अचिरेणैव कालेनासूत विश्रवसं सुतम् । त्रिषु लोकेषु विख्यातं यशोधर्मसमन्वितम् ।। ७.२.
अल्प काळातच तिने विश्व्रवा नावाच्या पुत्राला जन्म दिला, जो तीनही लोकांत कीर्ती आणि धर्माने प्रसिद्ध झाला.
श्रुतिमान्समदर्शी च व्रताचाररतस्तथा । पितेव तपसा युक्तो ह्यभवद्विश्रवा मुनिः ।। ७.२.
तो वेदशास्त्रात पारंगत, सर्वांमध्ये समदृष्टी ठेवणारा, व्रत व आचरणात रमणारा, आणि वडिलांप्रमाणे तपस्वी असा विश्व्रवा ऋषी झाला.
अथ पुत्रः पुलस्त्यस्य विश्रवा मुनिपुङ्गवः । अचिरेणैव कालेन पितेव तपसि स्थितः ।। ७.३.
यानंतर पुलस्त्यांचा पुत्र, ऋषीश्रेष्ठ विश्व्रवा, अल्प काळातच वडिलांसारखा तपश्चर्येत स्थिर झाला.
सत्यवाञ्छीलवाञ्छान्तः स्वाध्यायनिरतः शुचिः । सर्वभोगेष्वसंसक्तो नित्यं धर्मपरायणः ।। ७.३.
तो सत्यवादी, सद्गुणी, शांत, स्वाध्यायात मग्न, शुद्ध, सर्व भोगांपासून अलिप्त आणि नेहमी धर्मनिष्ठ होता.
ज्ञात्वा तस्य तु तद्वृत्तं भरद्वाजो महामुनिः । ददौ विश्रवसे भार्यां स्वसुतां देववर्णिनीम् ।। ७.३.
भारद्वाज या महान ऋषीनं विश्रवास यांच्या उत्तम वागणुकीची कल्पना आल्यावर, आपल्या कन्येला — जी देवतेसारखी तेजस्वी होती — त्यांना पत्नी म्हणून दिली.
प्रतिगृह्य तु धर्मेण भरद्वाजसुतां तदा । प्रजान्वेक्षिकया बुद्ध्या श्रेयो ह्यस्य विचिन्तयन् ।। ७.३.
भारद्वाजांची कन्या धर्माने स्वीकारून, विश्रवास यांनी तिच्या संततीसाठी काय उत्तम होईल याचा विचार केला.
मुदा परमया युक्तो विश्रवा मुनिपुङ्गवः । स तस्यां वीर्यसम्पन्नमपत्यं परमाद्भुतम् ।। ७.३.
विश्रवास या ऋषिश्रेष्ठांनी अत्यंत आनंदाने, त्या पत्नीपासून विलक्षण सामर्थ्यवान आणि अद्भुत असा पुत्र प्राप्त केला.
जनयामास धर्मज्ञः सर्वैर्ब्रह्मगुणैर्युतम् । तस्मिञ्जाते तु संहृष्टः सम्बभूव पितामहः ।। ७.३.
धर्म जाणणाऱ्या विश्रवास यांनी सर्व ब्रह्मगुणांनी युक्त असा पुत्र जन्मास घातला; तो जन्मला तेव्हा पितामह ब्रह्मदेव अत्यंत आनंदित झाले.
दृष्ट्वा श्रेयस्करीं बुद्धिं धनाध्यक्षो भविष्यति । नाम तस्याकरोत्प्रीतः सार्धं देवर्षिभिस्तदा ।। ७.३.
त्याच्या कल्याणकारक बुद्धीला पाहून, धनाध्यक्ष कुबेर आणि देवर्षी यांनी मिळून आनंदाने त्याचे नाव ठेवले.
यस्माद्विश्रवसो ऽपत्यं सादृश्याद्विश्रवा इव । तस्माद्वैश्रवणो नाम भविष्यत्वेष विश्रुतः ।। ७.३.
तो विश्रवास यांचा पुत्र असल्याने आणि त्यांच्यासारखा दिसत असल्याने, त्याला वैश्रवण हे नाव मिळाले आणि तो प्रसिद्ध झाला.
