राक्षसैः सा परित्यक्ता पुरा विष्णुभयार्दितैः । शून्या रक्षोगणैः सर्वै रसातलतलं गतैः ।। ७.३.
"पूर्वी राक्षसांना विष्णूची भीती वाटून त्यांनी ती नगरी सोडली होती; सर्व राक्षसगण पाताळात गेले आणि ती नगरी ओस पडली."
शून्या सम्प्रति लङ्का सा प्रभुस्तस्या न विद्यते । स त्वं तत्र निवासाय गच्छ पुत्र यथासुखम् ।। ७.३.
"आता ती लंका ओस आहे, आणि तिचा कोणीही स्वामी नाही. म्हणून, पुत्रा, तू तिथे जाऊन मनासारखे राहा."
निर्दोषस्तत्र ते वासो न बाधास्तत्र कस्यचित् । एतच्छुत्वा स धर्मात्मा धर्मिष्ठं वचनं पितुः ।। ७.३.
"तिथे तुला कुठलाही दोष लागणार नाही; कोणालाही त्रास होणार नाही. वडिलांचे हे धर्मयुक्त बोलणे ऐकून, त्या धर्मात्म्याने..."
निवासयामास तदा लङ्कां पर्वतमूर्धनि । नैर्ऋतानां सहस्रैस्तु हृष्टैः प्रमुदुतैः सह ।। ७.३.
मग त्याने हजारो आनंदी आणि उत्साही नैरृतांसह, लंकेला त्या पर्वताच्या शिखरावर वसवले.
अचिरेणैव कालेन सम्पूर्णा तस्य शासनात् ।। ७.३.
त्याच्या आज्ञेने ती नगरी लवकरच पूर्णपणे भरून गेली.
स तु तत्रावसत्प्रीतो धर्मात्मा नैर्ऋतर्षभः । समुद्रपरिघायां तु लङ्कायां विश्रवात्मजः ।। ७.३.
त्या समुद्राने वेढलेल्या लंकेत, विश्रवाचा पुत्र, धर्मात्मा नैरृतांचा राजा, आनंदाने राहू लागला.
काले काले तु धर्मात्मा पुष्पकेण धनेश्वरः । अभ्यागच्छद्विनीतात्मा पितरं मातरं च हि ।। ७.३.
काळोवेळी, धर्मात्मा धनाचा स्वामी पुष्पक विमानाने आपल्या वडिलांना आणि आईला भेटायला जात असे.
स देवगन्धर्वगणैरभिष्टुतस्तथाप्सरोनृत्यविभूषितालयः । गभस्तिभिः सूर्य इवावभासयन्पितुः समीपं प्रययौ स वित्तपः ।। ७.३.
देव, गंधर्व यांच्या स्तुतीने सन्मानित, अप्सरांच्या नृत्यांनी सजलेली त्याची वसती, सूर्याच्या किरणांसारखी तेजस्वी होती; असा तो धनाचा स्वामी वडिलांच्या जवळ गेला.
श्रुत्वागस्त्येरितं वाक्यं रामो विस्मयमागतः । कथमासीत्तु लङ्कायां सम्भवो रक्षसां पुरा ।। ७.४.
अगस्त्यांनी सांगितलेले ऐकून रामाला मोठे आश्चर्य वाटले, "लंकेत राक्षसांचा जन्म कसा झाला?"
ततः शिरः कम्पयित्वा त्रेताग्निसमविग्रहम् । तमगस्त्यं मुहुर्दृष्ट्वा स्मयमानो ऽभ्यभाषत ।। ७.४.
मग, यज्ञाग्नीप्रमाणे तेजस्वी असलेल्या अगस्त्याकडे पुन्हा पुन्हा पाहत आणि डोके हलवत, तो हसत-हसत बोलू लागला.
भगवन्पूर्वमप्येषा लङ्कासीत्पिशिताशिनाम् । श्रुत्वेदं भगवद्वाक्यं जातो मे विस्मयः परः ।। ७.४.
भगवंत, मला आधीच ऐकून होते की लंका मांसाहारी राक्षसांचीच होती. पण आता तुमचं बोलणं ऐकून मला फारच आश्चर्य वाटतंय.
पुलस्त्यवंशादुद्भूता राक्षसा इति नः श्रुतम् । इदानीमन्यतश्चापि सम्भवः कीर्तितस्त्वया ।। ७.४.
आपण ऐकलं होतं की राक्षस हे पुलस्त्य यांच्या वंशातून जन्मले. पण आता तुम्ही दुसऱ्या उत्पत्तीचंही वर्णन केलं.
रावणात्कुम्भकर्णाच्च प्रहस्ताद्विकटादपि । रावणस्य च पुत्रेभ्यः किं नु ते बलवत्तराः ।। ७.४.
रावण, कुंभकर्ण, प्रहस्त, विकट आणि रावणाच्या मुलांपेक्षा ते जास्त बलवान होते का?
क एषां पूर्वको ब्रह्मन्किन्नामा च बलोत्कटः । अपराधं च कं प्राप्य विष्णुना द्राविताः कथम् ।। ७.४.
त्यांचा पूर्वज कोण होता, ब्राह्मण? त्याचं नाव काय होतं, आणि त्यांच्यात सर्वात बलवान कोण होता? आणि कोणत्या अपराधामुळे विष्णूंनी त्यांना हाकलून दिलं?
एतद्विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ । कुतूहलमिदं मह्यं नुद भानुर्यथा तमः ।। ७.४.
हे सर्व मला सविस्तर सांग, पावन. माझ्या मनातली उत्सुकता सूर्य जसा अंधार दूर करतो तशी शांत कर.
