पुनर्दुर्लभसंस्पर्शं परिष्वक्तुं न शक्यते। श्वाविधः शललैर्यद्वद् बाणैर्लग्नैर्निरन्तरम्
जे शरीर कधीच सहज स्पर्श करता येत नव्हतं, ते आता मिठी मारता येत नाही; जसं कुत्र्यांनी फाडलेलं प्रेत, तसं बाणांनी सतत छिद्रित झालं आहे.
स्वर्पितैर्मर्मसु भृशं संछिन्नस्नायुबन्धनम्। क्षितौ निपतितं राजन् श्यामं वै रुधिरच्छवि
जीवघेण्या जागी खोलवर बाण घुसलेले, स्नायू तुटलेले, रक्ताने माखलेलं काळसर शरीर जमिनीवर पडलेलं आहे, राजन.
वज्रप्रहाराभिहतो विकीर्ण इव पर्वतः। हा स्वप्नः सत्यमेवेदं त्वं रामेण कथं हतः
जणू वज्रप्रहाराने फोडलेला, विखुरलेला डोंगर; हाय, हे स्वप्न आहे की सत्य, की तू रामाच्या हातून मारला गेलास?
त्वं मृत्योरपि मृत्युः स्याः कथं मृत्युवशं गतः। त्रैलोक्यवसुभोक्तारं त्रैलोक्योद्वेगदं महत्
तू मृत्यूलाही मृत्यू ठरलास, मग मृत्यूच्या अधीन कसा झालास? तीनही जगातील संपत्तीचा उपभोग घेणारा, तीनही लोकांना भय दाखवणारा—
जेतारं लोकपालानां क्षेप्तारं शंकरस्य च। दृप्तानां निग्रहीतारमाविष्कृतपराक्रमम्
लोकपालांना जिंकणारा, शंकरालाही आव्हान देणारा; गर्विष्ठांचा दडपणारा, पराक्रम सर्वांना दाखवणारा—
लोकक्षोभयितारं च साधुभूतविदारणम्। ओजसा दृप्तवाक्यानां वक्तारं रिपुसंनिधौ
जगाला हादरवणारा, सज्जनांना छळणारा, शत्रूंच्या समोर धाडसी शब्द बोलणारा—
स्वयूथभृत्यगोप्तारं हन्तारं भीमकर्मणाम्। हन्तारं दानवेन्द्राणां यक्षाणां च सहस्रशः
स्वतःच्या सैन्याचं आणि सेवकांचं रक्षण करणारा, भीषण कर्म करणाऱ्यांचा संहार करणारा, दानव आणि यक्षांच्या हजारो राजांना संपवणारा—
निवातकवचानां तु निग्रहीतारमाहवे। नैकयज्ञविलोप्तारं त्रातारं स्वजनस्य च
निवातकवचांना युद्धात हरवणारा, अनेक यज्ञ बिघडवणारा, आपल्या लोकांचा रक्षण करणारा—
धर्मव्यवस्थाभेत्तारं मायास्रष्टारमाहवे। देवासुरनृकन्यानामाहर्तारं ततस्ततः
धर्माची मर्यादा मोडणारा, युद्धात मायाजाळ निर्माण करणारा, देव, दानव आणि माणसांच्या कन्या पुन्हा पुन्हा पळवणारा—
शत्रुस्त्रीशोकदातारं नेतारं स्वजनस्य च। लङ्काद्वीपस्य गोप्तारं कर्तारं भीमकर्मणाम्
शत्रूंच्या स्त्रियांना दुःख देणारा, आपल्या लोकांचा नेता, लंका बेटाचा रक्षक, भीषण कृत्य करणारा—
अस्माकं कामभोगानां दातारं रथिनां वरम्। एवंप्रभावं भर्तारं दृष्ट्वा रामेण पातितम्
आम्हाला इच्छित भोग देणारा, रथीमध्ये श्रेष्ठ असणारा; असा सामर्थ्यशाली पती रामाच्या हातून पडलेला पाहून—
स्थिरास्मि या देहमिमं धारयामि हतप्रिया। शयनेषु महार्हेषु शयित्वा राक्षसेश्वर
माझा प्रियकर मारला गेला तरी मी हे शरीर धीराने सांभाळते आहे; राजेश्वरा, महागड्या शय्यांवर झोपले होते, तरीही—
इह कस्मात् प्रसुप्तोऽसि धरण्यां रेणुगुण्ठितः। यदा मे तनयः शस्तो लक्ष्मणेनेन्द्रजिद् युधि
इथे, धरणीवर धूळेने माखून तू असं का झोपलास? माझा पुत्र इंद्रजित लक्ष्मणाच्या हातून युद्धात मारला गेला, तरी तू असं का पडून आहेस?
