भगवन्पूर्वमप्येषा लङ्कासीत्पिशिताशिनाम् । श्रुत्वेदं भगवद्वाक्यं जातो मे विस्मयः परः ।। ७.४.
भगवंत, मला आधीच ऐकून होते की लंका मांसाहारी राक्षसांचीच होती. पण आता तुमचं बोलणं ऐकून मला फारच आश्चर्य वाटतंय.
पुलस्त्यवंशादुद्भूता राक्षसा इति नः श्रुतम् । इदानीमन्यतश्चापि सम्भवः कीर्तितस्त्वया ।। ७.४.
आपण ऐकलं होतं की राक्षस हे पुलस्त्य यांच्या वंशातून जन्मले. पण आता तुम्ही दुसऱ्या उत्पत्तीचंही वर्णन केलं.
रावणात्कुम्भकर्णाच्च प्रहस्ताद्विकटादपि । रावणस्य च पुत्रेभ्यः किं नु ते बलवत्तराः ।। ७.४.
रावण, कुंभकर्ण, प्रहस्त, विकट आणि रावणाच्या मुलांपेक्षा ते जास्त बलवान होते का?
क एषां पूर्वको ब्रह्मन्किन्नामा च बलोत्कटः । अपराधं च कं प्राप्य विष्णुना द्राविताः कथम् ।। ७.४.
त्यांचा पूर्वज कोण होता, ब्राह्मण? त्याचं नाव काय होतं, आणि त्यांच्यात सर्वात बलवान कोण होता? आणि कोणत्या अपराधामुळे विष्णूंनी त्यांना हाकलून दिलं?
एतद्विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ । कुतूहलमिदं मह्यं नुद भानुर्यथा तमः ।। ७.४.
हे सर्व मला सविस्तर सांग, पावन. माझ्या मनातली उत्सुकता सूर्य जसा अंधार दूर करतो तशी शांत कर.
राघवस्य वचः श्रुत्वा संस्कारालङ्कृतं शुभम् । ईषद्विस्मयमानस्तमगस्त्यः प्राह राघवम् ।। ७.४.
राघवाचं सुंदर, सुसंस्कारित बोलणं ऐकून अगस्त्य थोडं आश्चर्य वाटत असताना राघवाला म्हणाला.
प्रजापतिः पुरा सृष्ट्वा ह्यपः सलिलसम्भवः । तासां गोपायने सत्त्वानसृजत्पद्मसम्भवः ।। ७.४.
पूर्वी प्रजापतींनी जलाची निर्मिती केली, त्या पाण्याचं रक्षण करण्यासाठी त्यांनी जीवांची निर्मिती केली, हे कमलज.
ते सत्त्वाः सत्त्वकर्तारं विनीतवदुपस्थिताः । किं कुर्म इति भाषन्तः क्षुत्पिपासाभयार्दिताः ।। ७.४.
ते जीव उपाशी, तहानलेले आणि घाबरलेले होते. ते नम्रपणे सृष्टीकर्त्याजवळ जाऊन म्हणाले, 'आता आम्ही काय करू?'
प्रजापतिस्तु तान्याह सत्वानि प्रहसन्निव । आभाष्य वाचा यत्नेन रक्षध्वमिति मानदः ।। ७.४.
प्रजापतींनी हसत हसत त्या जीवांना प्रेमाने सांगितलं, 'तुम्ही यांचं रक्षण करा.'
रक्षामेति च तत्रान्ये जक्षाम इति चापरे । भुक्षिताभुक्षितैरुक्तस्ततस्तानाह भूतकृत् ।। ७.४.
त्यात काहींनी 'आपण रक्षण करू' असं म्हटलं, तर काहींनी 'आपण खाऊ' असं सांगितलं. काहींनी खाल्लं, काहींनी नाही, तेव्हा सृष्टीकर्त्यांनी त्यांना उत्तर दिलं.
रक्षामेति च यैरुक्तं राक्षसास्ते भवन्तु वः । जक्षाम इति यैरुक्तं यक्षा एव भवन्तु वः ।। ७.४.
