thumb|सप्तदशाधिकशततमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे सप्तदशाधिकशततमः सर्गः ॥६-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील एकशे सतरावा सर्ग ऐका.
ततो हि दुर्मना रामः श्रुत्वैवं वदतां गिरः । दध्यौ मुहूर्तं धर्मात्मा बाष्पव्याकुललोचनः
मग त्या शब्दांनी रामाचा मन खिन्न झालं, डोळ्यात अश्रू येऊन तो धर्मात्मा काही काळ विचारात पडला.
ततो वैश्रवणो राजा यमश्च पितृभिः सह । सहस्राक्षश्च देवेशो वरुणश्च जलेश्वरः
मग वैश्रवण राजा, यम आपल्या पितरांसह, देवांचा स्वामी इंद्र आणि जलाचा अधिपती वरुण हे सर्व आले.
षडर्धनयनः श्रीमान्महादेवो वृषध्वजः । कर्ता सर्वस्य लोकस्य ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः
तीन डोळ्यांचा, वृषध्वज असलेला तेजस्वी महादेव आणि सर्व लोकांचा कर्ता, ब्रह्मविद्येत श्रेष्ठ असलेला ब्रह्मा हेही आले.
एते सर्वे समागम्य विमानैः सूर्यसन्निभैः । आगम्य नगरीं लङ्काम् अभिजग्मुश्च राघवम्
हे सर्वजण एकत्र येऊन, सूर्यासारख्या तेजस्वी विमानांत बसून लंका नगरीत आले आणि राघवाजवळ गेले.
ततः सहस्ताभरणान् प्रगृह्य विपुलान् भुजान् । अब्रुवंस्त्रिदशश्रैष्ठाः प्राञ्जलिं राघवं स्थितम्
तेव्हा हजारो दागिने घातलेले, बलवान हात असलेले देवांचे श्रेष्ठ लोक, हात जोडून उभ्या असलेल्या राघवाला म्हणाले.
कर्ता सर्वस्य लोकस्य श्रेष्ठो ज्ञानविदां विभुः । उपेक्षसे कथं सीताम् पतन्तीं हव्यवाहने
सर्व जगाचा कर्ता, ज्ञानी लोकांमध्ये श्रेष्ठ असलेला प्रभो, सिता अग्नीमध्ये पडत असताना तू तिला कसा दुर्लक्ष करतोस?
कथं देवगणश्रेष्ठम् आत्मानं नावबुध्यसे । ऋतधामा वसुः पूर्वम् वसूनां त्वं प्रजापतिः
देवतांमध्ये श्रेष्ठ असलेला स्वतःला ओळखत नाहीस का? सत्यधर्मी वसु, पूर्वीचा वसूंमध्ये प्रमुख, तूच प्रजापती आहेस.
त्रयाणां त्वं हि लोकानाम् आदिकर्ता स्वयंप्रभु: । रुद्राणामष्टमो रुद्रः साध्यानामसि पञ्चमः । अश्विनौ चापि ते कर्णौ चन्द्रसूर्यौ च चक्षुषी
तीनही लोकांचा आदिकर्ता आणि सर्वांचा स्वामी तूच आहेस; रुद्रांमध्ये आठवा रुद्र, साध्यांमध्ये पाचवा; अश्विनी तुझे कान, चंद्रसूर्य तुझी डोळे.
अन्ते चादौ च लोकानाम् दृश्यसे त्वं परन्तप । उपेक्षसे च वैदेहीम् मानुषः प्राकृतो यथा
सृष्टीच्या प्रारंभास आणि शेवटी तूच दिसतोस, शत्रूंना जाळणारा; तरीही वैदेहीकडे तू सामान्य माणसासारखे दुर्लक्ष करतोस.
इत्युक्तो लोकपालैस्तैः स्वामी लोकस्य राघवः । अब्रवीत्रिदशश्रेष्ठान् रामो धर्मभृतां वरः
अशा प्रकारे लोकपालांनी सांगितल्यावर, सर्वांचा स्वामी राघव, धर्माचे पालन करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या रामाने देवांना उत्तर दिले.
आत्मानं मानुषं मन्ये रामं दशरथात्मजम् । योऽहं यस्य यतश्चाहम् भगवांस्तद् ब्रवीतु मे
मी स्वतःला मनुष्य, दशरथाचा पुत्र राम समजतो; मी कोण आहे, कसा आहे, हे भगवंताने मला सांगावे.
इति ब्रुवन्तं काकुत्स्थम् ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः । अब्रवीच्छृणु मे राम सत्यं सत्यपराक्रम
काकुत्स्थ असे बोलत असताना, ब्रह्मा, ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ, म्हणाले: 'राम, सत्यपराक्रमी, माझे खरे बोल ऐक.'
भवान् नारायणो देवः श्रीमांश्चक्रायुधः प्रभुः। एकशृङ्गो वराहस्त्वम् भूतभव्यसपत्नजित्
तू नारायण, तेजस्वी देव, चक्रधारी प्रभू आहेस; एकशृंगी वराह, भूत, भविष्य आणि शत्रूंवर विजय मिळवणारा आहेस.
अक्षरं ब्रह्म सत्यं च मध्ये चान्ते च राघव । लोकानां त्वं परो धर्मो विष्वक्सेनश्चतुर्भुजः
तू अक्षर ब्रह्म, सत्य, सृष्टीच्या मध्यात आणि शेवटी, राघव; लोकांचा सर्वोच्च धर्म, विश्वक्षेन, चार हातांचा आहेस.
शार्ङ्गधन्वा हृषीकेशः पुरुषः पुरुषोत्तमः । अजितः खड्गधृद्विष्णुः कृष्णश्चैव बृहद्बलः
तू शार्ङ्गधारी, हृषीकेश, पुरुषोत्तम, अजिंक्य, तलवारधारी विष्णू, कृष्ण आणि बृहद्बल आहेस.