तदा त्वभिहता तीव्रमद्य त्वस्मिन् निपातिता। साहं बन्धुजनैर्हीना हीना नाथेन च त्वया
त्या वेळी तुला जोरात मारलं गेलं, आणि आता तू इथे कोसळलास; मी आता नातेवाईकांशिवाय आणि तुझ्याशिवाय, माझ्या रक्षणकर्त्याशिवाय एकटीच राहिले आहे.
विहीना कामभोगैश्च शोचिष्ये शाश्वतीः समाः। प्रपन्नो दीर्घमध्वानं राजन्नद्य सुदुर्गमम्
आता मला कोणतेही सुख किंवा इच्छा उरल्या नाहीत; मी कित्येक वर्षं दुःखातच राहीन, कारण आजपासून माझ्या वाट्याला एक दीर्घ आणि कठीण प्रवास आला आहे, राजन.
नय मामपि दुःखार्तां न वर्तिष्ये त्वया विना। कस्मात् त्वं मां विहायेह कृपणां गन्तुमिच्छसि
माझ्या या दुःखाने व्याकुळ झालेल्या मला पण सोबत घेऊन चल; तुझ्याशिवाय मी जगू शकत नाही. मला असं एकटीला सोडून, तू का निघून जाण्याचा विचार करतोस?
दीनां विलपतीं मन्दां किं च मां नाभिभाषसे। दृष्ट्वा न खल्वभिक्रुद्धो मामिहानवगुण्ठिताम्
मी अशी दीन, रडणारी आणि अशक्त आहे, तरीही तू माझ्याशी बोलत नाहीस का? मी अशी अनावृत आणि अलंकारांशिवाय दिसते म्हणून तू माझ्यावर रागावला नाहीस ना?
निर्गतां नगरद्वारात् पद्भ्यामेवागतां प्रभो। पश्येष्टदार दारांस्ते भ्रष्टलज्जावगुण्ठनान्
मी शहराच्या दरवाजातून पायी चालत इथे आले आहे, प्रभो; तुझ्या आवडत्या पत्नींकडे पाहा, ज्या आता लज्जेच्या ओढणीशिवाय उभ्या आहेत.
बहिर्निष्पतितान् सर्वान् कथं दृष्ट्वा न कुप्यसि। अयं क्रीडासहायस्तेऽनाथो लालप्यते जनः
तुझे सर्व साथीदार बाहेर आलेले पाहूनही तुला राग येत नाही का? हा तुझा खेळमित्र, आता कोणाच्याही आधाराविना, दुःखाने रडतो आहे.
न चैनमाश्वासयसि किं वा न बहुमन्यसे। यास्त्वया विधवा राजन् कृता नैकाः कुलस्त्रियः
तू त्याला ना धीर देतोस, ना त्याची कदर करतोस; राजन, तुझ्यामुळे कितीतरी कुलवती स्त्रिया विधवा झाल्या आहेत.
