तावत्ते रावणस्येदं कुलं जन्म च राघव । वरप्रदानं च तथा तस्मै दत्तं ब्रवीमि ते ।। ७.२.
राघवा, आता मी तुला रावणाच्या कुळाची आणि जन्माची कथा सांगतो, तसेच त्याला मिळालेल्या वराचीही माहिती देतो.
पुरा कृतयुगे राम प्रजापतिसुतः प्रभुः । पुलस्त्यो नाम ब्रह्मर्षिः साक्षादिव पितामहः ।। ७.२.
राम, फार पूर्वी कृतयुगात, प्रजापतीचा एक पुत्र होता, त्याचे नाव पुलस्त्य. तो ब्रह्मर्षी होता आणि प्रत्यक्ष पितामहासारखा महान होता.
नानुकीर्त्या गुणास्तस्य धर्मतः शीलतस्तथा । प्रजापतेः पुत्र इति वक्तुं शक्यं हि नामतः ।। ७.२.
त्याचे धर्म आणि स्वभाव यांचे गुण सांगून संपणार नाहीत; फक्त एवढेच पुरे, की तो प्रजापतीचा पुत्र होता.
प्रजापतिसुतत्वेन देवानां वल्लभो हि सः । हृष्टः सर्वस्य लोकस्य गुणैः शुभ्रैर्महामतिः ।। ७.२.
प्रजापतीचा पुत्र म्हणून तो देवांना प्रिय होता, आणि त्याच्या शुद्ध गुणांमुळे सारा लोक आनंदी होता.
स तु धर्मप्रसङ्गेन मेरोः पार्श्वे महागिरेः । तृणविन्द्वाश्रमं गत्वा न्यवसन्मुनिपुङ्गवः ।। ७.२.
तो धर्मनिष्ठतेने मेरू पर्वताच्या कडेला तृणविंद्याच्या आश्रमात गेला आणि तिथे तो श्रेष्ठ ऋषी राहू लागला.
तपस्तेपे स धर्मात्मा स्वाध्यायनियतेन्द्रियः । गत्वाश्रमपदं तस्य विघ्नं कुर्वन्ति कन्यकाः ।। ७.२.
तो धर्मात्मा, स्वाध्याय आणि इंद्रियसंयम यामध्ये मग्न होऊन तिथे तप करीत होता; पण त्याच्या आश्रमात पोहोचल्यावर काही कन्या त्याला त्रास द्यायला लागल्या.
देवपन्नगकन्याश्च राजर्षितनयाश्च याः । क्रीडन्त्यो ऽप्सरसश्चैव तं देशमुपपेदिरे ।। ७.२.
देव, नाग आणि राजर्षी यांच्या कन्या, तसेच खेळकर अप्सरा, त्या जागी येऊ लागल्या.
सर्वर्तुषृपभोग्यत्वाद्रम्यत्वात्काननस्य च । नित्यशस्तास्तु तं देशं गत्वा क्रीडन्ति कन्यकाः ।। ७.२.
ते जंगल सर्व ऋतूंमध्ये रमणीय आणि आनंददायक होते, म्हणून त्या कन्या नेहमी तिथे जाऊन खेळत असत.
देशस्य रमणीयत्वात्पुलस्त्यो यत्र स द्विजः । गायन्त्यो वादयन्त्यश्च लासयन्त्यस्तथैव च । मुनेस्तपस्विनस्तस्य विघ्नं चक्रुरनिन्दिताः ।। ७.२.
त्या ठिकाणाची सुंदरता पाहून पुलस्त्य ऋषी तिथे राहत होते; त्या निष्पाप कन्या गाणे, वाद्य आणि नृत्य करून त्या तपस्वी ऋषीच्या साधनेत विघ्न आणू लागल्या.
अथ क्रुद्धो महातेजा व्याजहार महामुनिः । या मे दर्शनमागच्छेत्सा गर्भं धारयिष्यति ।। ७.२.