ज्यांनी 'आपण रक्षण करू' असं म्हटलं, त्यांना राक्षस म्हटलं जाईल. ज्यांनी 'आपण खाऊ' असं सांगितलं, त्यांना यक्ष म्हटलं जाईल.
तत्र हेतिः प्रहेतिश्च भ्रातरौ राक्षसाधिपौ । मधुकैटभसङ्काशौ बभूवतुररिन्दमौ ।। ७.४.
त्यात हेतिं आणि प्रहेतिं हे दोन भाऊ राक्षसांचे प्रमुख झाले. ते मदु आणि कैटभासारखे बलवान आणि देवांचे शत्रू होते.
प्रहेतिर्धार्मिकस्तत्र तपोवनगतस्तदा । हेतिर्दारक्रियार्थे तु परं यत्नमथाकरोत् ।। ७.४.
त्यात प्रहेति हा धर्मशील होता आणि त्या वेळी तो तपोवनात राहत होता. हेतिं मात्र पुत्रप्राप्तीसाठी खूप प्रयत्न करत होता.
स कालभगिनीं कन्यां भयां नाम भयावहाम् । उदावहदमेयात्मा स्वयमेव महामतिः ।। ७.४.
तो संयमी आणि बुद्धिमान हेतिंने स्वतःच काळभगिनी नावाच्या भयावह भयादायिनी कन्येशी विवाह केला.
स तस्यां जनयामास हेती राक्षसपुङ्गवः । पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठो विद्युत्केश इति श्रुतम् ।। ७.४.
त्या भयामध्ये हेतिं या राक्षसश्रेष्ठाने एक पुत्र उत्पन्न केला, जो पुत्रांमध्ये श्रेष्ठ आणि विद्युत्केश म्हणून प्रसिद्ध झाला.
विद्युत्केशो हेतिपुत्रः स दीप्तार्कसमप्रभः । व्यवर्धत महातेजास्तोयमध्य इवाम्बुदः ।। ७.४.
हेतिंचा पुत्र विद्युत्केश तेजस्वी सूर्यासारखा उजळला आणि तो पाण्यातील मेघासारखा वाढू लागला.
स यदा यौवनं भद्रमनुप्राप्तो निशाचरः । ततो दारक्रियां तस्य कर्तुं व्यवसितः पिता ।। ७.४.
तो निशाचर जेव्हा तारुण्यात पोहोचला, तेव्हा त्याच्या वडिलांनी त्याचं लग्न लावायचं ठरवलं.
सन्ध्यायास्तनयां सो ऽथ सन्ध्यातुल्यां प्रभावतः । वरयामास पुत्रार्थं हेती राक्षसपुङ्गवः ।। ७.४.
मग हेतिं या राक्षसश्रेष्ठाने आपल्या पुत्रासाठी संध्येची कन्या, जी सामर्थ्यात संध्येसारखीच होती, तिची मागणी केली.
अवश्यमेव दातव्या परस्मै सेति सन्ध्यया । चिन्तयित्वा सुता दत्ता विद्युत्केशाय राघव ।। ७.४.
ती मुलगी दुसऱ्याला द्यायलाच हवी, असं संध्येला वाटलं आणि तिने आपली कन्या विद्युत्केशाला दिली, हे राघव.
सन्ध्यायास्तनयां लब्ध्वा विद्युत्केशो निशाचरः । रमते स्म तया सार्धं पौलोम्या मघवानिव ।। ७.४.
संघ्या हिची मुलगी मिळाल्यावर, रात्रभर फिरणारा विद्युत्केश तिच्या सोबत आनंदाने राहू लागला, जसं इंद्र पौलोमीसोबत आनंदी असतो.
केनचित्त्वथ कालेन राम सालकटङ्कटा । विद्युत्केशाद्गर्भमाप घनराजिरिवार्णवात् ।। ७.४.
काही काळानंतर, हे राम, सालकटंकटा हिला विद्युत्केशापासून गर्भ राहिला, जसा वाऱ्यामुळे ढगांची रांग भरते.
