शृणु तस्मात्सुतान्भद्रे यादृशाञ्जनयिष्यसि । दारुणान्दारुणाकारान्दारुणाभिजनप्रियान् ।। ७.९.
म्हणून, भद्रे, ऐक, तुला कसे पुत्र होतील: रागीट, भयंकर रूपाचे आणि भयंकर कुळात प्रिय असणारे.
प्रसविष्यसि सुश्रोणि राक्षसान्क्रूरकर्मणः । सा तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रणिपत्याब्रवीद्वचः ।। ७.९.
सुंदर कटी असलेल्या, तुझ्या पोटी क्रूर कृत्य करणारे राक्षस जन्माला येतील. हे ऐकून तिने वाकून नमस्कार केला आणि म्हणाली.
भगवन्नीदृशान्पुत्रांस्त्वत्तो ऽहं ब्रह्मवादिनः । नेच्छामि सुदुराचारान्प्रसादं कर्तुमर्हसि ।। ७.९.
भगवंत, मला तुमच्याकडून असे दुष्ट वर्तन करणारे पुत्र नको आहेत. कृपया माझ्यावर कृपा करा.
कन्यया त्वेवमुक्तस्तु विश्रवा मुनिपुङ्गवः । उवाच कैकसीं भूयः पूर्णेन्दुरिव रोहिणीम् ।। ७.९.
मग त्या कन्येने असे म्हटल्यावर, महर्षी विश्रवा पूर्ण चंद्रासारखा तेजस्वी, पुन्हा कैकसीला म्हणाले.
पश्चिमो यस्तव सुतो भविष्यति शुभानने । मम वंशानुरूपः स धर्मात्मा च भविष्यति ।। ७.९.
सुंदर मुख असलेल्या तुजला सांगतो, तुझा शेवटचा मुलगा माझ्या कुळास अनुरूप आणि धर्मशील असेल.
एवमुक्ता तु सा कन्या राम कालेन केनचित् । जनयामास बीभत्सं रक्षोरूपं सुदारुणम् ।। ७.९.
राम, त्या कन्येला असे सांगितल्यावर, काही काळाने तिने अत्यंत भयंकर आणि राक्षसी रूप असलेला पुत्र जन्मास घातला.
दशग्रीवं महादंष्ट्रं नीलाञ्जनचयोपमम् । ताम्रोष्ठं विंशतिभुजं महास्यं दीप्तमूर्धजम् ।। ७.९.
तो दहा डोकी असलेला, मोठ्या दातांचा, काळ्या काजळासारखा, तांबड्या ओठांचा, वीस हातांचा, मोठ्या तोंडाचा आणि ज्वलंत केसांचा होता.
तस्मिञ्जाते तु तत्काले सज्वालकवलाः शिवाः । क्रव्यादाश्चापसव्यानि मण्डलानि प्रचक्रमुः ।। ७.९.
त्याच्या जन्मावेळी, त्या वेळी, ज्वालाग्रासी तोंड असलेली कोल्ही आणि मांसाहारी प्राणी उलट दिशेने वर्तुळात फिरू लागले.
ववर्ष रुधिरं देवो मेघाश्च खरनिःस्वनाः । प्रबभौ न च सूर्यो वै महोल्काश्चापतन्भुवि ।। ७.९.
त्या वेळी देवांनी रक्ताचा पाऊस पाडला, मेघांनी जोरात गडगडाट केला, सूर्य चमकला नाही आणि मोठ्या उल्का पृथ्वीवर पडल्या.
चकम्पे जगती चैव ववुर्वाताः सुदारुणाः । अक्षोभ्यः क्षुभितश्चैव समुद्रः सरितां पतिः ।। ७.९.
पृथ्वी थरथरली, भीषण वारे वाहू लागले आणि नद्यांचा स्वामी समुद्रही अस्थिर झाला.
अथ नामाकरोत्तस्य पितामहसमः पिता । दशग्रीवः प्रसूतो ऽयं दशग्रीवो भविष्यति ।। ७.९.
मग त्याच्या वडिलांनी, जे ब्रह्मदेवासारखे होते, त्याचे नाव ठेवले – 'हा दहा डोकी असलेला जन्मला आहे, म्हणून याचे नाव दशग्रीव असेल.'
तस्य त्वनन्तरं जातः कुम्भकर्णो महाबलः । प्रमाणाद्यस्य विपुलं प्रमाणं नेह विद्यते ।। ७.९.
त्याच्या नंतर लगेचच महाबली कुंभकर्ण जन्मला, ज्याचे शरीर इतके मोठे होते की त्याची मोजणी कोणालाही करता आली नाही.
ततः शूर्पणखा नाम सञ्जज्ञे विकृतानना । विभीषणश्च धर्मात्मा कैकस्याः पश्चिमः सुतः ।। ७.९.
मग विकृत चेहरा असलेली शूर्पणखा नावाची मुलगी जन्मली, आणि कैकसीचा शेवटचा पुत्र, धर्मनिष्ठ विभीषण जन्मला.
तस्मिञ्जाते महासत्त्वे पुष्पवर्षं पपात ह ।। ७.९.
त्या महान आत्म्याचा जन्म होताच, फुलांचा वर्षाव झाला.
नभःस्थाने दुन्दुभयो देवानां प्राणदंस्तदा । वाक्यं चैवान्तरिक्षे च साधु साध्विति तत्तदा ।। ७.९.
त्या वेळी आकाशात देवांचे डोल वाजले, देवांना आनंद झाला आणि आकाशातून 'छान! छान!' अशी कौतुकाची वाणी आली.
