तास्तु सर्वाः प्रतिश्रुत्य तस्य वाक्यं महात्मनः । ब्रह्मशापभयाद्भीतास्तं देशं नोपचक्रमुः ।। ७.२.
त्या सर्व कन्यांनी त्या महात्म्याचे शब्द पाळण्याचे मान्य केले आणि ब्राह्मणाच्या शापाच्या भीतीने त्या जागी पुन्हा गेल्या नाहीत.
तृणबिन्दोस्तु राजर्षेस्तनया न शृणोति तत् ।। ७.२.
पण तृणबिंदू या राजर्षीची कन्या हे काहीच ऐकली नाही.
गत्वाश्रमपदं तत्र विचचार सुनिर्भया । न सापश्यत्स्थिता तत्र काञ्चिदभ्यागतां सखीम् ।। ७.२.
ती निर्धास्तपणे त्या आश्रमात गेली आणि तिथे भटकू लागली; पण तिथे उभी राहूनही तिला एकही मैत्रीण दिसली नाही.
तस्मिन्काले महातेजाः प्राजापत्यो महानृषिः । स्वाध्यायमकरोत्तत्र तपसा भावितः स्वयम् ।। ७.२.
त्याच वेळी, प्रजापतीकुळातील तो तेजस्वी महर्षी तिथे वेदपठणात आणि तपश्चर्येत मग्न होता.
सा तु वेदश्रुतिं श्रुत्वा दृष्ट्वा वै तपसो निधिम् । अभवत्पाण्डुदेहा सा सुव्यञ्जितशरीरजा ।। ७.२.
ती वेदपठण ऐकून आणि त्या तपस्वी ऋषीला पाहून फिकट रंगाची झाली; तिच्या शरीरातील बदल स्पष्ट दिसू लागले.
वभूव च समुद्विग्ना दृष्ट्वा तद्दोषमात्मनः । इदं मे किन्त्विति ज्ञात्वा पितुर्गत्वा ऽ ऽश्रमे स्थिता ।। ७.२.
स्वतःमधील हा दोष लक्षात येताच ती फार अस्वस्थ झाली; 'हे माझ्या बाबतीत काय घडले?' असे वाटून ती वडिलांच्या आश्रमात जाऊन राहिली.
तां तु दृष्ट्वा तथाभूतां तृणविन्दुरथाब्रवीत् । किं त्वमेतत्त्वसदृशं धारयस्यात्मनो वपुः ।। ७.२.
ती अशी अवस्थेत दिसल्यावर तृणबिंदू म्हणाला, "तू आपल्या स्वभावाला न शोभणारे हे रूप का धारण केले आहेस?"
सा तु कृत्वाञ्जलिं दीना कन्योवाच तपोधनम् । न जाने कारणं तात येन मे रूपमीदृशम् ।। ७.२.
ती दु:खी कन्या हात जोडून त्या तपस्व्याला म्हणाली, "बाबा, माझे रूप असे का झाले आहे, हे मला माहीत नाही."
किं तु पूर्वं गतास्म्येका महर्षेर्भावितात्मनः । पुलस्त्यस्याश्रमं दिव्यमन्वेष्टुं स्वसखीजनम् ।। ७.२.
"पण याआधी मी एकटीच मोठ्या ऋषी पुलस्त्य यांच्या दिव्य आश्रमात माझ्या मैत्रिणींचा शोध घेण्यासाठी गेले होते."
न च पश्याम्यहं तत्र काञ्चिदभ्यागतां सखीम् । रूपस्य तु विपर्यासं दृष्ट्वा त्रासादिहागता ।। ७.२.
"पण तिथे मला कोणतीही मैत्रीण भेटली नाही; आणि माझ्या रूपात बदल झालेला पाहून घाबरून मी इथे आले."
तृणबिन्दुस्तु राजर्षिस्तपसा द्योतितप्रभः । ध्यानं विवेश तच्चापि ह्यपश्यदृषिकर्मजम् ।। ७.२.
