प्रजाश्च बहुसाहस्रीः स्फीताञ्जनपदानपि। स गत्वा दूरमध्वानं त्वरितः कपिकुञ्जरः
त्याने हजारो लोक, समृद्ध प्रदेश आणि गावे पाहिली; आणि लांबचा प्रवास जलदगतीने करून, वानरांमध्ये श्रेष्ठ असलेला,
आससाद द्रुमान् फुल्लान् नन्दिग्रामसमीपगान्। सुराधिपस्योपवने यथा चैत्ररथे द्रुमान्
नंदिग्रामाजवळ फुललेल्या झाडांपर्यंत पोहोचला, जणू काही देवेंद्राच्या उपवनातील किंवा चित्ररथाच्या वनातील झाडांसारखी ती झाडे होती.
स्त्रीभिः सपुत्रैः पौत्रैश्च रममाणैः स्वलंकृतैः। क्रोशमात्रे त्वयोध्यायाश्चीरकृष्णाजिनाम्बरम्
अयोध्येपासून एक कोस अंतरावर, आपल्या मुलांसह आणि नातवांसह, सुंदर वस्त्रांनी सजलेली आणि आनंदात असणारी स्त्रिया त्याला दिसल्या.
ददर्श भरतं दीनं कृशमाश्रमवासिनम्। जटिलं मलदिग्धाङ्गं भ्रातृव्यसनकर्शितम्
त्याने भरताला पाहिले—तो खंगलेला, दुःखी, व्रतस्थ जीवन जगणारा, जटाधारी, अंगाला मळ लावलेला आणि भावाच्या दुःखाने कृश झालेला होता.
फलमूलाशिनं दान्तं तापसं धर्मचारिणम्। समुन्नतजटाभारं वल्कलाजिनवाससम्
तो फक्त फळमुळे खात असे, संयमी, धर्मनिष्ठ, उंच जटा बांधलेला, झाडाच्या सालीचे व काळ्या मृगाच्या कातडीचे वस्त्र घातलेला तपस्वी होता.
नियतं भावितात्मानं ब्रह्मर्षिसमतेजसम्। पादुके ते पुरस्कृत्य प्रशासन्तं वसुंधराम्
तो नेहमी संयमित, शुद्ध मनाचा, ब्रह्मर्षींना समकक्ष तेजस्वी, पादुका समोर ठेवून पृथ्वीचे राज्य करीत होता.
चातुर्वर्ण्यस्य लोकस्य त्रातारं सर्वतो भयात्। उपस्थितममात्यैश्च शुचिभिश्च पुरोहितैः
तो चतुर्वर्ण समाजाचे सर्व बाजूंनी संकटांपासून रक्षण करणारा, मंत्री आणि पवित्र मनाचे पुरोहित यांच्या सेवेत असलेला होता.
बलमुख्यैश्च युक्तैश्च काषायाम्बरधारिभिः। नहि ते राजपुत्रं तं चीरकृष्णाजिनाम्बरम्
मुख्य सेनापती, सज्ज आणि भगवे वस्त्र घातलेले, त्याच्या सभेत होते; तरीही धर्मप्रिय नगरवासी त्या राजपुत्राचा, झाडाच्या साली व काळ्या मृगाच्या कातडीचे वस्त्र घातलेल्या भरताचा, उपभोग घ्यावासा वाटत नव्हता.
परिभोक्तुं व्यवस्यन्ति पौरा वै धर्मवत्सलाः। तं धर्ममिव धर्मज्ञं देहबन्धमिवापरम्
ते धर्मवेडे नगरवासी भरताला धर्माचा मूर्तिमंत स्वरूप म्हणून जपत, जसे आत्म्याचे निवासस्थान म्हणून शरीर जपले जाते.
