कुम्भश्चैव निकुम्भश्च राक्षसौ भीमदर्शनौ । दिष्ट्या तौ निहतौ राम कुम्भकर्णसुतौ मृधे ।। ७.१.
कुंभ आणि निकुंभ हे दोघेही भीषण दिसणारे राक्षस, कुंभकर्णाचे पुत्र, युद्धात तुझ्या हातून मारले गेले, हे मोठं भाग्य आहे, राम.
युद्धोन्मत्तश्च मत्तश्च कालान्तकयमोपमौ । यज्ञकोपश्च बलवान्धूम्राक्षो नाम राक्षसः ।। ७.१.
युद्धासाठी वेडे झालेले युद्धोन्मत्त आणि मत्त, काळाच्या मृत्यूसारखे भयानक, आणि बलवान यज्ञकोप नावाचा धूम्राक्ष हा राक्षस—
कुर्वन्तः कदनं घोरमेते शस्त्रास्त्रपारगाः । अन्तकप्रतिमैर्बाणैर्दिष्ट्या विनिहतास्त्वया ।। ७.१.
हे शस्त्रास्त्रात निपुण, भयंकर हानी करणारे, आणि मृत्यूसारख्या बाणांनी तुझ्या हातून मारले गेले, हे खरोखरच भाग्याचे आहे.
दिष्ट्या त्वं राक्षसेन्द्रेण द्वन्द्वयुद्धमुपागतः । देवतानामवध्येन विजयं प्राप्तवानसि ।। ७.१.
भाग्यानेच, तू राक्षसांचा राजा, देवतांना जिंकता न येणारा, याच्याशी एकाकी युद्धात उतरला आणि विजय मिळवला.
सङ्ख्ये तस्य न किञ्चित्तु रावणस्य पराभवः । द्वन्द्वयुद्धमनुप्राप्तो दिष्ट्या ते रावणिर्हतः ।। ७.१.
रावणाला कधीच युद्धात पराभव आलेला नव्हता; तरीही, तू त्याच्याशी एकाकी युद्ध केलंस आणि रावणाचा पुत्र तुझ्या हातून मारला गेला, हे मोठं भाग्य आहे.
दिष्ट्या तस्य महाबाहो कालस्येवाभिधावतः । मुक्तः सुररिपोर्वीर प्राप्तश्च विजयस्त्वया ।। ७.१.
महाबाहू, जो देवांचा शत्रू काळासारखा धावून आला, त्याच्यापासून तू सुटला आणि विजय मिळवला, हे खरोखरच भाग्याचे आहे.
अभिनन्दाम ते सर्वे संश्रुत्येन्द्रजितो वधम् । सो ऽवध्यः सर्वभूतानां महामायाधरो युधि ।। ७.१.
इंद्रजिताचा वध ऐकून आम्ही सर्वजण आनंदित झालो आहोत—तो सर्व प्राण्यांना जिंकता न येणारा आणि युद्धात मोठ्या मायावी शक्ती असलेला होता.
विस्मयस्त्वेष चास्माकं तच्छ्रुत्वेन्द्रजितं हतम् ।। ७.१.
इंद्रजित मारला गेला हे ऐकून आम्हाला खूपच आश्चर्य वाटत आहे.
एते चान्ये च बहवो राक्षसाः कामरूपिणः । दिष्ट्या त्वया हता वीरा रघूणां कुलवर्द्धन ।। ७.१.
हे आणि असे अनेक इच्छेप्रमाणे रूप बदलू शकणारे राक्षस, हे सर्व वीर तुझ्या हातून मारले गेले, हे रघुकुल वाढवणारा, खरोखरच भाग्य आहे.
दत्त्वा पुण्यामिमां वीर सौम्यामभयदक्षिणाम् ७.१.
वीरा, तू ही पुण्यवान आणि सौम्य अशी निर्भयतेची भेट दिलीस—
श्रुत्वा तु तेषां वचनमृषीणां भावितात्मनाम् । विस्मयं परमं गत्वा रामः प्राञ्जलिरब्रवीत् ।। ७.१.