राजर्षी तृणबिंदू, तपामुळे तेजस्वी झालेला, ध्यानात बसला आणि आपल्या योगबलाने तिच्या अवस्थेचे कारण पाहिले.
स तु विज्ञाय तं शापं महर्षेर्भावितात्मनः । गृहीत्वा तनयां गत्वा पुलस्त्यमिदमब्रवीत् ।। ७.२.
म्हणून त्या महर्षीच्या शापाचे कारण समजून, त्याने आपल्या मुलीला घेऊन पुलस्त्यांकडे जाऊन असे सांगितले—
भगवंस्तनयां मे त्वं गुणैः स्वैरेव भूषिताम् । भिक्षां प्रतिगृहाणेमां महर्षे स्वयमुद्यताम् ।। ७.२.
"भगवंत, माझी मुलगी तिच्या गुणांनी सुशोभित आहे, कृपया तिला स्वीकारा. महर्षी, ती स्वतः तयार आहे."
तपश्चरणयुक्तस्य श्रम्यमाणेन्द्रियस्य ते । शुश्रूषणपरा नित्यं भविष्यति न संशयः ।। ७.२.
"तपामुळे इंद्रिये संयमित असलेल्या तुझी ती नेहमी सेवा करील, याबद्दल काहीही शंका नाही."
तं ब्रुवाणं तु तद्वाक्यं राजर्षिं धार्मिकं तदा । जिघृक्षुरब्रवीत्कन्यां बाढमित्येव स द्विजः ।। ७.२.
ते धर्मशील राजर्षीचे बोल ऐकून, त्या द्विजाने कन्येला स्वीकारण्याची इच्छा दाखवत, 'ठीक आहे' असे उत्तर दिले.
दत्त्वा स तु यथान्यायं स्वमाश्रमपदं गतः । सापि तत्रावसत्कन्या तोषयन्ती पतिं गुणैः ।। ७.२.
त्याने योग्य रीतीने कन्येचे दान करून आपल्याआश्रमात परत गेला; आणि ती कन्या तिथे राहून आपल्या गुणांनी पतीला संतुष्ट करू लागली.
तस्यास्तु शीलवृत्ताभ्यां तुतोष मुनिपुङ्गवः । प्रीतः स तु महातेजा वाक्यमेतदुवाच ह ।। ७.२.
तिच्या स्वभाव आणि वर्तनामुळे तो श्रेष्ठ ऋषी संतुष्ट झाला; प्रसन्न होऊन त्या तेजस्वी ऋषीने असे शब्द उच्चारले.
परितुष्टो ऽस्मि सुश्रोणि गुणानां सम्पदा भृशम् । तस्माद्देवि ददाम्यद्य पुत्रमात्मसमं तव ।। ७.२.
"सुंदर नितंबवाली, तुझ्या गुणसंपत्तीमुळे मी अत्यंत आनंदी आहे; म्हणून आज मी तुला माझ्यासारखा पुत्र देतो."
उभयोर्वंशकर्तारं पौलस्त्य इति विश्रुतम् । यस्मात्तु विश्रुतो वेदस्त्वयैषो ऽध्ययतो मम ।। ७.२.
"तो दोन्ही वंशांचा कर्ता म्हणून प्रसिद्ध होईल, पौरस्त्य म्हणून ओळखला जाईल; आणि या वेदाचा अभ्यास तू केल्यामुळे, तो वेद आता माझ्याकडून तुझा झाला आहे."
तस्मात्स विश्रवा नाम भविष्यति न संशयः । एवमुक्ता तु सा देवी प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।। ७.२.
"म्हणून त्याचे नाव विश्व्रवा असेल, यात शंका नाही." असे ऐकून ती देवी अंतःकरणात अत्यंत आनंदी झाली.
अचिरेणैव कालेनासूत विश्रवसं सुतम् । त्रिषु लोकेषु विख्यातं यशोधर्मसमन्वितम् ।। ७.२.
