अप्रियामिव कस्माच्च मां नेच्छस्यभिभाषितुम्। धिगस्तु हृदयं यस्या ममेदं न सहस्रधा
मी तुला अप्रिय आहे म्हणूनच तू मला बोलत नाहीस का? ज्याच्या हृदयाला हे दुःख सहन होत नाही, त्याचं हृदय खरंच निंदनीय आहे.
त्वयि पञ्चत्वमापन्ने फलते शोकपीडितम्। इत्येवं विलपन्ती सा बाष्पपर्याकुलेक्षणा
तू या जगातून निघून गेल्यावर, दुःखाने व्याकुळ होऊन, डोळ्यात अश्रू घेऊन ती अशा प्रकारे विलाप करू लागली.
स्नेहोपस्कन्नहृदया तदा मोहमुपागमत्। कश्मलाभिहता सन्ना बभौ सा रावणोरसि
मायेने भरलेलं तिचं हृदय, दु:खाने कोसळलं आणि ती रावणाच्या छातीवर बेशुद्ध पडली.
संध्यानुरक्ते जलदे दीप्ता विद्युदिवोज्ज्वला। तथागतां समुत्थाप्य सपत्न्यस्तां भृशातुराः
संध्याकाळच्या रंगाने रंगलेल्या काळ्या मेघात चमकणाऱ्या वीजेसारखी ती दिसत होती. तिच्या सोबतीच्या स्त्रिया, फारच दुःखी होऊन, तिला उचलून बसवलं.
पर्यवस्थापयामासू रुदत्यो रुदतीं भृशम्। किं ते न विदिता देवि लोकानां स्थितिरध्रुवा
त्या सगळ्या रडत रडत तिच्या भोवती जमल्या आणि तिला सावरायचा प्रयत्न करत म्हणाल्या, 'देवी, तुला माहित नाही का की या जगात कुणाचंही आयुष्य स्थिर नसतं?'
दशाविभागपर्याये राज्ञां वै चञ्चलाः श्रियः। इत्येवमुच्यमाना सा सशब्दं प्ररुरोद ह
राजांच्या वैभवाचा काही भरवसा नसतो, ते कधीही बदलू शकतं. असं सांगितल्यावर ती मोठ्याने रडू लागली.
स्नपयन्ती तदास्रेण स्तनौ वक्त्रं सुनिर्मलम्। एतस्मिन्नन्तरे रामो विभीषणमुवाच ह
ती अश्रूंनी आपले स्तन आणि नितळ चेहरा भिजवत होती. याच वेळी रामाने विभीषणाला बोलावलं.
संस्कारः क्रियतां भ्रातुः स्त्रीगणः परिसान्त्व्यताम्। तमुवाच ततो धीमान् विभीषण इदं वचः
भावाचा अंत्यसंस्कार कर आणि स्त्रियांना समजावून सांग. त्यावर विभीषणाने हे शहाणपणाचं उत्तर दिलं.
विमृश्य बुद्ध्या प्रश्रितं धर्मार्थसहितं हितम्। त्यक्तधर्मव्रतं क्रूरं नृशंसमनृतं तथा
विचारपूर्वक जे योग्य, धर्मयुक्त आणि हितकारक आहे ते पाहता, त्याने धर्म सोडला, क्रूरपणा केला, दया न ठेवता खोटेपणा केला.
नाहमर्हामि संस्कर्तुं परदाराभिमर्शनम्। भ्रातृरूपो हि मे शत्रुरेष सर्वाहिते रतः
जो दुसऱ्याच्या पत्नीला स्पर्श करतो, अशा माणसाचे अंतिम संस्कार मला करायला योग्य नाहीत; तो माझा भाऊ असला तरी, तो माझा शत्रू आहे, कारण तो नेहमी वाईट गोष्टींच्या मागे लागलेला आहे.
रावणो नार्हते पूजां पूज्योऽपि गुरुगौरवात्। नृशंस इति मां राम वक्ष्यन्ति मनुजा भुवि
रावणाला सन्मान मिळण्यास पात्रता नाही, जरी तो वयाने मोठा असला तरी; राम, लोक मला निर्दयी म्हणतील.
श्रुत्वा तस्यागुणान् सर्वे वक्ष्यन्ति सुकृतं पुनः। तच्छ्रुत्वा परमप्रीतो रामो धर्मभृतां वरः
त्याच्या दोषांची ऐकून, लोक पुन्हा माझ्या चांगुलपणाचीच चर्चा करतील; हे ऐकून धर्मावर चालणाऱ्या रामाला फार आनंद झाला.
विभीषणमुवाचेदं वाक्यज्ञं वाक्यकोविदः। तवापि मे प्रियं कार्यं त्वत्प्रभावान्मया जितम्
शब्दांचे जाणकार राम म्हणाले, 'विभीषण, मला देखील तुझे मन जिंकावे असे वाटते, कारण तुझ्या सामर्थ्यामुळे मी विजय मिळवला.'
अवश्यं तु क्षमं वाच्यो मया त्वं राक्षसेश्वर। अधर्मानृतसंयुक्तः कामं त्वेष निशाचरः
तरीही, राक्षसांचा राजा, तुला मी आदरानेच बोलावं लागेल; जरी हा निशाचर अधर्मी आणि खोटारडा होता.
तेजस्वी बलवाञ्छूरः संग्रामेषु च नित्यशः। शतक्रतुमुखैर्देवैः श्रूयते न पराजितः
तो तेजस्वी, बलवान आणि शूर होता; युद्धात नेहमीच अपराजित राहिला, अगदी इंद्रासारख्या देवांनीही त्याचा पराभव केला नाही, असं ऐकायला मिळतं.
