एवं ते राक्षसा तेन हरिणा कमलेक्षण । बहुशः संयुगे भग्ना हतप्रवरनायकाः ।। ७.८.
कमलासारख्या डोळ्यांनो, त्या हरिने त्या युद्धात पुन्हा पुन्हा राक्षसांना पराभूत केले, त्यांच्या श्रेष्ठ सेनापतींना मारले.
अशक्नुवन्तस्ते विष्णुं प्रतियोद्धुं भयार्दिताः । त्यक्त्वा लङ्कां गता वस्तुं पातालं सहपत्नयः ।। ७.८.
विष्णूशी सामना करणे अशक्य झाल्याने, भीतीने ग्रासलेले ते राक्षस लंका सोडून आपल्या पत्नींसह पाताळात जाऊन राहू लागले.
सुमालिनं समासाद्य राक्षसं रघुसत्तम । स्थिताः प्रख्यातवीर्यास्ते वंशे सालकटङ्कटे ।। ७.८.
रघुकुळातील श्रेष्ठा, सुमाली या राक्षसाला भेटून, प्रसिद्ध पराक्रमी ते सर्व साळकटंकट वंशातच राहिले.
ये त्वया निहतास्ते तु पौलस्त्या नाम राक्षसाः । सुमाली माल्यवान्माली ये च तेषां पुरःसराः ७.८.
पण ज्यांना तुम्ही मारले, ते पौरस्त्य नावाचे राक्षस होते—सुमाली, मल्यवान, माली आणि त्यांच्या पुढारी.
न चान्यो राक्षसान्हन्ता सुरारीन्देवकण्टकान् । ऋते नारायणं देवं शङ्खचक्रगदाधरम् ।। ७.८.
शंख, चक्र आणि गदा धारण करणाऱ्या नारायण देवाशिवाय, देवांचे शत्रू असलेल्या राक्षसांना कोणीही मारू शकत नाही.
भवान्नारायणो देवश्चतुर्बाहुः सनातनः । राक्षसान्हन्तुमुत्पन्नो ह्यजेयः प्रभुरव्ययः ।। ७.८.
तुम्हीच तो सनातन, चतुर्भुज नारायण देव आहात, राक्षसांचा नाश करण्यासाठी जन्मलेला, अजिंक्य, सर्वशक्तिमान आणि अविनाशी.
नष्टधर्मव्यवस्थाता काले काले प्रजाकरः । उत्पद्यते दस्युवधे शरणागतवत्सलः ।। ७.८.
जो हरवलेला धर्म पुन्हा प्रस्थापित करतो, प्रत्येक युगात सृष्टी करतो, दुष्टांचा नाश करण्यासाठी जन्म घेतो आणि शरण आलेल्यांवर प्रेम करतो.
एषा मया तव नराधिप राक्षसानामुत्पत्तिरद्य कथिता सकला यथावत् । भूयो निबोध रघुसत्तम रावणस्य जन्मप्रभावमतुलं ससुतस्य सर्वम् ।। ७.८.
राजा, मी आता तुला राक्षसांची उत्पत्ती जशी घडली तशी पूर्णपणे सांगितली आहे. आता, रघुकुळातील श्रेष्ठा, रावण आणि त्याच्या मुलांचा अद्वितीय जन्म आणि सामर्थ्य ऐक.
चिरात्सुमाली व्यचरद्रसातलं स राक्षसो विष्णुभयार्दितस्तदा । पुत्रैश्च पौत्रैश्च समन्वितो बली ततस्तु लङ्कामवसद्धनेश्वरः ।। ७.८.
दीर्घकाळ सुमाली हा राक्षस विष्णूच्या भीतीने पाताळात भटकत राहिला. नंतर आपल्या मुला-नातवांसह, बलाढ्य असलेला तो धनाचा स्वामी म्हणून लंकेत राहू लागला.
कस्यचित्त्वथ कालस्य सुमाली नाम राक्षसः । रसातलान्मर्त्यलोकं सर्वं वै विचचार ह ।। ७.९.
काही काळानंतर सुमाली नावाचा राक्षस पाताळातून निघून साऱ्या मर्त्य लोकांत फिरू लागला.