सेनानीर्ग्रामणीश्च त्वम् बुद्धिः सत्त्वं क्षमा दमः । प्रभवश्चाप्ययश्च त्वम् उपेन्द्रो मधुसूदनः
तू सेनापती, प्रमुख, बुद्धी, सात्त्विकता, क्षमा, संयम, उत्पत्ती आणि संहार; तू उपेंद्र, मधुसूदन आहेस.
इन्द्रकर्मा महेन्द्रस्त्वम् पद्मनाभो रणान्तकृत् । शरण्यं शरणं च त्वाम् आहुर्दिव्या महर्षयः
तू इंद्रासारखी कृत्ये करणारा, महेंद्र, पद्मनाभ, रणांत संहार करणारा; दिव्य महर्षी तुला शरण आणि आश्रय म्हणतात.
सहस्रशृङ्गो वेदात्मा शतशीर्षो महर्षभः । त्वं त्रयाणां हि लोकानाम् आदिकर्ता स्वयम्प्रभुः
तू हजार शृंग असलेला, वेदांचा सार, शंभर डोकी असलेला महर्षभ; तीनही लोकांचा आदिकर्ता आणि स्वामी आहेस.
सिद्धानामपि साध्यानाम् आश्रयश्चासि पूर्वजः । त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारः त्वमोङ्कारः परात्परः
सिद्ध आणि साध्यांचाही आश्रय आणि पूर्वज तूच आहेस; तू यज्ञ, वषट्कार, ओंकार आणि सर्वश्रेष्ठ आहेस.
प्रभवं निधनं वा ते नो विदुः को भवानिति । दृश्यसे सर्वभूतेषु ब्राह्मणेषु च गोषु च । दिक्षु सर्वासु गगने पर्वतेषु वनेषु च
तुझा प्रारंभ किंवा अंत कोणालाही ठाऊक नाही; तू सर्व प्राण्यांत, ब्राह्मणांत, गायींत, सर्व दिशांत, आकाशात, पर्वतांवर आणि वनांत दिसतोस.
सहस्रचरणः श्रीमान् शतशीर्षः सहस्रदृक् । त्वं धारयसि भूतानि पृथिवीं च सपर्वताम्
तू हजार पायांचा, शंभर डोकी आणि हजार डोळ्यांचा तेजस्वी आहेस; सर्व प्राणी आणि पर्वतांसह पृथ्वीचे पालन करतोस.
अन्ते पृथिव्याः सलिले दृश्यसे त्वं महोरगः । त्रीन् लोकान् धारयन् राम देवगन्धर्वदानवान्
पृथ्वीच्या शेवटी, पाण्यात, तू मोठा नाग म्हणून दिसतोस, हे राम, आणि तुझ्या पाठिंब्यावर सर्व देव, गंधर्व, दानव आणि तिन्ही लोक राहतात.
अहं ते हृदयं राम जिह्वा देवी सरस्वती । देवा गात्रेषु रोमाणि ब्रह्मणा निर्मिताः प्रभो
हे राम, मी तुझे हृदय आहे; सरस्वती देवी तुझी जीभ आहे; ब्रह्मदेवाने तुझ्या अंगावरचे केस देव म्हणून निर्माण केले आहेत, हे प्रभो.
निमेषस्ते स्मृता रात्रिः उन्मेषस्ते भवेद्दिवा । संस्कारास्तेऽभवन् वेदा न तदस्ति त्वया विना ॥
तू डोळे मिटतोस तेव्हा रात्र होते, उघडतोस तेव्हा दिवस; वेद हे तुझे संस्कार आहेत—तुझ्याशिवाय काहीच अस्तित्वात नाही.
जगत् सर्वं शरीरं ते स्थैर्यं ते वसुधातलम् । अग्निः कोपः प्रसादस्ते सोमः श्रीवत्सलक्षणः
हे राम, हे सर्व जग तुझेच शरीर आहे, पृथ्वीची स्थिरता तुझीच आहे; अग्नी तुझा राग आहे, चंद्र तुझा प्रसाद आहे, आणि श्रीवत्स हे तुझे चिन्ह आहे.
त्वया लोकास्त्रयः क्रान्ताः पुरा स्वैर्विक्रमैस्त्रिभिः । महेन्द्रश्च कृतो राजा बलिं बद्ध्वा सुदारुणम्
पूर्वी तुझ्या तीन पावलांनी तू तिन्ही लोक व्यापलेस; बलवान बळीला बांधून तू इंद्राला पुन्हा राजा केलेस.
यत् परं श्रूयते ज्योतिर्यत् परं श्रूयते तमः । यत् परं परतश्चैव परमात्मेति कथ्यसे
जे सर्वोच्च तेज म्हणतात, जे सर्वोच्च अंधार म्हणतात, आणि जे त्या पलीकडे आहे—त्याला लोक परमात्मा म्हणून ओळखतात.
परमाख्यं पर यच्च त्वमेव परिगीयसे । स्थित्युत्पत्ति विनाशानां त्वामाहुः परमां गतिं
सर्वश्रेष्ठ म्हणून फक्त तुझीच स्तुती केली जाते; सृष्टी, स्थिती आणि संहार यामध्ये तुलाच सर्वश्रेष्ठ ध्येय मानले जाते.
सीता लक्ष्मीर्भवान् विष्णुः देवः कृष्णः प्रजापतिः । वधार्थं रावणस्येह प्रविष्टो मानुषीं तनुम्
तूच सीता, लक्ष्मी, विष्णू, कृष्ण, प्रजापती आहेस; रावणाचा नाश करण्यासाठी तू या पृथ्वीवर मानवी रूप घेतले आहेस.