस्त्य ऋषींनी, मनाने प्रसन्न असलेल्या रामाला सांगितले, 'तेथे तुझे भाऊ विविध धर्माचे आचरण करत होते.'
कुम्भकर्णस्ततो यत्तो नित्यं धर्मपथे स्थितः । तताप ग्रीष्मकाले तु पञ्चाग्नीन्परितः स्थितः ।। ७.१०.
मग कुंभकर्ण नेहमी धर्माच्या मार्गावर राहून, उन्हाळ्यात पाच अग्नीभोवती उभा राहून तप करीत होता.
मेघाम्बुसिक्तो वर्षासु वीरासनमसेवत । नित्यं च शिशिरे काले जलमध्यप्रतिश्रयः ।। ७.१०.
पावसाळ्यात मेघाच्या पाण्याने भिजत, तो वीरासनात बसत असे; थंडीत तो नेहमी पाण्यातच राहायचा.
एवं वर्षसहस्राणि दश तस्यातिचक्रमुः । धर्मे प्रयतमानस्य सत्पथे निष्ठितस्य च ।। ७.१०.
अशा प्रकारे, धर्मात मन लावून आणि सद्गतीवर राहून, त्याची दहा हजार वर्षे अशीच गेली.
विभीषणस्तु धर्मात्मा नित्यं धर्मपरः शुचिः । पञ्चवर्षसहस्राणि पादेनैकेन तस्थिवान् ।। ७.१०.
विभीषण मात्र धर्मशील, नेहमी धर्मात रमणारा आणि शुद्ध, त्याने पाच हजार वर्षे एका पायावर उभा राहून तप केले.
समाप्ते नियमे तस्य ननृतुश्चाप्सरोगणाः । पपात पुष्पवर्षं च क्षुभिताश्चापि देवताः ।। ७.१०.
त्याचे व्रत पूर्ण होताच, अप्सरांची टोळी नाचली, फुलांची उधळण झाली आणि देवताही आनंदित झाल्या.
पञ्चवर्षसहस्राणि सूर्यं चैवान्ववर्तत । तस्थौ चोर्ध्वशिरोबाहुः स्वाध्यायधृतमानसः ।। ७.१०.
पाच हजार वर्षे, तो सूर्याचा पाठलाग करत, डोके आणि हात वर करून, मनात वेदपठण करत उभा राहिला.
एवं विभीषणस्यापि स्वर्गस्थस्येव नन्दने । दशवर्षसहस्राणि गतानि नियतात्मनः ।। ७.१०.
अशा प्रकारे, संयमित विभीषणासाठीही, जणू स्वर्गातील नंदनवनातच, दहा हजार वर्षे गेली.
दशवर्षसहस्रं तु निराहारो दशाननः । पूर्णे वर्षसहस्रे तु शिरश्चाग्नौ जुहाव सः ।। ७.१०.
दशाननाने मात्र, दहा हजार वर्षे अन्न न घेता तप केले; आणि प्रत्येक हजार वर्षे पूर्ण झाली की, त्याने आपले एक शिर अग्नीत अर्पण केले.
एवं वर्षसहस्राणि नव तस्यातिचक्रमुः । शिरांसि नव चाप्यस्य प्रविष्टानि हुताशनम् ।। ७.१०.
अशा रीतीने, त्याची नऊ हजार वर्षे गेली आणि त्याची नऊ मस्तके अग्नीत समर्पित झाली.
अथ वर्षसहस्रे तु दशमे दशमं शिरः । छेत्तुकामे दशग्रीवे प्राप्तस्तत्र पितामहः ।। ७.१०.
मग दहा हजार वर्षे पूर्ण होताच, जेव्हा रावण आपले दहावे डोके कापायला निघाला, तेव्हा ब्रह्मदेव तिथे प्रकट झाला.
पितामहस्तु सुप्रीतः सार्धं देवैरुपस्थितः । तव तावद्दशग्रीव प्रीतो ऽस्मीत्यभ्यभाषत ।। ७.१०.