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं हनूमान् मारुतात्मजः। वसन्तं दण्डकारण्ये यं त्वं चीरजटाधरम्
माऱुतपुत्र हनुमानाने हात जोडून असे म्हणाले: 'ज्याच्यासाठी तू दुःखी आहेस, जो दंडकारण्यात राहतो, झाडाच्या साली व जटाधारी आहे—'
अनुशोचसि काकुत्स्थं स त्वां कौशलमब्रवीत्। प्रियमाख्यामि ते देव शोकं त्यज सुदारुणम्
'तू काकुत्स्थासाठी शोक करतोस, पण त्याने तुला कुशलतेचा संदेश पाठवला आहे. प्रभो, मी तुला आनंदाची बातमी सांगतो; हा भीषण शोक सोडून दे.'
अस्मिन् मुहूर्ते भ्रात्रा त्वं रामेण सह संगतः। निहत्य रावणं रामः प्रतिलभ्य च मैथिलीम्
'याच क्षणी, रावणाचा वध करून आणि मैथिलीला परत मिळवून, तुझा भाऊ राम तुझ्याशी भेटायला येतो.'
उपयाति समृद्धार्थः सह मित्रैर्महाबलैः। लक्ष्मणश्च महातेजा वैदेही च यशस्विनी। सीता समग्रा रामेण महेन्द्रेण शची यथा
'तो आता आपल्या बलाढ्य मित्रांसह, उद्दिष्ट साध्य करून, येत आहे; महान तेजस्वी लक्ष्मण आणि कीर्तीशाली वैदेही—सीता, पूर्णपणे रामासोबत, जशी शची महेंद्रासोबत असते.'
एवमुक्तो हनुमता भरतः कैकयीसुतः। पपात सहसा हृष्टो हर्षान्मोहमुपागमत्
हनुमानाने असे सांगितल्यावर, कैकेयीपुत्र भरत आनंदाने हरखून गेला आणि अचानक जमिनीवर पडून आनंदाने बेशुद्ध झाला.
ततो मुहूर्तादुत्थाय प्रत्याश्वस्य च राघवः। हनूमन्तमुवाचेदं भरतः प्रियवादिनम्
थोड्या वेळाने, राघवाचा भाऊ भरत शुद्धीवर आला, मन स्थिर केले आणि गोड बोलणाऱ्या हनुमानाला असे म्हणाला.
अशोकजैः प्रीतिमयैः कपिमालिङ्ग्य सम्भ्रमात्। सिषेच भरतः श्रीमान् विपुलैरश्रुबिन्दुभिः
भरताने, आनंदाच्या भरात, हनुमानाला मिठी मारली आणि अश्रूंच्या मोठ्या थेंबांनी त्याला न्हालून टाकले.
देवो वा मानुषो वा त्वमनुक्रोशादिहागतः। प्रियाख्यानस्य ते सौम्य ददामि ब्रुवतः प्रियम्
'तू देव असो वा माणूस, दयाळूपणाने येथे आला आहेस; सौम्य हनुमाना, ही आनंदाची बातमी सांगितल्याबद्दल मी तुला योग्य बक्षीस देतो.'
गवां शतसहस्रं च ग्रामाणां च शतं परम्। सकुण्डलाः शुभाचारा भार्याः कन्यास्तु षोडश
'शंभर हजार गायी, शंभर उत्तम गावे, आणि सुंदर कुंडले घातलेल्या, सदाचार असलेल्या सोळा कन्या, मी तुला देतो.'
हेमवर्णाः सुनासोरूः शशिसौम्याननाः स्त्रियः। सर्वाभरणसम्पन्नाः सम्पन्नाः कुलजातिभिः
'सोन्यासारखा वर्ण, सुंदर नाक, चंद्रासारखे कोमल मुख असलेल्या, सर्व अलंकारांनी सजलेल्या आणि कुलीन घरातील स्त्रिया तुझ्या आहेत.'