नीलजीमूतसङ्काशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः । कन्यां दुहितरं गृह्य विना पद्ममिव श्रियम् ।। ७.९.
तो काळ्या मेघासारखा दिसत होता, कानात तळपत्या सोन्याच्या कुंडल्या घातल्या होत्या. त्याने आपल्या कन्येला, जणू कमळाशिवायची लक्ष्मीच, सोबत घेतले.
राक्षसेन्द्रः स तु तदा विचरन्वै महीतलम् । तदापश्यत्स गच्छन्तं पुष्पकेण धनेश्वरम् ।। ७.९.
तो राक्षसांचा राजा पृथ्वीवर हिंडत असताना, त्याने पुष्पक विमानातून जाणाऱ्या धनाच्या स्वामीला पाहिले.
गच्छन्तं पितरं द्रष्टुं पुलस्त्यतनयं विभुम् । तं दृष्ट्वा ऽमरसङ्काशं स्वच्छन्दं तपनोपमम् ।। ७.९.
तो आपल्या वडिलांना भेटायला निघालेला, पुलस्त्यपुत्र, तेजस्वी, देवासारखा, मुक्तपणे फिरणारा आणि सूर्याप्रमाणे प्रकाशमान, त्याला त्याने पाहिले.
रसातलं प्रविष्टः सन्मर्त्यलोकात्सविस्मयः । इत्येवं चिन्तयामास राक्षसानां महामतिः ।। ७.९.
मर्त्य लोकांमधून पाताळात परत येऊन, आश्चर्यचकित झालेला तो राक्षसांचा बुद्धिमान प्रमुख विचार करू लागला.
किं कृतं श्रेय इत्येवं वर्धेमहि कथं वयम् । अथाब्रवीत्सुतां रक्षः कैकसीं नाम नामतः ।। ७.९.
आपल्या भल्यासाठी काय करावं, आपण कसं वाढावं, असं विचार करत असताना त्या राक्षसाने आपल्या कैकेसी नावाच्या मुलीला असं सांगितलं.
पुत्रि प्रदानकालो ऽयं यौवनं व्यतिवर्तते । प्रत्याख्यानाच्च भीतैस्त्वं न वरैः प्रतिगृह्यसे ।। ७.९.
मुली, तुझ्या लग्नाचा काळ आलाय; तुझं तारुण्य संपत चाललंय. भीतीमुळे तू मागणी आलेल्या वरांना नकार दिलास, म्हणून अजून लग्न झालेलं नाही.
त्वत्कृते च वयं सर्वे यन्त्रिता धर्मबुद्धयः । त्वं हि सर्वगुणोपेता श्रीः साक्षादिव पुत्रिके । कन्यापितृत्वं दुःखं हि सर्वेषां मानकाङ्क्षिणाम् ।। ७.९.
तुझ्यासाठी आम्ही सगळे धर्माचं भान ठेवून स्वतःला आवरलं आहे. मुली, तू सर्व गुणांनी युक्त आहेस, जणू लक्ष्मीच. मुलगी घरात राहणं, मान राखणाऱ्यांसाठी नेहमीच दुःखदायक असतं.
न ज्ञायते च कः कन्यां वरयेदिति कन्यके ।। ७.९.
मुली, कोण तुझा हात मागेल, हे अजून कळलेलं नाही.
त्वं हि सर्वगुणोपेता श्रीः साक्षादिव पुत्रिके । मातुः कुलं पितृकुलं यत्र चैव प्रदीयते । कुलत्रयं सदा कन्या संशये स्थाप्य तिष्ठति ।। ७.९.
मुली, तू सर्व गुणांनी भरलेली आहेस, जणू लक्ष्मीच. जिथे मुलगी दिली जाते, तिथे आईचं, वडिलांचं आणि ज्या घरात ती जाते त्या घराचं, या तिन्ही घरांचं नाव लागतं. मुलगी नेहमी या तिन्ही घरांना अनिश्चिततेत ठेवते.
सा त्वं मुनिवरं श्रेष्ठं प्रजापतिकुलोद्भवम् । भज विश्रवसं पुत्रि पौलस्त्यं वरय स्वयम् ।। ७.९.
