तृणबिन्दुस्तु राजर्षिस्तपसा द्योतितप्रभः । ध्यानं विवेश तच्चापि ह्यपश्यदृषिकर्मजम् ।। ७.२.
राजर्षी तृणबिंदू, तपामुळे तेजस्वी झालेला, ध्यानात बसला आणि आपल्या योगबलाने तिच्या अवस्थेचे कारण पाहिले.
स तु विज्ञाय तं शापं महर्षेर्भावितात्मनः । गृहीत्वा तनयां गत्वा पुलस्त्यमिदमब्रवीत् ।। ७.२.
म्हणून त्या महर्षीच्या शापाचे कारण समजून, त्याने आपल्या मुलीला घेऊन पुलस्त्यांकडे जाऊन असे सांगितले—
भगवंस्तनयां मे त्वं गुणैः स्वैरेव भूषिताम् । भिक्षां प्रतिगृहाणेमां महर्षे स्वयमुद्यताम् ।। ७.२.
"भगवंत, माझी मुलगी तिच्या गुणांनी सुशोभित आहे, कृपया तिला स्वीकारा. महर्षी, ती स्वतः तयार आहे."
तपश्चरणयुक्तस्य श्रम्यमाणेन्द्रियस्य ते । शुश्रूषणपरा नित्यं भविष्यति न संशयः ।। ७.२.
"तपामुळे इंद्रिये संयमित असलेल्या तुझी ती नेहमी सेवा करील, याबद्दल काहीही शंका नाही."
तं ब्रुवाणं तु तद्वाक्यं राजर्षिं धार्मिकं तदा । जिघृक्षुरब्रवीत्कन्यां बाढमित्येव स द्विजः ।। ७.२.
ते धर्मशील राजर्षीचे बोल ऐकून, त्या द्विजाने कन्येला स्वीकारण्याची इच्छा दाखवत, 'ठीक आहे' असे उत्तर दिले.
दत्त्वा स तु यथान्यायं स्वमाश्रमपदं गतः । सापि तत्रावसत्कन्या तोषयन्ती पतिं गुणैः ।। ७.२.
त्याने योग्य रीतीने कन्येचे दान करून आपल्याआश्रमात परत गेला; आणि ती कन्या तिथे राहून आपल्या गुणांनी पतीला संतुष्ट करू लागली.
तस्यास्तु शीलवृत्ताभ्यां तुतोष मुनिपुङ्गवः । प्रीतः स तु महातेजा वाक्यमेतदुवाच ह ।। ७.२.
तिच्या स्वभाव आणि वर्तनामुळे तो श्रेष्ठ ऋषी संतुष्ट झाला; प्रसन्न होऊन त्या तेजस्वी ऋषीने असे शब्द उच्चारले.
परितुष्टो ऽस्मि सुश्रोणि गुणानां सम्पदा भृशम् । तस्माद्देवि ददाम्यद्य पुत्रमात्मसमं तव ।। ७.२.
"सुंदर नितंबवाली, तुझ्या गुणसंपत्तीमुळे मी अत्यंत आनंदी आहे; म्हणून आज मी तुला माझ्यासारखा पुत्र देतो."
उभयोर्वंशकर्तारं पौलस्त्य इति विश्रुतम् । यस्मात्तु विश्रुतो वेदस्त्वयैषो ऽध्ययतो मम ।। ७.२.
"तो दोन्ही वंशांचा कर्ता म्हणून प्रसिद्ध होईल, पौरस्त्य म्हणून ओळखला जाईल; आणि या वेदाचा अभ्यास तू केल्यामुळे, तो वेद आता माझ्याकडून तुझा झाला आहे."
तस्मात्स विश्रवा नाम भविष्यति न संशयः । एवमुक्ता तु सा देवी प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।। ७.२.
"म्हणून त्याचे नाव विश्व्रवा असेल, यात शंका नाही." असे ऐकून ती देवी अंतःकरणात अत्यंत आनंदी झाली.
अचिरेणैव कालेनासूत विश्रवसं सुतम् । त्रिषु लोकेषु विख्यातं यशोधर्मसमन्वितम् ।। ७.२.
