पतिव्रता धर्मरता गुरुशुश्रूषणे रताः। ताभिः शोकाभितप्ताभिः शप्तः परवशं गतः
ज्या आपल्या पतींना निष्ठावान, धर्मात रमणाऱ्या आणि वडिलधाऱ्यांची सेवा करणाऱ्या होत्या, त्या आता दुःखाने जळत आहेत, तुला शाप देऊन पराधीन झाल्या आहेत.
त्वया विप्रकृताभिश्च तदा शप्तस्तदागतम्। प्रवादः सत्यमेवायं त्वां प्रति प्रायशो नृप
तुझ्या वागण्याने त्यांना दुःख दिलं, म्हणून त्यांनी तुला शाप दिला आणि तो शाप आता प्रत्यक्षात उतरला आहे. राजन, तुझ्याबद्दलची ही वदंता खरी ठरली आहे.
पतिव्रतानां नाकस्मात् पतन्त्यश्रूणि भूतले। कथं च नाम ते राजँल्लोकानाक्रम्य तेजसा
पत्नीसाठी निष्ठावान स्त्रियांच्या डोळ्यातून अश्रू जमिनीवर पडतात, ते काही उगाच नसतं. राजन, अशा असताना तू आपल्या तेजाने जग जिंकलंस तरी कसं?
नारीचौर्यमिदं क्षुद्रं कृतं शौण्डीर्यमानिना। अपनीयाश्रमाद् रामं यन्मृगच्छद्मना त्वया
स्त्रीचोरीसारखं हे क्षुद्र कृत्य तू केलंस, स्वतःला मोठा वीर समजून; राघवाला मृगाचा बहाणा करून आश्रमातून दूर नेलं, हे योग्य नव्हतं.
आनीता रामपत्नी सा अपनीय च लक्ष्मणम्। कातर्यं च न ते युद्धे कदाचित् संस्मराम्यहम्
राघवाची पत्नी इथे आणली गेली, लक्ष्मणालाही दूर केलं; पण तरीही युद्धात तुझ्या अंगी कधीही भीती पाहिली नाही.
तत् तु भाग्यविपर्यासान्नूनं ते पक्वलक्षणम्। अतीतानागतार्थज्ञो वर्तमानविचक्षणः
पण नशीब उलटल्यामुळेच तुझं भाग्य असं फळाला आलं; तू गेलेली आणि येणारी गोष्ट जाणणारा, आणि सध्याचं समजणारा आहेस.
मैथिलीमाहृतां दृष्ट्वा ध्यात्वा निःश्वस्य चायतम्। सत्यवाक् स महाबाहो देवरो मे यदब्रवीत्
मैथिलीचं अपहरण झालेलं पाहून, विचार करून आणि खोल श्वास घेत, माझ्या सत्यवचनी, बलवान देवराने जे सांगितलं होतं ते आठवतं.
अयं राक्षसमुख्यानां विनाशः प्रत्युपस्थितः। कामक्रोधसमुत्थेन व्यसनेन प्रसङ्गिना
आता राक्षसांच्या श्रेष्ठांचा विनाश जवळ आला आहे, कारण काम आणि राग यांच्या जोरावर आलेल्या संकटामुळे हे घडलं आहे.
निवृत्तस्त्वत्कृतेनार्थः सोऽयं मूलहरो महान्। त्वया कृतमिदं सर्वमनाथं राक्षसं कुलम्
तुझ्यामुळे जो हेतू होता तो आता संपला, आणि मोठं विनाश घडून आलं; तू सर्व राक्षसकुळाला आधाराविना केलं आहेस.
नहि त्वं शोचितव्यो मे प्रख्यातबलपौरुषः। स्त्रीस्वभावात् तु मे बुद्धिः कारुण्ये परिवर्तते
तुझ्यासारख्या प्रसिद्ध बलवान पुरुषासाठी मला दुःख करायचं कारण नाही; पण माझ्या स्त्रीस्वभावामुळे माझं मन दयाळूपणाकडे वळतं.
सुकृतं दुष्कृतं च त्वं गृहीत्वा स्वां गतिं गतः। आत्मानमनुशोचामि त्वद्विनाशेन दुःखिताम्
तू जे काही केलं, चांगलं किंवा वाईट, त्याचा परिणाम तुला मिळालाच. पण तुझ्या मृत्यूमुळे मीच दुःखी झालोय, माझ्याच दु:खाची मला जास्त खंत वाटते.
सुहृदां हितकामानां न श्रुतं वचनं त्वया। भ्रातॄणां चैव कात्स्र्न्येन हितमुक्तं दशानन
मित्रांनी आणि भावांनी तुझ्या भल्यासाठी दिलेला सल्ला, दशनन, तू कधीच ऐकला नाहीस.
हेत्वर्थयुक्तं विधिवच्छ्रेयस्करमदारुणम्। विभीषणेनाभिहितं न कृतं हेतुमत् त्वया
विभीषणाने तुला योग्य कारणांसह, नीट विचार करून, तुझ्या हितासाठी जे सांगितलं, तेही तू ऐकलं नाहीस.
मारीचकुम्भकर्णाभ्यां वाक्यं मम पितुस्तथा। न कृतं वीर्यमत्तेन तस्येदं फलमीदृशम्
मारीच, कुम्भकर्ण, माझे वडील आणि मी—आपण सगळ्यांनी तुला जे सांगितलं, ते तू आपल्या सामर्थ्याच्या गर्वात ऐकलंच नाहीस. हेच त्याचं फळ आहे.
नीलजीमूतसंकाश पीताम्बर शुभाङ्गद। स्वगात्राणि विनिक्षिप्य किं शेषे रुधिरावृतः
काळ्या मेघासारखा, पिवळ्या वस्त्रात आणि सुंदर कंकणांनी सजलेला, तू आपली सर्व अंगं टाकून रक्ताने माखून का पडला आहेस?