म्हणून, मुली, तू स्वतःच प्रजापतींच्या कुळात जन्मलेल्या श्रेष्ठ ऋषी विश्वश्रवांस निवड.
ईदृशास्ते भविष्यन्ति पुत्राः पुत्रि न संशयः । तेजसा भास्करसमो यादृशो ऽयं धनेश्वरः ।। ७.९.
मुली, तुझ्या पोटी असे पुत्र जन्माला येतील, यात शंका नाही—ज्यांचं तेज धनाच्या अधिपतीसारखं असेल.
सा तु तद्वचनं श्रुत्वा कन्यका पितृगौरवात् । तत्रोपागम्य सा तस्थौ विश्रवा यत्र तप्यते ।। ७.९.
वडिलांचं मान ठेवून, ती कन्या त्यांचं बोलणं ऐकून, जिथे विश्वश्रवा तप करत होते तिथे जाऊन उभी राहिली.
एतस्मिन्नन्तरे राम पुलस्त्यतनयो द्विजः । अग्निहोत्रमुपातिष्ठच्चतुर्थ इव पावकः ।। ७.९.
याच वेळी, राम, पुलस्त्यांचा पुत्र, तो द्विज, अग्निहोत्र करत होता, जणू चौथ्या ज्वाळेसारखा तेजस्वी दिसत होता.
अविचिन्त्य तु तां वेलां दारुणां पितृगौरवात् । उपसृत्याग्रतस्तस्य चरणाधोमुखी स्थिता । विलिखन्ती मुहुर्भूमिमङ्गुष्ठाग्रेण भामिनी ।। ७.९.
त्या कठीण वेळेचा विचार न करता, वडिलांचा मान ठेवून, ती त्याच्या पुढे जाऊन, त्याच्या पायाशी डोकं झुकवून उभी राहिली आणि अंगठ्याने जमिनीवर वारंवार रेघोट्या काढू लागली.
स तु तां वीक्ष्य सुश्रोणीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् । अब्रवीत्परमोदारो दीप्यमानां स्वतेजसा ।। ७.९.
स्वतःच्या तेजाने उजळलेला, उदार स्वभावाचा तो ऋषी, पूर्ण चंद्रासारखं मुख असलेल्या, सुंदर कटी असलेल्या तिला पाहून बोलला.
भद्रे कस्यासि दुहिता कुतो वा त्वमिहागता । किं कार्यं कस्य वा हेतोस्तत्त्वतो ब्रूहि शोभने ।। ७.९.
सुंदर स्त्री, तू कोणाची मुलगी आहेस, कुठून आली आहेस? तुला काय हवं आहे, आणि कशासाठी आली आहेस? खरं खरं सांग.
एवमुक्ता तु सा कन्या कृताञ्जलिरथाब्रवीत् । आत्मप्रभावेण मुने ज्ञातुमर्हसि मे मतम् ।। ७.९.
असं विचारल्यावर, ती कन्या हात जोडून म्हणाली, "मुनिवर, माझ्या मनात काय आहे, ते तुम्ही स्वतःच्या सामर्थ्याने जाणू शकता."
किं तु मां विद्धि ब्रह्मर्षे शासनात्पितुरागताम् । कैकसी नाम नाम्नाहं शेषं त्वं ज्ञातुमर्हसि ।। ७.९.
पण, ब्रह्मर्षी, मला वडिलांच्या आज्ञेने आलेली म्हणून ओळखा; माझं नाव कैकेसी आहे. बाकीचं तुम्ही जाणून घ्या.
स तु गत्वा मुनिर्ध्यानं वाक्यमेतदुवाच ह । विज्ञातं ते मया भद्रे कारणं यन्मनोगतम् ।। ७.९.
मग तो मुनि ध्यानात गेला आणि म्हणाला, "भद्रे, तुझ्या मनातलं कारण मी ओळखलं आहे."
सुताभिलाषो मत्तस्ते मत्तमातङ्गगामिनि । दारुणायां तु वेलायां यस्मात्त्वं मामुपस्थिता ।। ७.९.
मत्त हत्तीणीसारख्या चालणाऱ्या, तुला पुत्रांची इच्छा आहे हे मला कळलं आहे; आणि तू अशा कठीण वेळी माझ्याकडे आली आहेस—