अवश्यमेव लभते फलं पापस्य कर्मणः। भर्तः पर्यागते काले कर्ता नास्त्यत्र संशयः
पापाचं फळ नक्कीच मिळतं; वेळ आली की करणाऱ्याला त्याचं फळ मिळतंच—यात काहीच शंका नाही.
शुभकृच्छुभमाप्नोति पापकृत् पापमश्नुते। विभीषणः सुखं प्राप्तस्त्वं प्राप्तः पापमीदृशम्
सत्कर्म करणाऱ्याला चांगलं फळ मिळतं, वाईट कर्म करणाऱ्याला वाईट फळ मिळतं; विभीषणाला सुख मिळालं, आणि तुला असं भयंकर पाप मिळालं.
सन्त्यन्याः प्रमदास्तुभ्यं रूपेणाभ्यधिकास्ततः। अनङ्गवशमापन्नस्त्वं तु मोहान्न बुद्ध्यसे
तुझ्यासाठी इतरही अनेक सुंदर स्त्रिया आहेत; पण कामवासनेच्या अधीन होऊन, मोहामुळे तुला हे समजत नाही.
न कुलेन न रूपेण न दाक्षिण्येन मैथिली। मयाधिका वा तुल्या वा तत् तु मोहान्न बुद्ध्यसे
वंश, रूप किंवा सौजन्य यांमध्ये मैथिली माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ नाही, किंवा समसमानही नाही; पण मोहामुळे तुला हे कळत नाही.
सर्वदा सर्वभूतानां नास्ति मृत्युरलक्षणः। तव तद्वदयं मृत्युर्मैथिलीकृतलक्षणः
सर्व जीवांसाठी मृत्यूला कोणतंही चिन्ह नसतं; पण तुझ्यासाठी मृत्यूने मैथिलीचं रूप घेतलं आहे.
सीतानिमित्तजो मृत्युस्त्वया दूरादुपाहृतः। मैथिली सह रामेण विशोका विहरिष्यति
सीतेच्या निमित्ताने आलेला मृत्यू तू दूरवरून जवळ आणलास; आता मैथिली रामासोबत दुःखमुक्त होऊन आनंदाने वावरतील.
अल्पपुण्या त्वहं घोरे पतिता शोकसागरे। कैलासे मन्दरे मेरौ तथा चैत्ररथे वने
पण मी, अल्प पुण्याची, भीषण दुःखाच्या समुद्रात बुडाले आहे; कैलास, मंदार, मेरू आणि चित्ररथ वनातही मला शांती नाही.
देवोद्यानेषु सर्वेषु विहृत्य सहिता त्वया। विमानेनानुरूपेण या याम्यतुलया श्रिया
सर्व देवांच्या बागांमध्ये तुझ्यासोबत आनंद घेत, मी अतुल्य वैभवाने सजलेल्या विमानात प्रवास करत असे.
पश्यन्ती विविधान् देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा। भ्रंशिता कामभोगेभ्यः सास्मि वीर वधात् तव
विविध देश पाहात, सुंदर हार व वस्त्रांनी सजून, मी तुझ्या मृत्युमुळे सर्व सुखांपासून दूर पडले आहे, हे वीर.
सैवान्येवास्मि संवृत्ता धिग्राज्ञां चञ्चलां श्रियम्। हा राजन् सुकुमारं ते सुभ्रु सुत्वक्समुन्नसम्
मी तीच आहे, पण आता बदललेली; राजांच्या चंचल भाग्याला धिक्कार असो! हाय राजा, तुझं कोमल, सुंदर, गोड, गुळगुळीत त्वचेचं रूप—
कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः। किरीटकूटोज्ज्वलितं ताम्रास्यं दीप्तकुण्डलम्
चंद्र, कमळ आणि सूर्य यांच्या तेज, सौंदर्य आणि कांतीसारखं; तेजस्वी मुकुट, तांबड्या रंगाचं मुख, आणि झगमगणाऱ्या कुंडलांनी सजलेलं—
मदव्याकुललोलाक्षं भूत्वा यत्पानभूमिषु। विविधस्रग्धरं चारु वल्गुस्मितकथं शुभम्
दारूच्या नशेत डोलणाऱ्या तुझ्या डोळ्यांनी, मदिरालयात फिरताना, विविध हार घातलेलं, मनमोहक, गोड हास्य आणि मधुर बोलणं असलेलं—
तदेवाद्य तवैवं हि वक्त्रं न भ्राजते प्रभो। रामसायकनिर्भिन्नं रक्तं रुधिरविस्रवैः
हे प्रभो, तेच तुझं मुख आज तसंच तेजस्वी दिसत नाही; रामाच्या बाणांनी भेदलेलं, रक्ताने माखलेलं, आणि रक्ताच्या धारांनी ओथंबलेलं आहे.
विशीर्णमेदोमस्तिष्कं रूक्षं स्यन्दनरेणुभिः। हा पश्चिमा मे सम्प्राप्ता दशा वैधव्यदायिनी
तुझं मांस आणि मेंदू फाटलेलं, रथाच्या धुळीने मळलेलं; हाय, माझ्यावर वैधव्याचं दुःख घेऊन शेवटची वेळ आली आहे.
या मयाऽऽसीन्न सम्बुद्धा कदाचिदपि मन्दया। पिता दानवराजो मे भर्ता मे राक्षसेश्वरः
माझ्या मूर्खपणामुळे मला कधीच समजलं नाही की, माझे वडील दानवांचा राजा आहेत आणि माझा पती राक्षसांचा स्वामी आहे.
