श्रुत्वा तु तेषां वचनमृषीणां भावितात्मनाम् । विस्मयं परमं गत्वा रामः प्राञ्जलिरब्रवीत् ।। ७.१.
त्या शुद्ध मनाच्या ऋषींचे शब्द ऐकून, राम अत्यंत आश्चर्यचकित झाला आणि हात जोडून बोलला.
भगवन्तः कुम्भकर्णं रावणं च निशाचरम् । अतिक्रम्य महावीर्यौ किं प्रशंसथ रावणिम् ।। ७.१.
भगवंतांनो, कुंभकर्ण आणि रावण हे दोघेही महान पराक्रमी असताना, तुम्ही रावणाच्या पुत्राचं का कौतुक करता?
महोदरं प्रहस्तं च विरूपाक्षं च राक्षसम् । मत्तोन्मत्तौ च दुर्धर्षौ देवान्तकनरान्तकौ ७.१.
महादर, प्रहस्त, विरूपाक्ष हा राक्षस, तसेच मदाने वेडे झालेले, जिंकता न येणारे देवांतक आणि नरांतक—
अतिकायं त्रिशिरसं धूम्राक्षं च निशाचरम् । अतिक्रम्य महावीर्यान्किं प्रशंसथ रावणिम् ।। ७.१.
अतिकाय, त्रिशिरा आणि धूम्राक्ष हे सर्व महान पराक्रमी राक्षस, हे सर्व सोडून तुम्ही रावणाच्या पुत्राचं का कौतुक करता?
कीदृशो वै प्रभावो ऽस्य किं बलं कः पराक्रमः । केन वा कारणेनैष रावणादतिरिच्यते ।। ७.१.
त्याची खरी शक्ती कशी आहे, त्याचं बळ काय, त्याचा पराक्रम कसा आहे? आणि तो रावणापेक्षा कशामुळे श्रेष्ठ मानला जातो?
शक्यं यदि मया श्रोतुं न खल्वाज्ञापयामि वः । यदि गुह्यं न चेद्वक्तुं श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम् ।। ७.१.
जर मला हे ऐकता येईल, तर मी तुम्हाला आज्ञा देत नाही; पण हे गुपित नसेल, तर मला ऐकायचं आहे—कृपया सांगा.
शक्रो ऽपि विजितस्तेन कथं लब्धवरश्च सः । कथं च बलवानन्पुत्रो न पिता तस्य रावणः ।। ७.१.
इंद्रालाही त्याने जिंकले—त्याला असा वर कसा मिळाला? आणि रावणाचा मुलगा एवढा बलवान कसा, पण त्याचा वडील नाही?
कथं पितुश्चाभ्यधिको महाहवे शक्रस्य जेता हि कथं स राक्षसः । वराश्च लब्धाः कथयस्व मे ऽद्य तत्पृच्छतश्चास्य मुनीन्द्र सर्वम् ।। ७.१.
महायुद्धात त्याने वडिलांपेक्षा कसा अधिक पराक्रम केला, आणि तो राक्षस इंद्राचा विजेता कसा झाला? त्याला मिळालेले वर आज मला सविस्तर सांग, कारण मी सर्व काही विचारतो आहे, हे मुनीश्रेष्ठ.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः । कुम्भयोनिर्मिहातेजा राममेतदुवाच ह ।। ७.२.
महात्मा राघवाचे हे शब्द ऐकून, तपश्चर्येच्या तेजाने उजळलेले कुंभयोनि रामाला असे म्हणाले.
शृणु राम कथावृत्तं तस्य तेजोबलं महत् । जघान शत्रून्येनासौ न च वध्यः स शत्रुभिः ।। ७.२.
राम, त्याच्या कृत्यांची गोष्ट, त्याचे तेज आणि बल ऐक. त्याने या गुणांनी आपल्या शत्रूंना जिंकले, पण शत्रू त्याला मारू शकले नाहीत.