ब्रह्मदेव अत्यंत प्रसन्न होऊन देवांसह तेथे आला आणि दहा डोक्यांच्या रावणाला म्हणाला, "मी तुझ्यावर खूश आहे."
शीघ्रं वरय धर्मज्ञ वरो यस्ते ऽभिकाङ्क्षितः । कं ते कामं करोम्यद्य न वृथा ते परिश्रमः ।। ७.१०.
"लवकर माग, धर्म जाणणाऱ्या रावणा, तुला जो काही वर हवा आहे तो माग. आज मी तुझे मनोकामना पूर्ण करीन—तुझा परिश्रम वाया गेला नाही."
अथाब्रवीदृशग्रीवः प्रहृष्टेनान्तरात्मना । प्रणम्य शिरसा देवं हर्षगद्गदया गिरा ।। ७.१०.
तेव्हा दहा डोक्यांचा रावण, अंतःकरणात आनंदून, देवाला वंदन करून, आनंदाने गदगदलेल्या आवाजात बोलला.
भगवन्प्राणिनां नित्यं नान्यत्र मरणाद्भयम् । नास्ति मृत्युसमः शत्रुरमरत्वमहं वृणे ।। ७.१०.
"भगवंत, सर्व जीवांना नेहमी मृत्यूचेच भय असते; मृत्यूसारखा दुसरा शत्रू नाही. मी अमरत्वाचा वर मागतो."
एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा दशग्रीवमुवाच ह । नास्ति सर्वामरत्वं ते वरमन्यं वृणीष्व मे ।। ७.१०.
तेव्हा ब्रह्मदेव म्हणाला, "सर्वांगीण अमरत्व तुला शक्य नाही; दुसरा वर माझ्याकडून माग."
एवमुक्ते तदा राम ब्रह्मणा लोककर्तृणा । दशग्रीव उवाचेदं कृताञ्जलिरथाग्रतः ।। ७.१०.
हे राम, ब्रह्मदेवाने असे म्हटल्यावर, दहा डोक्यांचा रावण हात जोडून त्याच्यासमोर म्हणाला.
सुपर्णनागयक्षाणां दैत्यदानवरक्षसाम् । अवध्यो ऽहं प्रजाध्यक्ष देवतानां च शाश्वत ।। ७.१०.
"सुपर्ण, नाग, यक्ष, दैत्य, दानव, राक्षस आणि देव या सर्वांकडून मी कधीही मारला जाऊ नये, हे प्रजापती, असा वर मला मिळू दे."
नहि चिन्ता ममान्येषु प्राणिष्वमरपूजित । तृणभूता हि ते मन्ये प्राणिनो मानुषादयः ।। ७.१०.
"इतर जीवांची मला काहीच चिंता नाही, अमर देवते; कारण माणसे वगैरे मला गवतासारखी क्षुल्लक वाटतात."
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा दशग्रीवेण रक्षसा । उवाच वचनं देवः सह देवैः पितामहः ।। ७.१०.
धर्मनिष्ठ दहा डोक्यांच्या राक्षसाने असे म्हटल्यावर, ब्रह्मदेव देवांसह असे बोलला.
भविष्यत्येवमेतत्ते वचो राक्षसपुङ्गव । एवमुक्त्वा तु तं राम दशग्रीवं पितामहः ।। ७.१०.
"राक्षसांमध्ये श्रेष्ठा, जसे तू म्हटलेस तसेच होईल." असे म्हणून, हे राम, ब्रह्मदेवाने दहा डोक्यांच्या रावणाला संबोधले.
शृणु चापि वरो भूयः प्रीतस्येह शुभो मम । हुतानि यानि शीर्षाणि पूर्वमग्नौ त्वयानघ ।। ७.१०.
"आता माझ्या प्रीतीपोटी तुला आणखी एक उत्तम वर देतो: राक्षसा, जे डोके तू पूर्वी अग्नीत अर्पण केलीस, ती तुला पुन्हा मिळतील."