पुत्रो मे शक्रनिर्जेता इत्यहं गर्विता भृशम्। दृप्तारिमथनाः क्रूराः प्रख्यातबलपौरुषाः
माझा मुलगा इंद्राचा विजेता आहे, या गोष्टीचा मला फार अभिमान होता; गर्विष्ठ शत्रूंना नामोहरम करणारे, क्रूर, सामर्थ्य आणि शौर्याने प्रसिद्ध असणारे—
अकुतश्चिद्भया नाथा ममेत्यासीन्मतिर्ध्रुवा। तेषामेवंप्रभावाणां युष्माकं राक्षसर्षभाः
माझ्या मनात ठाम विश्वास होता की, मला कुठूनही भीती नाही, माझे रक्षण करणारे आहेत. राक्षसांमधील श्रेष्ठांनो, तुमच्यातील हाच प्रभाव मी पाहिला.
कथं भयमसम्बुद्धं मानुषादिदमागतम्। स्निग्धेन्द्रनीलनीलं तु प्रांशुशैलोपमं महत्
माणसाकडून आलेलं हे अनपेक्षित भय मला कसं वाटलं नाही? निळ्या नीलमणीसारखा गडद, उंच डोंगरासारखा भव्य—
केयूराङ्गदवैदूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम्। कान्तं विहारेष्वधिकं दीप्तं संग्रामभूमिषु
कंकण, अंगठ्या, वैडूर्य रत्न, मोत्यांच्या माळा आणि तेजस्वी हारांनी सजलेला; खेळात देखणा, युद्धभूमीत उजळणारा—
भात्याभरणभाभिर्यद् विद्युद्भिरिव तोयदः। तदेवाद्य शरीरं ते तीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम्
तुझं शरीर, जे दागिन्यांच्या तेजाने विजेसारखं चमकत होतं, तेच आता अनेक तीक्ष्ण बाणांनी झाकलं गेलं आहे.
पुनर्दुर्लभसंस्पर्शं परिष्वक्तुं न शक्यते। श्वाविधः शललैर्यद्वद् बाणैर्लग्नैर्निरन्तरम्
जे शरीर कधीच सहज स्पर्श करता येत नव्हतं, ते आता मिठी मारता येत नाही; जसं कुत्र्यांनी फाडलेलं प्रेत, तसं बाणांनी सतत छिद्रित झालं आहे.
स्वर्पितैर्मर्मसु भृशं संछिन्नस्नायुबन्धनम्। क्षितौ निपतितं राजन् श्यामं वै रुधिरच्छवि
जीवघेण्या जागी खोलवर बाण घुसलेले, स्नायू तुटलेले, रक्ताने माखलेलं काळसर शरीर जमिनीवर पडलेलं आहे, राजन.
वज्रप्रहाराभिहतो विकीर्ण इव पर्वतः। हा स्वप्नः सत्यमेवेदं त्वं रामेण कथं हतः
जणू वज्रप्रहाराने फोडलेला, विखुरलेला डोंगर; हाय, हे स्वप्न आहे की सत्य, की तू रामाच्या हातून मारला गेलास?
त्वं मृत्योरपि मृत्युः स्याः कथं मृत्युवशं गतः। त्रैलोक्यवसुभोक्तारं त्रैलोक्योद्वेगदं महत्
तू मृत्यूलाही मृत्यू ठरलास, मग मृत्यूच्या अधीन कसा झालास? तीनही जगातील संपत्तीचा उपभोग घेणारा, तीनही लोकांना भय दाखवणारा—
जेतारं लोकपालानां क्षेप्तारं शंकरस्य च। दृप्तानां निग्रहीतारमाविष्कृतपराक्रमम्
लोकपालांना जिंकणारा, शंकरालाही आव्हान देणारा; गर्विष्ठांचा दडपणारा, पराक्रम सर्वांना दाखवणारा—
लोकक्षोभयितारं च साधुभूतविदारणम्। ओजसा दृप्तवाक्यानां वक्तारं रिपुसंनिधौ
जगाला हादरवणारा, सज्जनांना छळणारा, शत्रूंच्या समोर धाडसी शब्द बोलणारा—
स्वयूथभृत्यगोप्तारं हन्तारं भीमकर्मणाम्। हन्तारं दानवेन्द्राणां यक्षाणां च सहस्रशः
स्वतःच्या सैन्याचं आणि सेवकांचं रक्षण करणारा, भीषण कर्म करणाऱ्यांचा संहार करणारा, दानव आणि यक्षांच्या हजारो राजांना संपवणारा—
निवातकवचानां तु निग्रहीतारमाहवे। नैकयज्ञविलोप्तारं त्रातारं स्वजनस्य च
निवातकवचांना युद्धात हरवणारा, अनेक यज्ञ बिघडवणारा, आपल्या लोकांचा रक्षण करणारा—
धर्मव्यवस्थाभेत्तारं मायास्रष्टारमाहवे। देवासुरनृकन्यानामाहर्तारं ततस्ततः
धर्माची मर्यादा मोडणारा, युद्धात मायाजाळ निर्माण करणारा, देव, दानव आणि माणसांच्या कन्या पुन्हा पुन्हा पळवणारा—
शत्रुस्त्रीशोकदातारं नेतारं स्वजनस्य च। लङ्काद्वीपस्य गोप्तारं कर्तारं भीमकर्मणाम्
शत्रूंच्या स्त्रियांना दुःख देणारा, आपल्या लोकांचा नेता, लंका बेटाचा रक्षक, भीषण कृत्य करणारा—