कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः। किरीटकूटोज्ज्वलितं ताम्रास्यं दीप्तकुण्डलम्
चंद्र, कमळ आणि सूर्य यांच्या तेज, सौंदर्य आणि कांतीसारखं; तेजस्वी मुकुट, तांबड्या रंगाचं मुख, आणि झगमगणाऱ्या कुंडलांनी सजलेलं—
मदव्याकुललोलाक्षं भूत्वा यत्पानभूमिषु। विविधस्रग्धरं चारु वल्गुस्मितकथं शुभम्
दारूच्या नशेत डोलणाऱ्या तुझ्या डोळ्यांनी, मदिरालयात फिरताना, विविध हार घातलेलं, मनमोहक, गोड हास्य आणि मधुर बोलणं असलेलं—
तदेवाद्य तवैवं हि वक्त्रं न भ्राजते प्रभो। रामसायकनिर्भिन्नं रक्तं रुधिरविस्रवैः
हे प्रभो, तेच तुझं मुख आज तसंच तेजस्वी दिसत नाही; रामाच्या बाणांनी भेदलेलं, रक्ताने माखलेलं, आणि रक्ताच्या धारांनी ओथंबलेलं आहे.
विशीर्णमेदोमस्तिष्कं रूक्षं स्यन्दनरेणुभिः। हा पश्चिमा मे सम्प्राप्ता दशा वैधव्यदायिनी
तुझं मांस आणि मेंदू फाटलेलं, रथाच्या धुळीने मळलेलं; हाय, माझ्यावर वैधव्याचं दुःख घेऊन शेवटची वेळ आली आहे.
या मयाऽऽसीन्न सम्बुद्धा कदाचिदपि मन्दया। पिता दानवराजो मे भर्ता मे राक्षसेश्वरः
माझ्या मूर्खपणामुळे मला कधीच समजलं नाही की, माझे वडील दानवांचा राजा आहेत आणि माझा पती राक्षसांचा स्वामी आहे.
पुत्रो मे शक्रनिर्जेता इत्यहं गर्विता भृशम्। दृप्तारिमथनाः क्रूराः प्रख्यातबलपौरुषाः
माझा मुलगा इंद्राचा विजेता आहे, या गोष्टीचा मला फार अभिमान होता; गर्विष्ठ शत्रूंना नामोहरम करणारे, क्रूर, सामर्थ्य आणि शौर्याने प्रसिद्ध असणारे—
अकुतश्चिद्भया नाथा ममेत्यासीन्मतिर्ध्रुवा। तेषामेवंप्रभावाणां युष्माकं राक्षसर्षभाः
माझ्या मनात ठाम विश्वास होता की, मला कुठूनही भीती नाही, माझे रक्षण करणारे आहेत. राक्षसांमधील श्रेष्ठांनो, तुमच्यातील हाच प्रभाव मी पाहिला.
कथं भयमसम्बुद्धं मानुषादिदमागतम्। स्निग्धेन्द्रनीलनीलं तु प्रांशुशैलोपमं महत्
माणसाकडून आलेलं हे अनपेक्षित भय मला कसं वाटलं नाही? निळ्या नीलमणीसारखा गडद, उंच डोंगरासारखा भव्य—
केयूराङ्गदवैदूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम्। कान्तं विहारेष्वधिकं दीप्तं संग्रामभूमिषु
कंकण, अंगठ्या, वैडूर्य रत्न, मोत्यांच्या माळा आणि तेजस्वी हारांनी सजलेला; खेळात देखणा, युद्धभूमीत उजळणारा—
भात्याभरणभाभिर्यद् विद्युद्भिरिव तोयदः। तदेवाद्य शरीरं ते तीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम्
तुझं शरीर, जे दागिन्यांच्या तेजाने विजेसारखं चमकत होतं, तेच आता अनेक तीक्ष्ण बाणांनी झाकलं गेलं आहे.
पुनर्दुर्लभसंस्पर्शं परिष्वक्तुं न शक्यते। श्वाविधः शललैर्यद्वद् बाणैर्लग्नैर्निरन्तरम्
जे शरीर कधीच सहज स्पर्श करता येत नव्हतं, ते आता मिठी मारता येत नाही; जसं कुत्र्यांनी फाडलेलं प्रेत, तसं बाणांनी सतत छिद्रित झालं आहे.
स्वर्पितैर्मर्मसु भृशं संछिन्नस्नायुबन्धनम्। क्षितौ निपतितं राजन् श्यामं वै रुधिरच्छवि
जीवघेण्या जागी खोलवर बाण घुसलेले, स्नायू तुटलेले, रक्ताने माखलेलं काळसर शरीर जमिनीवर पडलेलं आहे, राजन.
वज्रप्रहाराभिहतो विकीर्ण इव पर्वतः। हा स्वप्नः सत्यमेवेदं त्वं रामेण कथं हतः
जणू वज्रप्रहाराने फोडलेला, विखुरलेला डोंगर; हाय, हे स्वप्न आहे की सत्य, की तू रामाच्या हातून मारला गेलास?
