सुकृतं दुष्कृतं च त्वं गृहीत्वा स्वां गतिं गतः। आत्मानमनुशोचामि त्वद्विनाशेन दुःखिताम्
तू जे काही केलं, चांगलं किंवा वाईट, त्याचा परिणाम तुला मिळालाच. पण तुझ्या मृत्यूमुळे मीच दुःखी झालोय, माझ्याच दु:खाची मला जास्त खंत वाटते.
सुहृदां हितकामानां न श्रुतं वचनं त्वया। भ्रातॄणां चैव कात्स्र्न्येन हितमुक्तं दशानन
मित्रांनी आणि भावांनी तुझ्या भल्यासाठी दिलेला सल्ला, दशनन, तू कधीच ऐकला नाहीस.
हेत्वर्थयुक्तं विधिवच्छ्रेयस्करमदारुणम्। विभीषणेनाभिहितं न कृतं हेतुमत् त्वया
विभीषणाने तुला योग्य कारणांसह, नीट विचार करून, तुझ्या हितासाठी जे सांगितलं, तेही तू ऐकलं नाहीस.
मारीचकुम्भकर्णाभ्यां वाक्यं मम पितुस्तथा। न कृतं वीर्यमत्तेन तस्येदं फलमीदृशम्
मारीच, कुम्भकर्ण, माझे वडील आणि मी—आपण सगळ्यांनी तुला जे सांगितलं, ते तू आपल्या सामर्थ्याच्या गर्वात ऐकलंच नाहीस. हेच त्याचं फळ आहे.
नीलजीमूतसंकाश पीताम्बर शुभाङ्गद। स्वगात्राणि विनिक्षिप्य किं शेषे रुधिरावृतः
काळ्या मेघासारखा, पिवळ्या वस्त्रात आणि सुंदर कंकणांनी सजलेला, तू आपली सर्व अंगं टाकून रक्ताने माखून का पडला आहेस?
प्रसुप्त इव शोकार्तां किं मां न प्रतिभाषसे। महावीर्यस्य दक्षस्य संयुगेष्वपलायिनः
तू जणू काही झोपलास आहेस, पण मी दुःखाने व्याकुळ झालेय, तरीही तू मला का बोलत नाहीस? तू तर नेहमीच पराक्रमी आणि कुशल, रणांगणात कधीही मागे न हटणारा होतास.
यातुधानस्य दौहित्रीं किं मां न प्रतिभाषसे। उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे नवे परिभवे कृते
यातुधानाची नात म्हणून मी तुला हाक मारतेय, तरीही तू मला का बोलत नाहीस? उठ, उठ! हे नवे अपमान सहन करत तू असं का पडून राहिलास?
अद्य वै निर्भया लङ्कां प्रविष्टाः सूर्यरश्मयः। येन सूदयसे शत्रून् समरे सूर्यवर्चसा
आज सूर्याच्या किरणांना लंकेत निर्भयपणे प्रवेश करता आला, ज्याच्या तेजाने तू रणात शत्रूंचा नाश करायचास.
वज्रं वज्रधरस्येव सोऽयं ते सततार्चितः। रणे बहुप्रहरणो हेमजालपरिष्कृतः
तुझ्या हातात नेहमी असलेली, इंद्राच्या वज्रासारखी, सोन्याच्या जाळीने सजलेली गदा, आता रणभूमीत तुटून पडली आहे.
परिघो व्यवकीर्णस्ते बाणैश्छिन्नः सहस्रधा। प्रियामिवोपसंगृह्य किं शेषे रणमेदिनीम्
तुझा लोखंडी गदा बाणांनी तुकडे तुकडे झाली आहे; तरीही तू रणभूमीत तिला जणू प्रियेप्रमाणे कवटाळून का पडला आहेस?
अप्रियामिव कस्माच्च मां नेच्छस्यभिभाषितुम्। धिगस्तु हृदयं यस्या ममेदं न सहस्रधा
मी तुला अप्रिय आहे म्हणूनच तू मला बोलत नाहीस का? ज्याच्या हृदयाला हे दुःख सहन होत नाही, त्याचं हृदय खरंच निंदनीय आहे.
त्वयि पञ्चत्वमापन्ने फलते शोकपीडितम्। इत्येवं विलपन्ती सा बाष्पपर्याकुलेक्षणा
तू या जगातून निघून गेल्यावर, दुःखाने व्याकुळ होऊन, डोळ्यात अश्रू घेऊन ती अशा प्रकारे विलाप करू लागली.
स्नेहोपस्कन्नहृदया तदा मोहमुपागमत्। कश्मलाभिहता सन्ना बभौ सा रावणोरसि
मायेने भरलेलं तिचं हृदय, दु:खाने कोसळलं आणि ती रावणाच्या छातीवर बेशुद्ध पडली.
संध्यानुरक्ते जलदे दीप्ता विद्युदिवोज्ज्वला। तथागतां समुत्थाप्य सपत्न्यस्तां भृशातुराः
संध्याकाळच्या रंगाने रंगलेल्या काळ्या मेघात चमकणाऱ्या वीजेसारखी ती दिसत होती. तिच्या सोबतीच्या स्त्रिया, फारच दुःखी होऊन, तिला उचलून बसवलं.
पर्यवस्थापयामासू रुदत्यो रुदतीं भृशम्। किं ते न विदिता देवि लोकानां स्थितिरध्रुवा
त्या सगळ्या रडत रडत तिच्या भोवती जमल्या आणि तिला सावरायचा प्रयत्न करत म्हणाल्या, 'देवी, तुला माहित नाही का की या जगात कुणाचंही आयुष्य स्थिर नसतं?'