अल्प काळातच तिने विश्व्रवा नावाच्या पुत्राला जन्म दिला, जो तीनही लोकांत कीर्ती आणि धर्माने प्रसिद्ध झाला.
श्रुतिमान्समदर्शी च व्रताचाररतस्तथा । पितेव तपसा युक्तो ह्यभवद्विश्रवा मुनिः ।। ७.२.
तो वेदशास्त्रात पारंगत, सर्वांमध्ये समदृष्टी ठेवणारा, व्रत व आचरणात रमणारा, आणि वडिलांप्रमाणे तपस्वी असा विश्व्रवा ऋषी झाला.
अथ पुत्रः पुलस्त्यस्य विश्रवा मुनिपुङ्गवः । अचिरेणैव कालेन पितेव तपसि स्थितः ।। ७.३.
यानंतर पुलस्त्यांचा पुत्र, ऋषीश्रेष्ठ विश्व्रवा, अल्प काळातच वडिलांसारखा तपश्चर्येत स्थिर झाला.
सत्यवाञ्छीलवाञ्छान्तः स्वाध्यायनिरतः शुचिः । सर्वभोगेष्वसंसक्तो नित्यं धर्मपरायणः ।। ७.३.
तो सत्यवादी, सद्गुणी, शांत, स्वाध्यायात मग्न, शुद्ध, सर्व भोगांपासून अलिप्त आणि नेहमी धर्मनिष्ठ होता.
ज्ञात्वा तस्य तु तद्वृत्तं भरद्वाजो महामुनिः । ददौ विश्रवसे भार्यां स्वसुतां देववर्णिनीम् ।। ७.३.
भारद्वाज या महान ऋषीनं विश्रवास यांच्या उत्तम वागणुकीची कल्पना आल्यावर, आपल्या कन्येला — जी देवतेसारखी तेजस्वी होती — त्यांना पत्नी म्हणून दिली.
प्रतिगृह्य तु धर्मेण भरद्वाजसुतां तदा । प्रजान्वेक्षिकया बुद्ध्या श्रेयो ह्यस्य विचिन्तयन् ।। ७.३.
भारद्वाजांची कन्या धर्माने स्वीकारून, विश्रवास यांनी तिच्या संततीसाठी काय उत्तम होईल याचा विचार केला.
मुदा परमया युक्तो विश्रवा मुनिपुङ्गवः । स तस्यां वीर्यसम्पन्नमपत्यं परमाद्भुतम् ।। ७.३.
विश्रवास या ऋषिश्रेष्ठांनी अत्यंत आनंदाने, त्या पत्नीपासून विलक्षण सामर्थ्यवान आणि अद्भुत असा पुत्र प्राप्त केला.
जनयामास धर्मज्ञः सर्वैर्ब्रह्मगुणैर्युतम् । तस्मिञ्जाते तु संहृष्टः सम्बभूव पितामहः ।। ७.३.
धर्म जाणणाऱ्या विश्रवास यांनी सर्व ब्रह्मगुणांनी युक्त असा पुत्र जन्मास घातला; तो जन्मला तेव्हा पितामह ब्रह्मदेव अत्यंत आनंदित झाले.
दृष्ट्वा श्रेयस्करीं बुद्धिं धनाध्यक्षो भविष्यति । नाम तस्याकरोत्प्रीतः सार्धं देवर्षिभिस्तदा ।। ७.३.
त्याच्या कल्याणकारक बुद्धीला पाहून, धनाध्यक्ष कुबेर आणि देवर्षी यांनी मिळून आनंदाने त्याचे नाव ठेवले.
यस्माद्विश्रवसो ऽपत्यं सादृश्याद्विश्रवा इव । तस्माद्वैश्रवणो नाम भविष्यत्वेष विश्रुतः ।। ७.३.
तो विश्रवास यांचा पुत्र असल्याने आणि त्यांच्यासारखा दिसत असल्याने, त्याला वैश्रवण हे नाव मिळाले आणि तो प्रसिद्ध झाला.
स तु वैश्रवणस्तत्र तपोवनगतस्तदा । अवर्धताहुतिहुतो महातेजा यथानलः ।। ७.३.