पतिव्रता धर्मरता गुरुशुश्रूषणे रताः। ताभिः शोकाभितप्ताभिः शप्तः परवशं गतः
ज्या आपल्या पतींना निष्ठावान, धर्मात रमणाऱ्या आणि वडिलधाऱ्यांची सेवा करणाऱ्या होत्या, त्या आता दुःखाने जळत आहेत, तुला शाप देऊन पराधीन झाल्या आहेत.
त्वया विप्रकृताभिश्च तदा शप्तस्तदागतम्। प्रवादः सत्यमेवायं त्वां प्रति प्रायशो नृप
तुझ्या वागण्याने त्यांना दुःख दिलं, म्हणून त्यांनी तुला शाप दिला आणि तो शाप आता प्रत्यक्षात उतरला आहे. राजन, तुझ्याबद्दलची ही वदंता खरी ठरली आहे.
पतिव्रतानां नाकस्मात् पतन्त्यश्रूणि भूतले। कथं च नाम ते राजँल्लोकानाक्रम्य तेजसा
पत्नीसाठी निष्ठावान स्त्रियांच्या डोळ्यातून अश्रू जमिनीवर पडतात, ते काही उगाच नसतं. राजन, अशा असताना तू आपल्या तेजाने जग जिंकलंस तरी कसं?
नारीचौर्यमिदं क्षुद्रं कृतं शौण्डीर्यमानिना। अपनीयाश्रमाद् रामं यन्मृगच्छद्मना त्वया
स्त्रीचोरीसारखं हे क्षुद्र कृत्य तू केलंस, स्वतःला मोठा वीर समजून; राघवाला मृगाचा बहाणा करून आश्रमातून दूर नेलं, हे योग्य नव्हतं.
आनीता रामपत्नी सा अपनीय च लक्ष्मणम्। कातर्यं च न ते युद्धे कदाचित् संस्मराम्यहम्
राघवाची पत्नी इथे आणली गेली, लक्ष्मणालाही दूर केलं; पण तरीही युद्धात तुझ्या अंगी कधीही भीती पाहिली नाही.
तत् तु भाग्यविपर्यासान्नूनं ते पक्वलक्षणम्। अतीतानागतार्थज्ञो वर्तमानविचक्षणः
पण नशीब उलटल्यामुळेच तुझं भाग्य असं फळाला आलं; तू गेलेली आणि येणारी गोष्ट जाणणारा, आणि सध्याचं समजणारा आहेस.
मैथिलीमाहृतां दृष्ट्वा ध्यात्वा निःश्वस्य चायतम्। सत्यवाक् स महाबाहो देवरो मे यदब्रवीत्
मैथिलीचं अपहरण झालेलं पाहून, विचार करून आणि खोल श्वास घेत, माझ्या सत्यवचनी, बलवान देवराने जे सांगितलं होतं ते आठवतं.
अयं राक्षसमुख्यानां विनाशः प्रत्युपस्थितः। कामक्रोधसमुत्थेन व्यसनेन प्रसङ्गिना
आता राक्षसांच्या श्रेष्ठांचा विनाश जवळ आला आहे, कारण काम आणि राग यांच्या जोरावर आलेल्या संकटामुळे हे घडलं आहे.
निवृत्तस्त्वत्कृतेनार्थः सोऽयं मूलहरो महान्। त्वया कृतमिदं सर्वमनाथं राक्षसं कुलम्
तुझ्यामुळे जो हेतू होता तो आता संपला, आणि मोठं विनाश घडून आलं; तू सर्व राक्षसकुळाला आधाराविना केलं आहेस.
नहि त्वं शोचितव्यो मे प्रख्यातबलपौरुषः। स्त्रीस्वभावात् तु मे बुद्धिः कारुण्ये परिवर्तते
तुझ्यासारख्या प्रसिद्ध बलवान पुरुषासाठी मला दुःख करायचं कारण नाही; पण माझ्या स्त्रीस्वभावामुळे माझं मन दयाळूपणाकडे वळतं.