अल्प काळातच तिने विश्व्रवा नावाच्या पुत्राला जन्म दिला, जो तीनही लोकांत कीर्ती आणि धर्माने प्रसिद्ध झाला.
श्रुतिमान्समदर्शी च व्रताचाररतस्तथा । पितेव तपसा युक्तो ह्यभवद्विश्रवा मुनिः ।। ७.२.
तो वेदशास्त्रात पारंगत, सर्वांमध्ये समदृष्टी ठेवणारा, व्रत व आचरणात रमणारा, आणि वडिलांप्रमाणे तपस्वी असा विश्व्रवा ऋषी झाला.
अथ पुत्रः पुलस्त्यस्य विश्रवा मुनिपुङ्गवः । अचिरेणैव कालेन पितेव तपसि स्थितः ।। ७.३.
यानंतर पुलस्त्यांचा पुत्र, ऋषीश्रेष्ठ विश्व्रवा, अल्प काळातच वडिलांसारखा तपश्चर्येत स्थिर झाला.
सत्यवाञ्छीलवाञ्छान्तः स्वाध्यायनिरतः शुचिः । सर्वभोगेष्वसंसक्तो नित्यं धर्मपरायणः ।। ७.३.
तो सत्यवादी, सद्गुणी, शांत, स्वाध्यायात मग्न, शुद्ध, सर्व भोगांपासून अलिप्त आणि नेहमी धर्मनिष्ठ होता.
ज्ञात्वा तस्य तु तद्वृत्तं भरद्वाजो महामुनिः । ददौ विश्रवसे भार्यां स्वसुतां देववर्णिनीम् ।। ७.३.
भारद्वाज या महान ऋषीनं विश्रवास यांच्या उत्तम वागणुकीची कल्पना आल्यावर, आपल्या कन्येला — जी देवतेसारखी तेजस्वी होती — त्यांना पत्नी म्हणून दिली.
प्रतिगृह्य तु धर्मेण भरद्वाजसुतां तदा । प्रजान्वेक्षिकया बुद्ध्या श्रेयो ह्यस्य विचिन्तयन् ।। ७.३.
भारद्वाजांची कन्या धर्माने स्वीकारून, विश्रवास यांनी तिच्या संततीसाठी काय उत्तम होईल याचा विचार केला.
मुदा परमया युक्तो विश्रवा मुनिपुङ्गवः । स तस्यां वीर्यसम्पन्नमपत्यं परमाद्भुतम् ।। ७.३.
विश्रवास या ऋषिश्रेष्ठांनी अत्यंत आनंदाने, त्या पत्नीपासून विलक्षण सामर्थ्यवान आणि अद्भुत असा पुत्र प्राप्त केला.
जनयामास धर्मज्ञः सर्वैर्ब्रह्मगुणैर्युतम् । तस्मिञ्जाते तु संहृष्टः सम्बभूव पितामहः ।। ७.३.
धर्म जाणणाऱ्या विश्रवास यांनी सर्व ब्रह्मगुणांनी युक्त असा पुत्र जन्मास घातला; तो जन्मला तेव्हा पितामह ब्रह्मदेव अत्यंत आनंदित झाले.
दृष्ट्वा श्रेयस्करीं बुद्धिं धनाध्यक्षो भविष्यति । नाम तस्याकरोत्प्रीतः सार्धं देवर्षिभिस्तदा ।। ७.३.
त्याच्या कल्याणकारक बुद्धीला पाहून, धनाध्यक्ष कुबेर आणि देवर्षी यांनी मिळून आनंदाने त्याचे नाव ठेवले.
यस्माद्विश्रवसो ऽपत्यं सादृश्याद्विश्रवा इव । तस्माद्वैश्रवणो नाम भविष्यत्वेष विश्रुतः ।। ७.३.
तो विश्रवास यांचा पुत्र असल्याने आणि त्यांच्यासारखा दिसत असल्याने, त्याला वैश्रवण हे नाव मिळाले आणि तो प्रसिद्ध झाला.