निशम्य रामागमनं नृपात्मजः कपिप्रवीरस्य तदाद्भुतोपमम्। प्रहर्षितो रामदिदृक्षयाभवत् पुनश्च हर्षादिदमब्रवीद् वचः
रामाच्या आगमनाची बातमी ऐकून, त्या वानरवीराच्या अद्भुत वार्तेने भरत आश्चर्यचकित झाला, रामाच्या दर्शनाच्या उत्कंठेने आनंदित झाला आणि पुन्हा आनंदाने असे म्हणाला.
thumb|षड्विंशत्यधिकशततमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे षड्विंशत्यधिकशततमः सर्गः ॥६-
श्रीवाल्मीकि रामायणाच्या युद्धकांडातील एकशे सहाव्या सर्गाचे ऐकावे.
बहूनि नाम वर्षाणि गतस्य सुमहद्वनम्। शृणोम्यहं प्रीतिकरं मम नाथस्य कीर्तनम्
राम वनात गेल्यापासून कित्येक वर्षे झाली, आणि त्या काळात माझ्या स्वामीच्या कीर्तीबद्दल आनंददायक बातमी ऐकण्याची माझी ओढ लागून राहिली होती.
कल्याणी बत गाथेयं लौकिकी प्रतिभाति माम्। एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादपि
खरंच, ही जुनी म्हण किती योग्य आहे असं मला वाटतं: 'आपला प्रिय व्यक्ती जिवंत आहे हे पाहण्याचा आनंद शंभर वर्षांपेक्षा जास्त मोठा असतो.'
राघवस्य हरीणां च कथमासीत् समागमः। कस्मिन् देशे किमाश्रित्य तत्त्वमाख्याहि पृच्छतः
राघव आणि वानरांची भेट कशी झाली? कोणत्या प्रदेशात, कोणत्या परिस्थितीत? मी विचारतोय, कृपया खरी गोष्ट सांग.
स पृष्टो राजपुत्रेण बृस्यां समुपवेशितः। आचचक्षे ततः सर्वं रामस्य चरितं वने
राजपुत्राने विचारल्यावर आणि उत्तम आसनावर बसवल्यावर, हनुमानाने मग रामाच्या वनातील सर्व चरित्र सांगितली.
यथा प्रव्राजितो रामो मातुर्दत्तौ वरौ तव। यथा च पुत्रशोकेन राजा दशरथो मृतः
रामाला तुझ्या आईने मागितलेल्या दोन वरांमुळे कसा वनवास मिळाला, आणि पुत्रशोकाने राजा दशरथ कसा मरण पावला, हे त्याने सांगितले.
यथा दूतैस्त्वमानीतस्तूर्णं राजगृहात् प्रभो। त्वयायोध्यां प्रविष्टेन यथा राज्यं न चेप्सितम्
महाराज, तुझ्या राजवाड्यातून दूतांनी तुला कसे लवकर बोलावले, आणि अयोध्येत परत आल्यानंतर तुला राज्याची इच्छा कशी नव्हती, हे त्याने सांगितले.
चित्रकूटगिरिं गत्वा राज्येनामित्रकर्शनः। निमन्त्रितस्त्वया भ्राता धर्ममाचरता सताम्
चित्रकूट पर्वतावर गेल्यावर, शत्रूंचा नाश करणाऱ्या, तू आपल्या धर्मनिष्ठ भावाला राज्य स्वीकारायला कसे आमंत्रण दिले, हे त्याने सांगितले.
स्थितेन राज्ञो वचने यथा राज्यं विसर्जितम्। आर्यस्य पादुके गृह्य यथासि पुनरागतः
राजाच्या आज्ञेचे पालन करून तू राज्याचा त्याग कसा केला, आणि मोठ्या भावाच्या पादुका घेऊन पुन्हा कसा परत आला, हे त्याने सांगितले.
सर्वमेतन्महाबाहो यथावद् विदितं तव। त्वयि प्रतिप्रयाते तु यद् वृत्तं तन्निबोध मे
हे महाबाहो, हे सर्व तुला आधीच माहीत आहे; आता तू निघून गेल्यावर जे घडले, ते माझ्याकडून ऐक.