दशाविभागपर्याये राज्ञां वै चञ्चलाः श्रियः। इत्येवमुच्यमाना सा सशब्दं प्ररुरोद ह
राजांच्या वैभवाचा काही भरवसा नसतो, ते कधीही बदलू शकतं. असं सांगितल्यावर ती मोठ्याने रडू लागली.
स्नपयन्ती तदास्रेण स्तनौ वक्त्रं सुनिर्मलम्। एतस्मिन्नन्तरे रामो विभीषणमुवाच ह
ती अश्रूंनी आपले स्तन आणि नितळ चेहरा भिजवत होती. याच वेळी रामाने विभीषणाला बोलावलं.
संस्कारः क्रियतां भ्रातुः स्त्रीगणः परिसान्त्व्यताम्। तमुवाच ततो धीमान् विभीषण इदं वचः
भावाचा अंत्यसंस्कार कर आणि स्त्रियांना समजावून सांग. त्यावर विभीषणाने हे शहाणपणाचं उत्तर दिलं.
विमृश्य बुद्ध्या प्रश्रितं धर्मार्थसहितं हितम्। त्यक्तधर्मव्रतं क्रूरं नृशंसमनृतं तथा
विचारपूर्वक जे योग्य, धर्मयुक्त आणि हितकारक आहे ते पाहता, त्याने धर्म सोडला, क्रूरपणा केला, दया न ठेवता खोटेपणा केला.
नाहमर्हामि संस्कर्तुं परदाराभिमर्शनम्। भ्रातृरूपो हि मे शत्रुरेष सर्वाहिते रतः
जो दुसऱ्याच्या पत्नीला स्पर्श करतो, अशा माणसाचे अंतिम संस्कार मला करायला योग्य नाहीत; तो माझा भाऊ असला तरी, तो माझा शत्रू आहे, कारण तो नेहमी वाईट गोष्टींच्या मागे लागलेला आहे.
रावणो नार्हते पूजां पूज्योऽपि गुरुगौरवात्। नृशंस इति मां राम वक्ष्यन्ति मनुजा भुवि
रावणाला सन्मान मिळण्यास पात्रता नाही, जरी तो वयाने मोठा असला तरी; राम, लोक मला निर्दयी म्हणतील.
श्रुत्वा तस्यागुणान् सर्वे वक्ष्यन्ति सुकृतं पुनः। तच्छ्रुत्वा परमप्रीतो रामो धर्मभृतां वरः
त्याच्या दोषांची ऐकून, लोक पुन्हा माझ्या चांगुलपणाचीच चर्चा करतील; हे ऐकून धर्मावर चालणाऱ्या रामाला फार आनंद झाला.
विभीषणमुवाचेदं वाक्यज्ञं वाक्यकोविदः। तवापि मे प्रियं कार्यं त्वत्प्रभावान्मया जितम्
शब्दांचे जाणकार राम म्हणाले, 'विभीषण, मला देखील तुझे मन जिंकावे असे वाटते, कारण तुझ्या सामर्थ्यामुळे मी विजय मिळवला.'
अवश्यं तु क्षमं वाच्यो मया त्वं राक्षसेश्वर। अधर्मानृतसंयुक्तः कामं त्वेष निशाचरः
तरीही, राक्षसांचा राजा, तुला मी आदरानेच बोलावं लागेल; जरी हा निशाचर अधर्मी आणि खोटारडा होता.
तेजस्वी बलवाञ्छूरः संग्रामेषु च नित्यशः। शतक्रतुमुखैर्देवैः श्रूयते न पराजितः
तो तेजस्वी, बलवान आणि शूर होता; युद्धात नेहमीच अपराजित राहिला, अगदी इंद्रासारख्या देवांनीही त्याचा पराभव केला नाही, असं ऐकायला मिळतं.
महात्मा बलसम्पन्नो रावणो लोकरावणः। मरणान्तानि वैराणि निर्वृत्तं नः प्रयोजनम्
रावण हा महान, बलशाली आणि साऱ्या लोकांना भय दाखवणारा होता; मृत्यूने वैर संपतं, आपलं काम पूर्ण झालं आहे.
क्रियतामस्य संस्कारो ममाप्येष यथा तव। त्वत्सकाशान्महाबाहो संस्कारं विधिपूर्वकम्
त्याचे अंतिम संस्कार तुझ्या किंवा माझ्यासाठी जसे व्हावेत तसेच कर; हे योग्य रीतीने तूच कर.
क्षिप्रमर्हति धर्मेण त्वं यशोभाग् भविष्यसि। राघवस्य वचः श्रुत्वा त्वरमाणो विभीषणः
तू लवकर धर्मानुसार संस्कार कर, आणि त्यामुळे तुला कीर्ती मिळेल; रामाचं बोलणं ऐकून विभीषण घाईने निघाला.
संस्कारयितुमारेभे भ्रातरं रावणं हतम्। स प्रविश्य पुरीं लङ्कां राक्षसेन्द्रो विभीषणः
विभीषण, राक्षसांचा राजा, आपल्या मारलेल्या भावाचा, रावणाचा, अंतिम संस्कार करू लागला आणि लंकेतल्या नगरीत गेला.
रावणस्याग्निहोत्रं तु निर्यापयति सत्वरम्। शकटान् दारुरूपाणि अग्नीन् वै याजकांस्तथा
त्याने पटकन रावणाचं अग्निहोत्र, लाकडी गाड्या, अग्नी आणि यजमान ब्राह्मण बाहेर काढले.