महात्मा बलसम्पन्नो रावणो लोकरावणः। मरणान्तानि वैराणि निर्वृत्तं नः प्रयोजनम्
रावण हा महान, बलशाली आणि साऱ्या लोकांना भय दाखवणारा होता; मृत्यूने वैर संपतं, आपलं काम पूर्ण झालं आहे.
क्रियतामस्य संस्कारो ममाप्येष यथा तव। त्वत्सकाशान्महाबाहो संस्कारं विधिपूर्वकम्
त्याचे अंतिम संस्कार तुझ्या किंवा माझ्यासाठी जसे व्हावेत तसेच कर; हे योग्य रीतीने तूच कर.
क्षिप्रमर्हति धर्मेण त्वं यशोभाग् भविष्यसि। राघवस्य वचः श्रुत्वा त्वरमाणो विभीषणः
तू लवकर धर्मानुसार संस्कार कर, आणि त्यामुळे तुला कीर्ती मिळेल; रामाचं बोलणं ऐकून विभीषण घाईने निघाला.
संस्कारयितुमारेभे भ्रातरं रावणं हतम्। स प्रविश्य पुरीं लङ्कां राक्षसेन्द्रो विभीषणः
विभीषण, राक्षसांचा राजा, आपल्या मारलेल्या भावाचा, रावणाचा, अंतिम संस्कार करू लागला आणि लंकेतल्या नगरीत गेला.
रावणस्याग्निहोत्रं तु निर्यापयति सत्वरम्। शकटान् दारुरूपाणि अग्नीन् वै याजकांस्तथा
त्याने पटकन रावणाचं अग्निहोत्र, लाकडी गाड्या, अग्नी आणि यजमान ब्राह्मण बाहेर काढले.
तथा चन्दनकाष्ठानि काष्ठानि विविधानि च। अगरूणि सुगन्धीनि गन्धांश्च सुरभींस्तथा
त्याचप्रमाणे, चंदनाची आणि इतर विविध प्रकारची लाकडं, सुगंधी अगरू आणि इतर सुवासिक वास बाहेर काढले.
मणिमुक्ताप्रवालानि निर्यापयति राक्षसः। आजगाम मुहूर्तेन राक्षसैः परिवारितः
राक्षसाने मौल्यवान मणी, मोती आणि प्रवाळ बाहेर काढले आणि थोड्याच वेळात इतर राक्षसांसह आला.
ततो माल्यवता सार्धं क्रियामेव चकार सः। सौवर्णीं शिबिकां दिव्यामारोप्य क्षौमवाससम्
माल्यवतासोबत त्याने विधी केला, रावणाला सुंदर सोन्याच्या पालखीत, उत्तम वस्त्र घालून ठेवले.
रावणं राक्षसाधीशमश्रुवर्णमुखा द्विजाः। तूर्यघोषैश्च विविधैः स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम्
द्विज, ज्यांच्या डोळ्यांत अश्रू होते, त्यांनी विविध वाद्यांच्या गजरात आणि स्तुतीगीतांनी राक्षसांचा राजा रावणाचा सन्मान केला.
पताकाभिश्च चित्राभिः सुमनोभिश्च चित्रिताम्। उत्क्षिप्य शिबिकां तां तु विभीषणपुरोगमाः
रंगीत पताका आणि फुलांनी सजवलेली ती पालखी विभीषण आणि इतरांनी उचलली.
दक्षिणाभिमुखाः सर्वे गृह्य काष्ठानि भेजिरे। अग्नयो दीप्यमानास्ते तदाध्वर्युसमीरिताः
सर्वजण दक्षिणेकडे तोंड करून लाकूड उचलून फोडू लागले; यजमानांनी पेटवलेले अग्नी तेव्हा तेजाने जळू लागले.
पृष्ठतोऽनुययुस्तानि प्लवमानानि सर्वतः। रावणं प्रयते देशे स्थाप्य ते भृशदुःखिताः
रावणाला शुद्ध जागी ठेवताना, सर्व वानर सर्व बाजूंनी रडत रडत मागून गेले.
चितां चन्दनकाष्ठैश्च पद्मकोशीरचन्दनैः। ब्राह्म्या संवर्तयामासू राङ्कवास्तरणावृताम्
त्यांनी चंदनाच्या लाकडाने, कमळाच्या देठांनी आणि चंदनाच्या लेपाने चिता तयार केली, ब्राह्मणांच्या वस्त्रांनी आणि वाळ्याच्या चटईने ती झाकली.
प्रचक्रू राक्षसेन्द्रस्य पितृमेधमनुत्तमम्। वेदिं च दक्षिणाप्राचीं यथास्थानं च पावकम्
राक्षसांनी राक्षसांचा राजा रावणासाठी उत्तम पितृयज्ञ केला, वेदी योग्य जागी दक्षिण-पूर्वेस मांडली आणि अग्नीही योग्य ठिकाणी ठेवला.
पृषदाज्येन सम्पूर्णं स्रुवं स्कन्धे प्रचिक्षिपुः। पादयोः शकटं प्रापुरूर्वोश्चोलूखलं तदा
त्यांनी तुपाने भरलेला चमचा त्याच्या खांद्यावर ठेवला, पायाजवळ लाकडी गाडी ठेवली आणि मांडीजवळ ओखळी ठेवली.