ततः सा राक्षसी गर्भं घनगर्भसमप्रभम् । प्रसूता मन्दरं गत्वा गङ्गा गर्भमिवाग्निजम् ।। ७.४.
मग ती राक्षसी, पावसाळी ढगासारखा तेजस्वी गर्भ घेऊन, मंदार पर्वतावर गेली आणि तिथे गंगेने जसा अग्नीचा पुत्र जन्माला घातला तसं तिने प्रसूती केली.
समुत्सृज्य तु सा गर्भं विद्युत्केशरतार्थिनी । रेमे तु सार्धं पतिना विस्मृत्य सुतमात्मजम् ।। ७.४.
विद्युत्केशासोबत राहण्याची इच्छा असल्याने तिने तो मुलगा तिथेच सोडून दिला आणि स्वतःच्या मुलाला विसरून पतीसोबत रमली.
उत्सृष्टस्तु तदा गर्भो घनशब्दसमस्वनः । तयोत्सृष्टः स तु शिशुः शरदर्कसमद्युतिः । निधायास्ये स्वयं मुष्टिं रुरोद शनकैस्तदा ।। ७.४.
मग त्या सोडलेल्या मुलाने, ढगांचा गडगडाटासारखा मोठा रडण्याचा आवाज केला, तो शरद ऋतूच्या सूर्यासारखा तेजस्वी दिसत होता आणि स्वतःच्या तोंडात मूठ ठेवून हळूहळू रडू लागला.
ततो वृषभमास्थाय पार्वत्या सहितः शिवः । वायुमार्गेण गच्छन्वै शुश्राव रुदितस्वनम् ।। ७.४.
तेव्हा शिव पार्वतीसोबत वृषभावर बसून, वाऱ्याच्या मार्गाने जात असताना त्यांना ते रडण्याचं स्वर ऐकू आलं.
अपश्यदुमया सार्धं रुदन्तं राक्षसात्मजम् । कारुण्यभावात्पार्वत्या भवस्त्रिपुरसूदनः ।। ७.४.
उमा सोबत असलेल्या शिवाने, रडणारा राक्षसाचा मुलगा पाहिला; पार्वतीच्या करुणेने त्रिपुरांचा संहार करणाऱ्या भवाच्या मनात दया उत्पन्न झाली.
तं राक्षसात्मजं चक्रे मातुरेव वयःसमम् । अमरं चैव तं कृत्वा महादेवो ऽक्षरो ऽव्ययः ।। ७.४.
महादेवाने, जो अविनाशी आणि शाश्वत आहे, त्या राक्षसाच्या मुलाला त्याच्या आईच्या वयाचा केला आणि त्याला अमरत्व दिलं.
पुरमाकाशगं प्रादात्पार्वत्याः प्रियकाम्यया । उमयापि वरो दत्तो राक्षसानां नृपात्मज ।। ७.४.
पार्वतीच्या प्रेमासाठी, शिवाने त्या मुलाला आकाशात एक नगर दिलं; आणि उमानेही त्या राक्षसांना वर दिला, राजपुत्रा.
सद्योपलब्धिर्गर्भस्य प्रसूतिः सद्य एव च । सद्य एव वयःप्राप्तिर्मातुरेव वयस्समम् ।। ७.४.
त्या मुलाला लगेचच जन्म, ताबडतोब वाढ आणि आईच्या वयाइतकं वय एकदम मिळालं.
ततः सुकेशो वरदानगर्वितः श्रियं प्रभोः प्राप्य हरस्य पार्श्वतः । चचार सर्वत्र महान्महामतिः खगं पुरं प्राप्य पुरन्दरो यथा ।। ७.४.
मग वर मिळाल्याचा अभिमान असलेला सुकेश, प्रभूच्या तेजाने शोभून, हराच्या जवळ राहू लागला; तो महान आणि बुद्धिमान सर्वत्र फिरू लागला, जसा इंद्र अमरावती मिळाल्यावर सर्वत्र जातो.