स तु वैश्रवणस्तत्र तपोवनगतस्तदा । अवर्धताहुतिहुतो महातेजा यथानलः ।। ७.३.
तेव्हा वैश्रवण, तपोवनात राहून, मोठ्या तेजाने युक्त होऊन, जणू आहुतीने वाढणाऱ्या अग्नीप्रमाणे वाढू लागला.
तस्याश्रमपदस्थस्य बुद्धिर्जज्ञे महात्मनः । चरिष्ये परमं धर्मं धर्मो हि परमा गतिः ।। ७.३.
आश्रमात वास करत असताना त्या महात्म्याच्या मनात विचार आला — 'मी सर्वोच्च धर्माचे पालन करीन, कारण धर्मच सर्वश्रेष्ठ मार्ग आहे.'
स तु वर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महावने । यन्त्रितो नियमैरुग्रैश्चकार सुमहत्तपः ।। ७.३.
त्यांनी मोठ्या वनात हजारो वर्षे कठोर नियमांनी संयम ठेवून, अत्यंत कठीण तपस्या केली.
पूर्णे वर्षसहस्रान्ते तं तं विधिमकल्पयत् । जलाशी मारुताहारो निराहारस्तथैव च ।। ७.३.
हजारो वर्षे पूर्ण झाल्यावर, त्यांनी वेगवेगळ्या तपश्चर्या केल्या — काही काळ फक्त पाणी पिऊन, कधी फक्त वाऱ्यावर जगून, तर कधी पूर्ण उपवास करून.
एवं वर्षसहस्राणि जग्मुस्तान्येकवर्षवत् । अथ प्रीतो महातेजाः सेन्द्रैः सुरगणैः सह ।। ७.३.
अशा प्रकारे हजारो वर्षे एक वर्षासारखी सहज निघून गेली; मग मोठ्या तेजाने युक्त असलेले देव, इंद्रांसह, प्रसन्न झाले.
गत्वा तस्याश्रमपदं ब्रह्मेदं वाक्यमब्रवीत् । परितुष्टो ऽस्मि ते वत्स कर्मणानेन सुव्रत । वरं वृणीष्व भद्रं ते वरार्हस्त्वं महामते ।। ७.३.
ते त्यांच्या आश्रमात गेले आणि ब्रह्मदेव म्हणाले — 'माझ्या लेकरा, या तुझ्या उत्तम कृत्यामुळे मी तुझ्यावर अत्यंत प्रसन्न आहे. तू वर माग, तुला शुभेच्छा असो; तू वर घेण्यास पात्र आहेस, हे महाबुद्धीमान.'
अथाब्रवीद्वैश्रवणः पितामहमुपस्थितम् । भगवँल्लोकपालत्वमिच्छेयं वित्तरक्षणम् ।। ७.३.
मग वैश्रवणांनी उपस्थित असलेल्या पितामह ब्रह्मदेवांना म्हणाले — 'भगवन्, मला संपत्तीचे रक्षण करण्याचे आणि धनपालक होण्याचे पद हवे आहे.'
अथाब्रवीद्वैश्रवणं परितुष्टेन चेतसा । ब्रह्मा सुरगणैः सार्धं बाढमित्येव हृष्टवत् ।। ७.३.
मग ब्रह्मदेवांनी, देवांसह अत्यंत प्रसन्न मनाने, वैश्रवणाला हसतच सांगितले — 'तसेच होवो.'
अहं वै लोकपालानां चतुर्थं स्रष्टुमुद्यतः ।। ७.३.
आता मी या विश्वाचे चौथे लोकपाल निर्माण करण्यास सज्ज झालो आहे.
यमेन्द्रवरुणानां च पदं यत्तव चेप्सितम् । तद्गच्छ त्वं हि धर्मज्ञ निधीशत्वमवाप्नुहि । शक्राम्बुपयमानां च चतुर्थस्त्वं भविष्यसि ।। ७.३.
यम, इंद्र आणि वरुण यांचे जे स्थान तुला हवे आहे, ते तुला मिळेल, हे धर्म जाणणारा; तू निधानांचा स्वामी होशील आणि शक्र, वरुण, यम यांच्यासोबत चौथा लोकपाल होशील.