तावत्ते रावणस्येदं कुलं जन्म च राघव । वरप्रदानं च तथा तस्मै दत्तं ब्रवीमि ते ।। ७.२.
राघवा, आता मी तुला रावणाच्या कुळाची आणि जन्माची कथा सांगतो, तसेच त्याला मिळालेल्या वराचीही माहिती देतो.
पुरा कृतयुगे राम प्रजापतिसुतः प्रभुः । पुलस्त्यो नाम ब्रह्मर्षिः साक्षादिव पितामहः ।। ७.२.
राम, फार पूर्वी कृतयुगात, प्रजापतीचा एक पुत्र होता, त्याचे नाव पुलस्त्य. तो ब्रह्मर्षी होता आणि प्रत्यक्ष पितामहासारखा महान होता.
नानुकीर्त्या गुणास्तस्य धर्मतः शीलतस्तथा । प्रजापतेः पुत्र इति वक्तुं शक्यं हि नामतः ।। ७.२.
त्याचे धर्म आणि स्वभाव यांचे गुण सांगून संपणार नाहीत; फक्त एवढेच पुरे, की तो प्रजापतीचा पुत्र होता.
प्रजापतिसुतत्वेन देवानां वल्लभो हि सः । हृष्टः सर्वस्य लोकस्य गुणैः शुभ्रैर्महामतिः ।। ७.२.
प्रजापतीचा पुत्र म्हणून तो देवांना प्रिय होता, आणि त्याच्या शुद्ध गुणांमुळे सारा लोक आनंदी होता.
स तु धर्मप्रसङ्गेन मेरोः पार्श्वे महागिरेः । तृणविन्द्वाश्रमं गत्वा न्यवसन्मुनिपुङ्गवः ।। ७.२.
तो धर्मनिष्ठतेने मेरू पर्वताच्या कडेला तृणविंद्याच्या आश्रमात गेला आणि तिथे तो श्रेष्ठ ऋषी राहू लागला.
तपस्तेपे स धर्मात्मा स्वाध्यायनियतेन्द्रियः । गत्वाश्रमपदं तस्य विघ्नं कुर्वन्ति कन्यकाः ।। ७.२.
तो धर्मात्मा, स्वाध्याय आणि इंद्रियसंयम यामध्ये मग्न होऊन तिथे तप करीत होता; पण त्याच्या आश्रमात पोहोचल्यावर काही कन्या त्याला त्रास द्यायला लागल्या.
देवपन्नगकन्याश्च राजर्षितनयाश्च याः । क्रीडन्त्यो ऽप्सरसश्चैव तं देशमुपपेदिरे ।। ७.२.
देव, नाग आणि राजर्षी यांच्या कन्या, तसेच खेळकर अप्सरा, त्या जागी येऊ लागल्या.
सर्वर्तुषृपभोग्यत्वाद्रम्यत्वात्काननस्य च । नित्यशस्तास्तु तं देशं गत्वा क्रीडन्ति कन्यकाः ।। ७.२.
ते जंगल सर्व ऋतूंमध्ये रमणीय आणि आनंददायक होते, म्हणून त्या कन्या नेहमी तिथे जाऊन खेळत असत.
देशस्य रमणीयत्वात्पुलस्त्यो यत्र स द्विजः । गायन्त्यो वादयन्त्यश्च लासयन्त्यस्तथैव च । मुनेस्तपस्विनस्तस्य विघ्नं चक्रुरनिन्दिताः ।। ७.२.
त्या ठिकाणाची सुंदरता पाहून पुलस्त्य ऋषी तिथे राहत होते; त्या निष्पाप कन्या गाणे, वाद्य आणि नृत्य करून त्या तपस्वी ऋषीच्या साधनेत विघ्न आणू लागल्या.
अथ क्रुद्धो महातेजा व्याजहार महामुनिः । या मे दर्शनमागच्छेत्सा गर्भं धारयिष्यति ।। ७.२.
