स त्वं मानुषमात्रेण रामेण युधि निर्जितः। न व्यपत्रपसे राजन् किमिदं राक्षसेश्वर
आणि तरीही, केवळ एका माणसाने — रामाने — तुला युद्धात हरवलं; राजन, तुला लाज वाटत नाही का? हे राक्षसाधिपती, हे काय घडलं?
कथं त्रैलोक्यमाक्रम्य श्रिया वीर्येण चान्वितम्। अविषह्यं जघान त्वां मानुषो वनगोचरः
तू ज्याने त्रैलोक्य जिंकले, श्रीमंती आणि सामर्थ्य मिळवले, असा अपराजित असलेला तू, वनात राहणाऱ्या एका माणसाने कसा काय मारला गेला?
मानुषाणामविषये चरतः कामरूपिणः। विनाशस्तव रामेण संयुगे नोपपद्यते
माणसांच्या आवाक्याबाहेर वावरणारा, इच्छेप्रमाणे रूप धारण करणारा तू, रामाच्या हातून युद्धात नष्ट होशील असं कोणाच्याही कल्पनेत नव्हतं.
न चैतत् कर्म रामस्य श्रद्दधामि चमूमुखे। सर्वतः समुपेतस्य तव तेनाभिमर्षणम्
रामाने हे कृत्य केलं, असं मलाही वाटत नाही; कारण सर्व बाजूंनी वेढलेला असताना, त्याने तुला सैन्याच्या मध्ये कसं हरवलं असावं?
अथवा रामरूपेण कृतान्तः स्वयमागतः। मायां तव विनाशाय विधायाप्रतितर्किताम्
किंवा, रामाच्याच रूपात मृत्यूच स्वतः आला असावा आणि तुझ्या विनाशासाठी अशी अद्भुत माया केली असावी.
अथवा वासवेन त्वं धर्षितोऽसि महाबल। वासवस्य तु का शक्तिस्त्वां द्रष्टुमपि संयुगे
किंवा, वज्रधारी इंद्राने तुला जिंकले असावे, पण युद्धात तुला पाहण्याचीही त्याची ताकद कुठे आहे?
महाबलं महावीर्यं देवशत्रुं महौजसम्। व्यक्तमेष महायोगी परमात्मा सनातनः
हा जो आहे, तो महाबळवान, महावीर्यवान, देवांचा शत्रू, प्रचंड तेजस्वी, नक्कीच महान योगी, सर्वोच्च आणि सनातन आत्मा आहे.
अनादिमध्यनिधनो महतः परमो महान्। तमसः परमो धाता शङ्खचक्रगदाधरः
जो न सुरुवात, न मध्य, न शेवट असलेला, सर्वात श्रेष्ठ, अंधाराच्या पलीकडचा, सृष्टीकर्ता, शंख, चक्र आणि गदा धारण करणारा आहे.
श्रीवत्सवक्षा नित्यश्रीरजय्यः शाश्वतो ध्रुवः। मानुषं रूपमास्थाय विष्णुः सत्यपराक्रमः
ज्याच्या छातीवर श्रीवत्स आहे, जो नेहमी संपन्न, अजिंक्य, शाश्वत आणि अढळ आहे, असा सत्यपराक्रमी विष्णू मानव रूप धारण करून आला आहे.
सर्वैः परिवृतो देवैर्वानरत्वमुपागतैः। सर्वलोकेश्वरः श्रीमाँल्लोकानां हितकाम्यया
सर्व देवांनी वानर रूप घेतले आणि त्याच्याभोवती जमले, सर्व लोकांचा स्वामी, श्रीमंत, सर्व लोकांच्या कल्याणासाठी आला आहे.
स राक्षसपरीवारं देवशत्रुं भयावहम्। इन्द्रियाणि पुरा जित्वा जितं त्रिभुवनं त्वया
ज्याने पूर्वी इंद्रियांवर विजय मिळवला, आणि तुझ्यामुळे त्रिभुवन जिंकले गेले, तो देवांचा शत्रू, राक्षसांनी वेढलेला, भीतीदायक शत्रू समोर आला.
स्मरद्भिरिव तद् वैरमिन्द्रियैरेव निर्जितः। यदैव हि जनस्थाने राक्षसैर्बहुभिर्वृतः
जसं इंद्रियांनी आठवणीने वैर संपवलं जातं, तसंच तूही, जनस्थानात अनेक राक्षसांनी वेढलेला असताना, जिंकला गेला.
खरस्तु निहतो भ्राता तदा रामो न मानुषः। यदैव नगरीं लङ्कां दुष्प्रवेशां सुरैरपि
जेव्हा खराचा — तुझा भाऊ — रामाने वध केला, तेव्हा राम माणूस राहिला नाही; आणि जेव्हा हनुमानाने लंकेसारख्या देवांनाही कठीण वाटणाऱ्या नगरीत प्रवेश केला,
प्रविष्टो हनुमान् वीर्यात् तदैव व्यथिता वयम्। क्रियतामविरोधश्च राघवेणेति यन्मया
तेव्हा हनुमानाच्या शौर्यामुळे तो आत गेला आणि त्याच क्षणी आम्ही सगळे घाबरलो; आणि मीच सांगितलं होतं — राघवाशी वैर करू नको.