एतच्च पुष्पकं नाम विमानं सूर्यसन्निभम् । प्रतिगृह्णीष्व यानार्थं त्रिदशैः समतां व्रज ।। ७.३.
हे पुष्पक नावाचे, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असे विमान मी तुला देतो; हे तुझे वाहन म्हणून स्वीकार आणि देवांसारखी प्रतिष्ठा मिळव.
स्वस्ति ते ऽस्तु गमिष्यामः सर्व एव यथागतम् । कृतकृत्या वयं तात दत्त्वा तव वरद्वयम् ।। ७.३.
तुला शुभेच्छा असो; आम्ही आता जसे आलो तसे परत जाऊ. हे तात, तुला हे दोन वर देऊन आमचे कार्य पूर्ण झाले आहे.
इत्युक्त्वा स गतो ब्रह्मा स्वस्थानं त्रिदशैः सह ।। ७.३.
असं सांगून ब्रह्मदेव सर्व देवांसह आपल्या स्थानावर गेला.
गतेषु ब्रह्मपूर्वेषु देवेष्वथ नभस्थलम् । वने स पितरं प्राह प्राञ्जलिः प्रयतात्मवान् । निवासनं न मे देवो विदधे स प्रजापतिः ।। ७.३.
ब्रह्मदेव आणि देवता आकाशात गेले, तेव्हा तो एकाग्र मनाने आणि जोडलेल्या हातांनी वनात वडिलांना म्हणाला, "पिताजी, सृष्टीकर्ता देवाने मला राहण्यासाठी जागा दिली नाही."
भगवँल्लब्धवानस्मि वरमिष्टं पितामहात् । तं पश्य भगवन्कञ्चिन्निवासं साधु मे प्रभो ।। ७.३.
"भगवंत, मी पितामहाकडून हवी ती वर मिळवली आहे. आता, प्रभो, कृपा करून मला राहण्यासाठी योग्य अशी एखादी जागा दाखवा."
न च पीडा भवेद्यत्र प्राणिनो यस्य कस्यचित् । एवमुक्तस्तु पुत्रेण विश्रवा मुनिपुङ्गवः ।। ७.३.
"आणि तिथे कोणत्याही सजीवाला त्रास होऊ नये." असे पुत्राने सांगितल्यावर, ऋषीश्रेष्ठ विश्रवा म्हणाले,
वचनं प्राह धर्मज्ञः श्रूयतामिति सत्तमः । दक्षिणस्योदधेस्तीरे त्रिकूटो नाम पर्वतः ।। ७.३.
धर्म जाणणाऱ्या त्या श्रेष्ठ ऋषीने उत्तर दिले, "ऐक, दक्षिण समुद्राच्या काठी त्रिकूट नावाचा एक डोंगर आहे."
तस्याग्रे तु विशाला सा महेन्द्रस्य पुरी यथा । लङ्का नाम पुरी रम्या निर्मिता विश्वकर्मणा ।। ७.३.
"त्या डोंगराच्या समोर, महेंद्राच्या नगरीसारखी, विशाल आणि सुंदर अशी लंका नावाची नगरी आहे, जी विश्वकर्म्याने बांधली आहे."
राक्षसानां निवासार्थं यथेन्द्रस्यामरावती । तत्र त्वं वस भद्रं ते लङ्कायां नात्र संशयः ।। ७.३.
"जशी इंद्रासाठी अमरावती आहे, तशी ती राक्षसांच्या वास्तव्याची जागा आहे. पुत्रा, तू तिथे लंकेत सुखाने राहा, यात काहीच शंका नाही."
हेमप्राकारपरिघा यन्त्रशस्त्रसमावृता । रमणीया पुरी सा हि रुक्मवैडूर्यतोरणा ।। ७.३.
"ती रम्य नगरी सोन्याच्या तटबंदीने आणि खंदकांनी वेढलेली आहे, यंत्रास्त्रांनी सजलेली आहे, आणि तिच्या प्रवेशद्वारांना सोनं व वैडूर्य लावलेलं आहे."