प्रसुप्त इव शोकार्तां किं मां न प्रतिभाषसे। महावीर्यस्य दक्षस्य संयुगेष्वपलायिनः
तू जणू काही झोपलास आहेस, पण मी दुःखाने व्याकुळ झालेय, तरीही तू मला का बोलत नाहीस? तू तर नेहमीच पराक्रमी आणि कुशल, रणांगणात कधीही मागे न हटणारा होतास.
यातुधानस्य दौहित्रीं किं मां न प्रतिभाषसे। उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे नवे परिभवे कृते
यातुधानाची नात म्हणून मी तुला हाक मारतेय, तरीही तू मला का बोलत नाहीस? उठ, उठ! हे नवे अपमान सहन करत तू असं का पडून राहिलास?
अद्य वै निर्भया लङ्कां प्रविष्टाः सूर्यरश्मयः। येन सूदयसे शत्रून् समरे सूर्यवर्चसा
आज सूर्याच्या किरणांना लंकेत निर्भयपणे प्रवेश करता आला, ज्याच्या तेजाने तू रणात शत्रूंचा नाश करायचास.
वज्रं वज्रधरस्येव सोऽयं ते सततार्चितः। रणे बहुप्रहरणो हेमजालपरिष्कृतः
तुझ्या हातात नेहमी असलेली, इंद्राच्या वज्रासारखी, सोन्याच्या जाळीने सजलेली गदा, आता रणभूमीत तुटून पडली आहे.
परिघो व्यवकीर्णस्ते बाणैश्छिन्नः सहस्रधा। प्रियामिवोपसंगृह्य किं शेषे रणमेदिनीम्
तुझा लोखंडी गदा बाणांनी तुकडे तुकडे झाली आहे; तरीही तू रणभूमीत तिला जणू प्रियेप्रमाणे कवटाळून का पडला आहेस?
अप्रियामिव कस्माच्च मां नेच्छस्यभिभाषितुम्। धिगस्तु हृदयं यस्या ममेदं न सहस्रधा
मी तुला अप्रिय आहे म्हणूनच तू मला बोलत नाहीस का? ज्याच्या हृदयाला हे दुःख सहन होत नाही, त्याचं हृदय खरंच निंदनीय आहे.
त्वयि पञ्चत्वमापन्ने फलते शोकपीडितम्। इत्येवं विलपन्ती सा बाष्पपर्याकुलेक्षणा
तू या जगातून निघून गेल्यावर, दुःखाने व्याकुळ होऊन, डोळ्यात अश्रू घेऊन ती अशा प्रकारे विलाप करू लागली.
स्नेहोपस्कन्नहृदया तदा मोहमुपागमत्। कश्मलाभिहता सन्ना बभौ सा रावणोरसि
मायेने भरलेलं तिचं हृदय, दु:खाने कोसळलं आणि ती रावणाच्या छातीवर बेशुद्ध पडली.
संध्यानुरक्ते जलदे दीप्ता विद्युदिवोज्ज्वला। तथागतां समुत्थाप्य सपत्न्यस्तां भृशातुराः
संध्याकाळच्या रंगाने रंगलेल्या काळ्या मेघात चमकणाऱ्या वीजेसारखी ती दिसत होती. तिच्या सोबतीच्या स्त्रिया, फारच दुःखी होऊन, तिला उचलून बसवलं.
पर्यवस्थापयामासू रुदत्यो रुदतीं भृशम्। किं ते न विदिता देवि लोकानां स्थितिरध्रुवा
त्या सगळ्या रडत रडत तिच्या भोवती जमल्या आणि तिला सावरायचा प्रयत्न करत म्हणाल्या, 'देवी, तुला माहित नाही का की या जगात कुणाचंही आयुष्य स्थिर नसतं?'
दशाविभागपर्याये राज्ञां वै चञ्चलाः श्रियः। इत्येवमुच्यमाना सा सशब्दं प्ररुरोद ह
राजांच्या वैभवाचा काही भरवसा नसतो, ते कधीही बदलू शकतं. असं सांगितल्यावर ती मोठ्याने रडू लागली.
स्नपयन्ती तदास्रेण स्तनौ वक्त्रं सुनिर्मलम्। एतस्मिन्नन्तरे रामो विभीषणमुवाच ह
ती अश्रूंनी आपले स्तन आणि नितळ चेहरा भिजवत होती. याच वेळी रामाने विभीषणाला बोलावलं.
संस्कारः क्रियतां भ्रातुः स्त्रीगणः परिसान्त्व्यताम्। तमुवाच ततो धीमान् विभीषण इदं वचः
भावाचा अंत्यसंस्कार कर आणि स्त्रियांना समजावून सांग. त्यावर विभीषणाने हे शहाणपणाचं उत्तर दिलं.
विमृश्य बुद्ध्या प्रश्रितं धर्मार्थसहितं हितम्। त्यक्तधर्मव्रतं क्रूरं नृशंसमनृतं तथा
विचारपूर्वक जे योग्य, धर्मयुक्त आणि हितकारक आहे ते पाहता, त्याने धर्म सोडला, क्रूरपणा केला, दया न ठेवता खोटेपणा केला.
नाहमर्हामि संस्कर्तुं परदाराभिमर्शनम्। भ्रातृरूपो हि मे शत्रुरेष सर्वाहिते रतः
जो दुसऱ्याच्या पत्नीला स्पर्श करतो, अशा माणसाचे अंतिम संस्कार मला करायला योग्य नाहीत; तो माझा भाऊ असला तरी, तो माझा शत्रू आहे, कारण तो नेहमी वाईट गोष्टींच्या मागे लागलेला आहे.