तेव्हा, प्रचंड तेजस्वी आणि संतप्त ऋषी म्हणाले, 'तुमच्यापैकी जी कोणी माझ्या नजरेस पडेल, तिला गर्भ राहील.'
तास्तु सर्वाः प्रतिश्रुत्य तस्य वाक्यं महात्मनः । ब्रह्मशापभयाद्भीतास्तं देशं नोपचक्रमुः ।। ७.२.
त्या सर्व कन्यांनी त्या महात्म्याचे शब्द पाळण्याचे मान्य केले आणि ब्राह्मणाच्या शापाच्या भीतीने त्या जागी पुन्हा गेल्या नाहीत.
तृणबिन्दोस्तु राजर्षेस्तनया न शृणोति तत् ।। ७.२.
पण तृणबिंदू या राजर्षीची कन्या हे काहीच ऐकली नाही.
गत्वाश्रमपदं तत्र विचचार सुनिर्भया । न सापश्यत्स्थिता तत्र काञ्चिदभ्यागतां सखीम् ।। ७.२.
ती निर्धास्तपणे त्या आश्रमात गेली आणि तिथे भटकू लागली; पण तिथे उभी राहूनही तिला एकही मैत्रीण दिसली नाही.
तस्मिन्काले महातेजाः प्राजापत्यो महानृषिः । स्वाध्यायमकरोत्तत्र तपसा भावितः स्वयम् ।। ७.२.
त्याच वेळी, प्रजापतीकुळातील तो तेजस्वी महर्षी तिथे वेदपठणात आणि तपश्चर्येत मग्न होता.
सा तु वेदश्रुतिं श्रुत्वा दृष्ट्वा वै तपसो निधिम् । अभवत्पाण्डुदेहा सा सुव्यञ्जितशरीरजा ।। ७.२.
ती वेदपठण ऐकून आणि त्या तपस्वी ऋषीला पाहून फिकट रंगाची झाली; तिच्या शरीरातील बदल स्पष्ट दिसू लागले.
वभूव च समुद्विग्ना दृष्ट्वा तद्दोषमात्मनः । इदं मे किन्त्विति ज्ञात्वा पितुर्गत्वा ऽ ऽश्रमे स्थिता ।। ७.२.
स्वतःमधील हा दोष लक्षात येताच ती फार अस्वस्थ झाली; 'हे माझ्या बाबतीत काय घडले?' असे वाटून ती वडिलांच्या आश्रमात जाऊन राहिली.
तां तु दृष्ट्वा तथाभूतां तृणविन्दुरथाब्रवीत् । किं त्वमेतत्त्वसदृशं धारयस्यात्मनो वपुः ।। ७.२.
ती अशी अवस्थेत दिसल्यावर तृणबिंदू म्हणाला, "तू आपल्या स्वभावाला न शोभणारे हे रूप का धारण केले आहेस?"
सा तु कृत्वाञ्जलिं दीना कन्योवाच तपोधनम् । न जाने कारणं तात येन मे रूपमीदृशम् ।। ७.२.
ती दु:खी कन्या हात जोडून त्या तपस्व्याला म्हणाली, "बाबा, माझे रूप असे का झाले आहे, हे मला माहीत नाही."
किं तु पूर्वं गतास्म्येका महर्षेर्भावितात्मनः । पुलस्त्यस्याश्रमं दिव्यमन्वेष्टुं स्वसखीजनम् ।। ७.२.
"पण याआधी मी एकटीच मोठ्या ऋषी पुलस्त्य यांच्या दिव्य आश्रमात माझ्या मैत्रिणींचा शोध घेण्यासाठी गेले होते."
न च पश्याम्यहं तत्र काञ्चिदभ्यागतां सखीम् । रूपस्य तु विपर्यासं दृष्ट्वा त्रासादिहागता ।। ७.२.
"पण तिथे मला कोणतीही मैत्रीण भेटली नाही; आणि माझ्या रूपात बदल झालेला पाहून घाबरून मी इथे आले."