तेव्हा, प्रचंड तेजस्वी आणि संतप्त ऋषी म्हणाले, 'तुमच्यापैकी जी कोणी माझ्या नजरेस पडेल, तिला गर्भ राहील.'
तास्तु सर्वाः प्रतिश्रुत्य तस्य वाक्यं महात्मनः । ब्रह्मशापभयाद्भीतास्तं देशं नोपचक्रमुः ।। ७.२.
त्या सर्व कन्यांनी त्या महात्म्याचे शब्द पाळण्याचे मान्य केले आणि ब्राह्मणाच्या शापाच्या भीतीने त्या जागी पुन्हा गेल्या नाहीत.
तृणबिन्दोस्तु राजर्षेस्तनया न शृणोति तत् ।। ७.२.
पण तृणबिंदू या राजर्षीची कन्या हे काहीच ऐकली नाही.
गत्वाश्रमपदं तत्र विचचार सुनिर्भया । न सापश्यत्स्थिता तत्र काञ्चिदभ्यागतां सखीम् ।। ७.२.
ती निर्धास्तपणे त्या आश्रमात गेली आणि तिथे भटकू लागली; पण तिथे उभी राहूनही तिला एकही मैत्रीण दिसली नाही.
तस्मिन्काले महातेजाः प्राजापत्यो महानृषिः । स्वाध्यायमकरोत्तत्र तपसा भावितः स्वयम् ।। ७.२.
त्याच वेळी, प्रजापतीकुळातील तो तेजस्वी महर्षी तिथे वेदपठणात आणि तपश्चर्येत मग्न होता.
सा तु वेदश्रुतिं श्रुत्वा दृष्ट्वा वै तपसो निधिम् । अभवत्पाण्डुदेहा सा सुव्यञ्जितशरीरजा ।। ७.२.
ती वेदपठण ऐकून आणि त्या तपस्वी ऋषीला पाहून फिकट रंगाची झाली; तिच्या शरीरातील बदल स्पष्ट दिसू लागले.
वभूव च समुद्विग्ना दृष्ट्वा तद्दोषमात्मनः । इदं मे किन्त्विति ज्ञात्वा पितुर्गत्वा ऽ ऽश्रमे स्थिता ।। ७.२.
स्वतःमधील हा दोष लक्षात येताच ती फार अस्वस्थ झाली; 'हे माझ्या बाबतीत काय घडले?' असे वाटून ती वडिलांच्या आश्रमात जाऊन राहिली.
तां तु दृष्ट्वा तथाभूतां तृणविन्दुरथाब्रवीत् । किं त्वमेतत्त्वसदृशं धारयस्यात्मनो वपुः ।। ७.२.
ती अशी अवस्थेत दिसल्यावर तृणबिंदू म्हणाला, "तू आपल्या स्वभावाला न शोभणारे हे रूप का धारण केले आहेस?"
सा तु कृत्वाञ्जलिं दीना कन्योवाच तपोधनम् । न जाने कारणं तात येन मे रूपमीदृशम् ।। ७.२.
ती दु:खी कन्या हात जोडून त्या तपस्व्याला म्हणाली, "बाबा, माझे रूप असे का झाले आहे, हे मला माहीत नाही."
किं तु पूर्वं गतास्म्येका महर्षेर्भावितात्मनः । पुलस्त्यस्याश्रमं दिव्यमन्वेष्टुं स्वसखीजनम् ।। ७.२.
"पण याआधी मी एकटीच मोठ्या ऋषी पुलस्त्य यांच्या दिव्य आश्रमात माझ्या मैत्रिणींचा शोध घेण्यासाठी गेले होते."
न च पश्याम्यहं तत्र काञ्चिदभ्यागतां सखीम् । रूपस्य तु विपर्यासं दृष्ट्वा त्रासादिहागता ।। ७.२.
"पण तिथे मला कोणतीही मैत्रीण भेटली नाही; आणि माझ्या रूपात बदल झालेला पाहून घाबरून मी इथे आले."