राघवस्य वचः श्रुत्वा संस्कारालङ्कृतं शुभम् । ईषद्विस्मयमानस्तमगस्त्यः प्राह राघवम् ।। ७.४.
राघवाचं सुंदर, सुसंस्कारित बोलणं ऐकून अगस्त्य थोडं आश्चर्य वाटत असताना राघवाला म्हणाला.
प्रजापतिः पुरा सृष्ट्वा ह्यपः सलिलसम्भवः । तासां गोपायने सत्त्वानसृजत्पद्मसम्भवः ।। ७.४.
पूर्वी प्रजापतींनी जलाची निर्मिती केली, त्या पाण्याचं रक्षण करण्यासाठी त्यांनी जीवांची निर्मिती केली, हे कमलज.
ते सत्त्वाः सत्त्वकर्तारं विनीतवदुपस्थिताः । किं कुर्म इति भाषन्तः क्षुत्पिपासाभयार्दिताः ।। ७.४.
ते जीव उपाशी, तहानलेले आणि घाबरलेले होते. ते नम्रपणे सृष्टीकर्त्याजवळ जाऊन म्हणाले, 'आता आम्ही काय करू?'
प्रजापतिस्तु तान्याह सत्वानि प्रहसन्निव । आभाष्य वाचा यत्नेन रक्षध्वमिति मानदः ।। ७.४.
प्रजापतींनी हसत हसत त्या जीवांना प्रेमाने सांगितलं, 'तुम्ही यांचं रक्षण करा.'
रक्षामेति च तत्रान्ये जक्षाम इति चापरे । भुक्षिताभुक्षितैरुक्तस्ततस्तानाह भूतकृत् ।। ७.४.
त्यात काहींनी 'आपण रक्षण करू' असं म्हटलं, तर काहींनी 'आपण खाऊ' असं सांगितलं. काहींनी खाल्लं, काहींनी नाही, तेव्हा सृष्टीकर्त्यांनी त्यांना उत्तर दिलं.
रक्षामेति च यैरुक्तं राक्षसास्ते भवन्तु वः । जक्षाम इति यैरुक्तं यक्षा एव भवन्तु वः ।। ७.४.
ज्यांनी 'आपण रक्षण करू' असं म्हटलं, त्यांना राक्षस म्हटलं जाईल. ज्यांनी 'आपण खाऊ' असं सांगितलं, त्यांना यक्ष म्हटलं जाईल.
तत्र हेतिः प्रहेतिश्च भ्रातरौ राक्षसाधिपौ । मधुकैटभसङ्काशौ बभूवतुररिन्दमौ ।। ७.४.
त्यात हेतिं आणि प्रहेतिं हे दोन भाऊ राक्षसांचे प्रमुख झाले. ते मदु आणि कैटभासारखे बलवान आणि देवांचे शत्रू होते.
प्रहेतिर्धार्मिकस्तत्र तपोवनगतस्तदा । हेतिर्दारक्रियार्थे तु परं यत्नमथाकरोत् ।। ७.४.
त्यात प्रहेति हा धर्मशील होता आणि त्या वेळी तो तपोवनात राहत होता. हेतिं मात्र पुत्रप्राप्तीसाठी खूप प्रयत्न करत होता.
स कालभगिनीं कन्यां भयां नाम भयावहाम् । उदावहदमेयात्मा स्वयमेव महामतिः ।। ७.४.
तो संयमी आणि बुद्धिमान हेतिंने स्वतःच काळभगिनी नावाच्या भयावह भयादायिनी कन्येशी विवाह केला.
स तस्यां जनयामास हेती राक्षसपुङ्गवः । पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठो विद्युत्केश इति श्रुतम् ।। ७.४.
त्या भयामध्ये हेतिं या राक्षसश्रेष्ठाने एक पुत्र उत्पन्न केला, जो पुत्रांमध्ये श्रेष्ठ आणि विद्युत्केश म्हणून प्रसिद्ध झाला.
विद्युत्केशो हेतिपुत्रः स दीप्तार्कसमप्रभः । व्यवर्धत महातेजास्तोयमध्य इवाम्बुदः ।। ७.४.
हेतिंचा पुत्र विद्युत्केश तेजस्वी सूर्यासारखा उजळला आणि तो पाण्यातील मेघासारखा वाढू लागला.
स यदा यौवनं भद्रमनुप्राप्तो निशाचरः । ततो दारक्रियां तस्य कर्तुं व्यवसितः पिता ।। ७.४.
तो निशाचर जेव्हा तारुण्यात पोहोचला, तेव्हा त्याच्या वडिलांनी त्याचं लग्न लावायचं ठरवलं.
सन्ध्यायास्तनयां सो ऽथ सन्ध्यातुल्यां प्रभावतः । वरयामास पुत्रार्थं हेती राक्षसपुङ्गवः ।। ७.४.
मग हेतिं या राक्षसश्रेष्ठाने आपल्या पुत्रासाठी संध्येची कन्या, जी सामर्थ्यात संध्येसारखीच होती, तिची मागणी केली.
अवश्यमेव दातव्या परस्मै सेति सन्ध्यया । चिन्तयित्वा सुता दत्ता विद्युत्केशाय राघव ।। ७.४.
ती मुलगी दुसऱ्याला द्यायलाच हवी, असं संध्येला वाटलं आणि तिने आपली कन्या विद्युत्केशाला दिली, हे राघव.
सन्ध्यायास्तनयां लब्ध्वा विद्युत्केशो निशाचरः । रमते स्म तया सार्धं पौलोम्या मघवानिव ।। ७.४.
संघ्या हिची मुलगी मिळाल्यावर, रात्रभर फिरणारा विद्युत्केश तिच्या सोबत आनंदाने राहू लागला, जसं इंद्र पौलोमीसोबत आनंदी असतो.