त्या शुद्ध मनाच्या ऋषींचे शब्द ऐकून, राम अत्यंत आश्चर्यचकित झाला आणि हात जोडून बोलला.
भगवन्तः कुम्भकर्णं रावणं च निशाचरम् । अतिक्रम्य महावीर्यौ किं प्रशंसथ रावणिम् ।। ७.१.
भगवंतांनो, कुंभकर्ण आणि रावण हे दोघेही महान पराक्रमी असताना, तुम्ही रावणाच्या पुत्राचं का कौतुक करता?
महोदरं प्रहस्तं च विरूपाक्षं च राक्षसम् । मत्तोन्मत्तौ च दुर्धर्षौ देवान्तकनरान्तकौ ७.१.
महादर, प्रहस्त, विरूपाक्ष हा राक्षस, तसेच मदाने वेडे झालेले, जिंकता न येणारे देवांतक आणि नरांतक—
अतिकायं त्रिशिरसं धूम्राक्षं च निशाचरम् । अतिक्रम्य महावीर्यान्किं प्रशंसथ रावणिम् ।। ७.१.
अतिकाय, त्रिशिरा आणि धूम्राक्ष हे सर्व महान पराक्रमी राक्षस, हे सर्व सोडून तुम्ही रावणाच्या पुत्राचं का कौतुक करता?
कीदृशो वै प्रभावो ऽस्य किं बलं कः पराक्रमः । केन वा कारणेनैष रावणादतिरिच्यते ।। ७.१.
त्याची खरी शक्ती कशी आहे, त्याचं बळ काय, त्याचा पराक्रम कसा आहे? आणि तो रावणापेक्षा कशामुळे श्रेष्ठ मानला जातो?
शक्यं यदि मया श्रोतुं न खल्वाज्ञापयामि वः । यदि गुह्यं न चेद्वक्तुं श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम् ।। ७.१.
जर मला हे ऐकता येईल, तर मी तुम्हाला आज्ञा देत नाही; पण हे गुपित नसेल, तर मला ऐकायचं आहे—कृपया सांगा.
शक्रो ऽपि विजितस्तेन कथं लब्धवरश्च सः । कथं च बलवानन्पुत्रो न पिता तस्य रावणः ।। ७.१.
इंद्रालाही त्याने जिंकले—त्याला असा वर कसा मिळाला? आणि रावणाचा मुलगा एवढा बलवान कसा, पण त्याचा वडील नाही?
कथं पितुश्चाभ्यधिको महाहवे शक्रस्य जेता हि कथं स राक्षसः । वराश्च लब्धाः कथयस्व मे ऽद्य तत्पृच्छतश्चास्य मुनीन्द्र सर्वम् ।। ७.१.
महायुद्धात त्याने वडिलांपेक्षा कसा अधिक पराक्रम केला, आणि तो राक्षस इंद्राचा विजेता कसा झाला? त्याला मिळालेले वर आज मला सविस्तर सांग, कारण मी सर्व काही विचारतो आहे, हे मुनीश्रेष्ठ.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः । कुम्भयोनिर्मिहातेजा राममेतदुवाच ह ।। ७.२.
महात्मा राघवाचे हे शब्द ऐकून, तपश्चर्येच्या तेजाने उजळलेले कुंभयोनि रामाला असे म्हणाले.
शृणु राम कथावृत्तं तस्य तेजोबलं महत् । जघान शत्रून्येनासौ न च वध्यः स शत्रुभिः ।। ७.२.
राम, त्याच्या कृत्यांची गोष्ट, त्याचे तेज आणि बल ऐक. त्याने या गुणांनी आपल्या शत्रूंना जिंकले, पण शत्रू त्याला मारू शकले नाहीत.
तावत्ते रावणस्येदं कुलं जन्म च राघव । वरप्रदानं च तथा तस्मै दत्तं ब्रवीमि ते ।। ७.२.