तृणबिन्दुस्तु राजर्षिस्तपसा द्योतितप्रभः । ध्यानं विवेश तच्चापि ह्यपश्यदृषिकर्मजम् ।। ७.२.
राजर्षी तृणबिंदू, तपामुळे तेजस्वी झालेला, ध्यानात बसला आणि आपल्या योगबलाने तिच्या अवस्थेचे कारण पाहिले.
स तु विज्ञाय तं शापं महर्षेर्भावितात्मनः । गृहीत्वा तनयां गत्वा पुलस्त्यमिदमब्रवीत् ।। ७.२.
म्हणून त्या महर्षीच्या शापाचे कारण समजून, त्याने आपल्या मुलीला घेऊन पुलस्त्यांकडे जाऊन असे सांगितले—
भगवंस्तनयां मे त्वं गुणैः स्वैरेव भूषिताम् । भिक्षां प्रतिगृहाणेमां महर्षे स्वयमुद्यताम् ।। ७.२.
"भगवंत, माझी मुलगी तिच्या गुणांनी सुशोभित आहे, कृपया तिला स्वीकारा. महर्षी, ती स्वतः तयार आहे."
तपश्चरणयुक्तस्य श्रम्यमाणेन्द्रियस्य ते । शुश्रूषणपरा नित्यं भविष्यति न संशयः ।। ७.२.
"तपामुळे इंद्रिये संयमित असलेल्या तुझी ती नेहमी सेवा करील, याबद्दल काहीही शंका नाही."
तं ब्रुवाणं तु तद्वाक्यं राजर्षिं धार्मिकं तदा । जिघृक्षुरब्रवीत्कन्यां बाढमित्येव स द्विजः ।। ७.२.
ते धर्मशील राजर्षीचे बोल ऐकून, त्या द्विजाने कन्येला स्वीकारण्याची इच्छा दाखवत, 'ठीक आहे' असे उत्तर दिले.
दत्त्वा स तु यथान्यायं स्वमाश्रमपदं गतः । सापि तत्रावसत्कन्या तोषयन्ती पतिं गुणैः ।। ७.२.
त्याने योग्य रीतीने कन्येचे दान करून आपल्याआश्रमात परत गेला; आणि ती कन्या तिथे राहून आपल्या गुणांनी पतीला संतुष्ट करू लागली.
तस्यास्तु शीलवृत्ताभ्यां तुतोष मुनिपुङ्गवः । प्रीतः स तु महातेजा वाक्यमेतदुवाच ह ।। ७.२.
तिच्या स्वभाव आणि वर्तनामुळे तो श्रेष्ठ ऋषी संतुष्ट झाला; प्रसन्न होऊन त्या तेजस्वी ऋषीने असे शब्द उच्चारले.
परितुष्टो ऽस्मि सुश्रोणि गुणानां सम्पदा भृशम् । तस्माद्देवि ददाम्यद्य पुत्रमात्मसमं तव ।। ७.२.
"सुंदर नितंबवाली, तुझ्या गुणसंपत्तीमुळे मी अत्यंत आनंदी आहे; म्हणून आज मी तुला माझ्यासारखा पुत्र देतो."
उभयोर्वंशकर्तारं पौलस्त्य इति विश्रुतम् । यस्मात्तु विश्रुतो वेदस्त्वयैषो ऽध्ययतो मम ।। ७.२.
"तो दोन्ही वंशांचा कर्ता म्हणून प्रसिद्ध होईल, पौरस्त्य म्हणून ओळखला जाईल; आणि या वेदाचा अभ्यास तू केल्यामुळे, तो वेद आता माझ्याकडून तुझा झाला आहे."
तस्मात्स विश्रवा नाम भविष्यति न संशयः । एवमुक्ता तु सा देवी प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।। ७.२.
"म्हणून त्याचे नाव विश्व्रवा असेल, यात शंका नाही." असे ऐकून ती देवी अंतःकरणात अत्यंत आनंदी झाली.