तौ तु तत्र महारण्ये ववृधाते महौजसौ । कुम्भकर्णदशग्रीवौ लोकोद्वेगकरौ तदा ।। ७.९.
त्या घनदाट अरण्यात कुंभकर्ण आणि दशग्रीव हे दोघेही मोठ्या तेजाने वाढू लागले आणि जगाला त्रास देऊ लागले.
कुम्भकर्णः प्रमत्तस्तु महर्षीन्धर्मवत्सलान् । त्रैलोक्यं भक्षयन्नित्यासन्तुष्टो विचचार ह ।। ७.९.
कुंभकर्ण नेहमी मद्यधुंद राहून, धर्मशील महर्षींची पर्वा न करता, तिन्ही लोकांना खात हिंडू लागला.
विभीषणस्तु धर्मात्मा नित्यं धर्मे व्यवस्थितः । स्वाध्यायनियताहार उवास विजितेन्द्रियः ।। ७.९.
पण विभीषण नेहमी धर्मात स्थिर, स्वाध्याय आणि मर्यादित आहार करणारा, इंद्रियांवर विजय मिळवून राहू लागला.
अथ वैश्रवणो देवस्तत्र कालेन केनचित् । आगतः पितरं द्रष्टुं पुष्पकेण धनेश्वरः ।। ७.९.
मग काही काळाने कुबेर, पुष्पक विमानातून वडिलांना भेटायला तेथे आला.
तं दृष्ट्वा कैकसी तत्र ज्वलन्तमिव तेजसा । आगम्य राक्षसी तत्र दशग्रीवमुवाच ह ।। ७.९.
तेथे तेजाने झळकणारा कुबेर दिसल्यावर, राक्षसी कैकसी दशग्रीवाजवळ जाऊन बोलली.
पुत्र वैश्रवणं पश्य भ्रातरं तेजसा वृतम् । भ्रातृभावे समे चापि पश्यात्मानं त्वमीदृशम् ।। ७.९.
मुला, वैश्रवण हा तुझा भाऊ तेजाने वेढलेला आहे, त्याच्याकडे पाहा. आणि बंधुत्वाच्या नात्यात तू देखील तसाच आहेस, हे स्वतःकडे पाहून ओळख.
दशग्रीव तथा यत्नं कुरुष्वामितविक्रम । यथा त्वमसि मे पुत्र भव र्वैश्रवणोपमः ।। ७.९.
दशग्रीवा, माझ्या मुला, तू आपली सारी ताकद लावून प्रयत्न कर, म्हणजे तू वैश्रवणासारखा होशील.
मातुस्तद्वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवान् । अमर्षमतुलं लेभे प्रतिज्ञां चाकरोत्तदा ।। ७.९.
आईचे ते शब्द ऐकून, तेजस्वी दशग्रीवाला फार राग आला आणि त्याने एक प्रतिज्ञा केली.
सत्यं ते प्रतिजानामि भ्रातृतुल्यो ऽधिको ऽपि वा । भविष्याम्योजसा चैव सन्तापं त्यज हृद्गतम् ।। ७.९.
आई, मी तुला खरे सांगतो, मी माझ्या भावासारखा किंवा त्याहून अधिक सामर्थ्यवान होईन; तुझ्या मनातील दुःख सोडून दे.
ततस्तेनैव कोपेन दशग्रीवः सहानुजः । चिकीर्षुर्दुष्करं कर्म तपसे धृतमानसः ।। ७.९.
मग त्या रागाने भरून, दशग्रीवा आणि त्याचा लहान भाऊ, कठीण तप करण्याचा निश्चय करून, मन लावून तपासाठी निघाले.
प्राप्स्यामि तपसा काममिति कृत्वा ऽध्यवस्य च । आगच्छदात्मसिद्ध्यर्थं गोकर्णस्याश्रमं शुभम् ।। ७.९.
‘मी तपाने आपली इच्छा पूर्ण करीन’ असा निर्धार करून, आत्मसिद्धीसाठी तो शुभ गोकरणाच्या आश्रमात गेला.
स राक्षसस्तत्र सहानुजस्तदा तपश्चकारातुलमुग्रविक्रमः । अतोषयच्चापि पितामहं विभुं ददौ स तुष्टश्च वराञ्जयावहान् ।। ७.९.
तेथे त्या राक्षसाने, आपल्या भावासह, अतुलनीय तप केले; त्याच्या कठोर पराक्रमाने त्याने ब्रह्मदेवाला प्रसन्न केले, आणि ब्रह्मदेवाने त्यांना हवे तसे वर दिले.
अथाब्रवीन्मुनिं रामः कथं ते भ्रातरो वने । कीदृशं तु तदा ब्रह्मंस्तपस्तेपुर्महाबलाः ।। ७.१०.
मग रामाने त्या ऋषींना विचारले, 'तुमचे भाऊ वनात कसे राहत होते? त्या बलवानांनी तेव्हा कसे तप केले होते, ब्राह्मण?'
अगस्त्यस्त्वब्रवीत्तत्र रामं सुप्रीतमानसम् । तांस्तान्धर्मविधींस्तत्र भ्रातरस्ते समाविशन् ।। ७.१०.
आगस्त्य ऋषींनी, मनाने प्रसन्न असलेल्या रामाला सांगितले, 'तेथे तुझे भाऊ विविध धर्माचे आचरण करत होते.'
कुम्भकर्णस्ततो यत्तो नित्यं धर्मपथे स्थितः । तताप ग्रीष्मकाले तु पञ्चाग्नीन्परितः स्थितः ।। ७.१०.
मग कुंभकर्ण नेहमी धर्माच्या मार्गावर राहून, उन्हाळ्यात पाच अग्नीभोवती उभा राहून तप करीत होता.