राघवा, आता मी तुला रावणाच्या कुळाची आणि जन्माची कथा सांगतो, तसेच त्याला मिळालेल्या वराचीही माहिती देतो.
पुरा कृतयुगे राम प्रजापतिसुतः प्रभुः । पुलस्त्यो नाम ब्रह्मर्षिः साक्षादिव पितामहः ।। ७.२.
राम, फार पूर्वी कृतयुगात, प्रजापतीचा एक पुत्र होता, त्याचे नाव पुलस्त्य. तो ब्रह्मर्षी होता आणि प्रत्यक्ष पितामहासारखा महान होता.
नानुकीर्त्या गुणास्तस्य धर्मतः शीलतस्तथा । प्रजापतेः पुत्र इति वक्तुं शक्यं हि नामतः ।। ७.२.
त्याचे धर्म आणि स्वभाव यांचे गुण सांगून संपणार नाहीत; फक्त एवढेच पुरे, की तो प्रजापतीचा पुत्र होता.
प्रजापतिसुतत्वेन देवानां वल्लभो हि सः । हृष्टः सर्वस्य लोकस्य गुणैः शुभ्रैर्महामतिः ।। ७.२.
प्रजापतीचा पुत्र म्हणून तो देवांना प्रिय होता, आणि त्याच्या शुद्ध गुणांमुळे सारा लोक आनंदी होता.
स तु धर्मप्रसङ्गेन मेरोः पार्श्वे महागिरेः । तृणविन्द्वाश्रमं गत्वा न्यवसन्मुनिपुङ्गवः ।। ७.२.
तो धर्मनिष्ठतेने मेरू पर्वताच्या कडेला तृणविंद्याच्या आश्रमात गेला आणि तिथे तो श्रेष्ठ ऋषी राहू लागला.
तपस्तेपे स धर्मात्मा स्वाध्यायनियतेन्द्रियः । गत्वाश्रमपदं तस्य विघ्नं कुर्वन्ति कन्यकाः ।। ७.२.
तो धर्मात्मा, स्वाध्याय आणि इंद्रियसंयम यामध्ये मग्न होऊन तिथे तप करीत होता; पण त्याच्या आश्रमात पोहोचल्यावर काही कन्या त्याला त्रास द्यायला लागल्या.
देवपन्नगकन्याश्च राजर्षितनयाश्च याः । क्रीडन्त्यो ऽप्सरसश्चैव तं देशमुपपेदिरे ।। ७.२.
देव, नाग आणि राजर्षी यांच्या कन्या, तसेच खेळकर अप्सरा, त्या जागी येऊ लागल्या.
सर्वर्तुषृपभोग्यत्वाद्रम्यत्वात्काननस्य च । नित्यशस्तास्तु तं देशं गत्वा क्रीडन्ति कन्यकाः ।। ७.२.
ते जंगल सर्व ऋतूंमध्ये रमणीय आणि आनंददायक होते, म्हणून त्या कन्या नेहमी तिथे जाऊन खेळत असत.
देशस्य रमणीयत्वात्पुलस्त्यो यत्र स द्विजः । गायन्त्यो वादयन्त्यश्च लासयन्त्यस्तथैव च । मुनेस्तपस्विनस्तस्य विघ्नं चक्रुरनिन्दिताः ।। ७.२.
त्या ठिकाणाची सुंदरता पाहून पुलस्त्य ऋषी तिथे राहत होते; त्या निष्पाप कन्या गाणे, वाद्य आणि नृत्य करून त्या तपस्वी ऋषीच्या साधनेत विघ्न आणू लागल्या.
अथ क्रुद्धो महातेजा व्याजहार महामुनिः । या मे दर्शनमागच्छेत्सा गर्भं धारयिष्यति ।। ७.२.
तेव्हा, प्रचंड तेजस्वी आणि संतप्त ऋषी म्हणाले, 'तुमच्यापैकी जी कोणी माझ्या नजरेस पडेल, तिला गर्भ राहील.'