त्वं मृत्योरपि मृत्युः स्याः कथं मृत्युवशं गतः। त्रैलोक्यवसुभोक्तारं त्रैलोक्योद्वेगदं महत्
तू मृत्यूलाही मृत्यू ठरलास, मग मृत्यूच्या अधीन कसा झालास? तीनही जगातील संपत्तीचा उपभोग घेणारा, तीनही लोकांना भय दाखवणारा—
जेतारं लोकपालानां क्षेप्तारं शंकरस्य च। दृप्तानां निग्रहीतारमाविष्कृतपराक्रमम्
लोकपालांना जिंकणारा, शंकरालाही आव्हान देणारा; गर्विष्ठांचा दडपणारा, पराक्रम सर्वांना दाखवणारा—
लोकक्षोभयितारं च साधुभूतविदारणम्। ओजसा दृप्तवाक्यानां वक्तारं रिपुसंनिधौ
जगाला हादरवणारा, सज्जनांना छळणारा, शत्रूंच्या समोर धाडसी शब्द बोलणारा—
स्वयूथभृत्यगोप्तारं हन्तारं भीमकर्मणाम्। हन्तारं दानवेन्द्राणां यक्षाणां च सहस्रशः
स्वतःच्या सैन्याचं आणि सेवकांचं रक्षण करणारा, भीषण कर्म करणाऱ्यांचा संहार करणारा, दानव आणि यक्षांच्या हजारो राजांना संपवणारा—
निवातकवचानां तु निग्रहीतारमाहवे। नैकयज्ञविलोप्तारं त्रातारं स्वजनस्य च
निवातकवचांना युद्धात हरवणारा, अनेक यज्ञ बिघडवणारा, आपल्या लोकांचा रक्षण करणारा—
धर्मव्यवस्थाभेत्तारं मायास्रष्टारमाहवे। देवासुरनृकन्यानामाहर्तारं ततस्ततः
धर्माची मर्यादा मोडणारा, युद्धात मायाजाळ निर्माण करणारा, देव, दानव आणि माणसांच्या कन्या पुन्हा पुन्हा पळवणारा—
शत्रुस्त्रीशोकदातारं नेतारं स्वजनस्य च। लङ्काद्वीपस्य गोप्तारं कर्तारं भीमकर्मणाम्
शत्रूंच्या स्त्रियांना दुःख देणारा, आपल्या लोकांचा नेता, लंका बेटाचा रक्षक, भीषण कृत्य करणारा—
अस्माकं कामभोगानां दातारं रथिनां वरम्। एवंप्रभावं भर्तारं दृष्ट्वा रामेण पातितम्
आम्हाला इच्छित भोग देणारा, रथीमध्ये श्रेष्ठ असणारा; असा सामर्थ्यशाली पती रामाच्या हातून पडलेला पाहून—
स्थिरास्मि या देहमिमं धारयामि हतप्रिया। शयनेषु महार्हेषु शयित्वा राक्षसेश्वर
माझा प्रियकर मारला गेला तरी मी हे शरीर धीराने सांभाळते आहे; राजेश्वरा, महागड्या शय्यांवर झोपले होते, तरीही—
इह कस्मात् प्रसुप्तोऽसि धरण्यां रेणुगुण्ठितः। यदा मे तनयः शस्तो लक्ष्मणेनेन्द्रजिद् युधि
इथे, धरणीवर धूळेने माखून तू असं का झोपलास? माझा पुत्र इंद्रजित लक्ष्मणाच्या हातून युद्धात मारला गेला, तरी तू असं का पडून आहेस?
तदा त्वभिहता तीव्रमद्य त्वस्मिन् निपातिता। साहं बन्धुजनैर्हीना हीना नाथेन च त्वया
त्या वेळी तुला जोरात मारलं गेलं, आणि आता तू इथे कोसळलास; मी आता नातेवाईकांशिवाय आणि तुझ्याशिवाय, माझ्या रक्षणकर्त्याशिवाय एकटीच राहिले आहे.
विहीना कामभोगैश्च शोचिष्ये शाश्वतीः समाः। प्रपन्नो दीर्घमध्वानं राजन्नद्य सुदुर्गमम्
आता मला कोणतेही सुख किंवा इच्छा उरल्या नाहीत; मी कित्येक वर्षं दुःखातच राहीन, कारण आजपासून माझ्या वाट्याला एक दीर्घ आणि कठीण प्रवास आला आहे, राजन.
नय मामपि दुःखार्तां न वर्तिष्ये त्वया विना। कस्मात् त्वं मां विहायेह कृपणां गन्तुमिच्छसि
माझ्या या दुःखाने व्याकुळ झालेल्या मला पण सोबत घेऊन चल; तुझ्याशिवाय मी जगू शकत नाही. मला असं एकटीला सोडून, तू का निघून जाण्याचा विचार करतोस?
दीनां विलपतीं मन्दां किं च मां नाभिभाषसे। दृष्ट्वा न खल्वभिक्रुद्धो मामिहानवगुण्ठिताम्
मी अशी दीन, रडणारी आणि अशक्त आहे, तरीही तू माझ्याशी बोलत नाहीस का? मी अशी अनावृत आणि अलंकारांशिवाय दिसते म्हणून तू माझ्यावर रागावला नाहीस ना?
निर्गतां नगरद्वारात् पद्भ्यामेवागतां प्रभो। पश्येष्टदार दारांस्ते भ्रष्टलज्जावगुण्ठनान्
मी शहराच्या दरवाजातून पायी चालत इथे आले आहे, प्रभो; तुझ्या आवडत्या पत्नींकडे पाहा, ज्या आता लज्जेच्या ओढणीशिवाय उभ्या आहेत.
बहिर्निष्पतितान् सर्वान् कथं दृष्ट्वा न कुप्यसि। अयं क्रीडासहायस्तेऽनाथो लालप्यते जनः
तुझे सर्व साथीदार बाहेर आलेले पाहूनही तुला राग येत नाही का? हा तुझा खेळमित्र, आता कोणाच्याही आधाराविना, दुःखाने रडतो आहे.
न चैनमाश्वासयसि किं वा न बहुमन्यसे। यास्त्वया विधवा राजन् कृता नैकाः कुलस्त्रियः
तू त्याला ना धीर देतोस, ना त्याची कदर करतोस; राजन, तुझ्यामुळे कितीतरी कुलवती स्त्रिया विधवा झाल्या आहेत.