तेव्हा वैश्रवण, तपोवनात राहून, मोठ्या तेजाने युक्त होऊन, जणू आहुतीने वाढणाऱ्या अग्नीप्रमाणे वाढू लागला.
तस्याश्रमपदस्थस्य बुद्धिर्जज्ञे महात्मनः । चरिष्ये परमं धर्मं धर्मो हि परमा गतिः ।। ७.३.
आश्रमात वास करत असताना त्या महात्म्याच्या मनात विचार आला — 'मी सर्वोच्च धर्माचे पालन करीन, कारण धर्मच सर्वश्रेष्ठ मार्ग आहे.'
स तु वर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महावने । यन्त्रितो नियमैरुग्रैश्चकार सुमहत्तपः ।। ७.३.
त्यांनी मोठ्या वनात हजारो वर्षे कठोर नियमांनी संयम ठेवून, अत्यंत कठीण तपस्या केली.
पूर्णे वर्षसहस्रान्ते तं तं विधिमकल्पयत् । जलाशी मारुताहारो निराहारस्तथैव च ।। ७.३.
हजारो वर्षे पूर्ण झाल्यावर, त्यांनी वेगवेगळ्या तपश्चर्या केल्या — काही काळ फक्त पाणी पिऊन, कधी फक्त वाऱ्यावर जगून, तर कधी पूर्ण उपवास करून.
एवं वर्षसहस्राणि जग्मुस्तान्येकवर्षवत् । अथ प्रीतो महातेजाः सेन्द्रैः सुरगणैः सह ।। ७.३.
अशा प्रकारे हजारो वर्षे एक वर्षासारखी सहज निघून गेली; मग मोठ्या तेजाने युक्त असलेले देव, इंद्रांसह, प्रसन्न झाले.
गत्वा तस्याश्रमपदं ब्रह्मेदं वाक्यमब्रवीत् । परितुष्टो ऽस्मि ते वत्स कर्मणानेन सुव्रत । वरं वृणीष्व भद्रं ते वरार्हस्त्वं महामते ।। ७.३.
ते त्यांच्या आश्रमात गेले आणि ब्रह्मदेव म्हणाले — 'माझ्या लेकरा, या तुझ्या उत्तम कृत्यामुळे मी तुझ्यावर अत्यंत प्रसन्न आहे. तू वर माग, तुला शुभेच्छा असो; तू वर घेण्यास पात्र आहेस, हे महाबुद्धीमान.'
अथाब्रवीद्वैश्रवणः पितामहमुपस्थितम् । भगवँल्लोकपालत्वमिच्छेयं वित्तरक्षणम् ।। ७.३.
मग वैश्रवणांनी उपस्थित असलेल्या पितामह ब्रह्मदेवांना म्हणाले — 'भगवन्, मला संपत्तीचे रक्षण करण्याचे आणि धनपालक होण्याचे पद हवे आहे.'
अथाब्रवीद्वैश्रवणं परितुष्टेन चेतसा । ब्रह्मा सुरगणैः सार्धं बाढमित्येव हृष्टवत् ।। ७.३.
मग ब्रह्मदेवांनी, देवांसह अत्यंत प्रसन्न मनाने, वैश्रवणाला हसतच सांगितले — 'तसेच होवो.'
अहं वै लोकपालानां चतुर्थं स्रष्टुमुद्यतः ।। ७.३.
आता मी या विश्वाचे चौथे लोकपाल निर्माण करण्यास सज्ज झालो आहे.
यमेन्द्रवरुणानां च पदं यत्तव चेप्सितम् । तद्गच्छ त्वं हि धर्मज्ञ निधीशत्वमवाप्नुहि । शक्राम्बुपयमानां च चतुर्थस्त्वं भविष्यसि ।। ७.३.
यम, इंद्र आणि वरुण यांचे जे स्थान तुला हवे आहे, ते तुला मिळेल, हे धर्म जाणणारा; तू निधानांचा स्वामी होशील आणि शक्र, वरुण, यम यांच्यासोबत चौथा लोकपाल होशील.