उच्यमानो न गृह्णासि तस्येयं व्युष्टिरागता। अकस्माच्चाभिकामोऽसि सीतां राक्षसपुङ्गव
मी असं सांगितलं तरी, तू ऐकलं नाहीस; आता ही आपत्ती तुझ्यावर आली आहे. आणि, हे राक्षसांमध्ये श्रेष्ठ, अचानकच तुला सीतेची इच्छा झाली.
ऐश्वर्यस्य विनाशाय देहस्य स्वजनस्य च। अरुन्धत्या विशिष्टां तां रोहिण्याश्चापि दुर्मते
तुझ्या ऐश्वर्याचा, शरीराचा आणि आप्तांचा नाश व्हावा म्हणून, तू तिला — जी अरुंधती आणि रोहिणीपेक्षा श्रेष्ठ आहे — प्राप्त करायची इच्छा केलीस, हे दुर्बुद्धी.
सीतां धर्षयता मान्यां त्वया ह्यसदृशं कृतम्। वसुधाया हि वसुधां श्रियाः श्रीं भर्तृवत्सलाम्
मान्य सीतेचा अपमान करून, तू अत्यंत अयोग्य कृत्य केलं आहेस. ती स्त्रियांच्या मध्ये पृथ्वीप्रमाणे श्रेष्ठ आहे, संपत्तीमध्ये सर्वश्रेष्ठ आहे आणि पतीवर नितांत प्रेम करणारी आहे.
सीतां सर्वानवद्याङ्गीमरण्ये विजने शुभाम्। आनयित्वा तु तां दीनां छद्मनाऽऽत्मस्वदूषणम्
सर्व अंगांनी निर्दोष, शुभ्र, एकटी, वनात दुःखी असलेल्या सीतेला फसवून आणून, प्रत्यक्षात तू स्वतःचंच कलंकित केलं आहेस.
अप्राप्य तं चैव कामं मैथिलीसंगमे कृतम्। पतिव्रतायास्तपसा नूनं दग्धोऽसि मे प्रभो
मैथिलीशी संग करण्याची इच्छा पूर्ण न होऊन, पतीवर निष्ठावान असलेल्या तिच्या तपामुळे, प्रभो, तू नक्कीच जळून खाक झालास.
तदैव यन्न दग्धस्त्वं धर्षयंस्तनुमध्यमाम्। देवा बिभ्यति ते सर्वे सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः
तू त्या कणखर कटी असलेल्या सीतेचा अपमान केला, तेव्हा लगेचच जळून न गेलेला याचं कारण म्हणजे, सर्व देव, इंद्र आणि अग्नी यांच्या पुढारीपणाने, तुझ्या भीतीने गप्प बसले होते.
अवश्यमेव लभते फलं पापस्य कर्मणः। भर्तः पर्यागते काले कर्ता नास्त्यत्र संशयः
पापाचं फळ नक्कीच मिळतं; वेळ आली की करणाऱ्याला त्याचं फळ मिळतंच—यात काहीच शंका नाही.
शुभकृच्छुभमाप्नोति पापकृत् पापमश्नुते। विभीषणः सुखं प्राप्तस्त्वं प्राप्तः पापमीदृशम्
सत्कर्म करणाऱ्याला चांगलं फळ मिळतं, वाईट कर्म करणाऱ्याला वाईट फळ मिळतं; विभीषणाला सुख मिळालं, आणि तुला असं भयंकर पाप मिळालं.
सन्त्यन्याः प्रमदास्तुभ्यं रूपेणाभ्यधिकास्ततः। अनङ्गवशमापन्नस्त्वं तु मोहान्न बुद्ध्यसे
तुझ्यासाठी इतरही अनेक सुंदर स्त्रिया आहेत; पण कामवासनेच्या अधीन होऊन, मोहामुळे तुला हे समजत नाही.
न कुलेन न रूपेण न दाक्षिण्येन मैथिली। मयाधिका वा तुल्या वा तत् तु मोहान्न बुद्ध्यसे
वंश, रूप किंवा सौजन्य यांमध्ये मैथिली माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ नाही, किंवा समसमानही नाही; पण मोहामुळे तुला हे कळत नाही.
सर्वदा सर्वभूतानां नास्ति मृत्युरलक्षणः। तव तद्वदयं मृत्युर्मैथिलीकृतलक्षणः
सर्व जीवांसाठी मृत्यूला कोणतंही चिन्ह नसतं; पण तुझ्यासाठी मृत्यूने मैथिलीचं रूप घेतलं आहे.
सीतानिमित्तजो मृत्युस्त्वया दूरादुपाहृतः। मैथिली सह रामेण विशोका विहरिष्यति
सीतेच्या निमित्ताने आलेला मृत्यू तू दूरवरून जवळ आणलास; आता मैथिली रामासोबत दुःखमुक्त होऊन आनंदाने वावरतील.
अल्पपुण्या त्वहं घोरे पतिता शोकसागरे। कैलासे मन्दरे मेरौ तथा चैत्ररथे वने
पण मी, अल्प पुण्याची, भीषण दुःखाच्या समुद्रात बुडाले आहे; कैलास, मंदार, मेरू आणि चित्ररथ वनातही मला शांती नाही.
देवोद्यानेषु सर्वेषु विहृत्य सहिता त्वया। विमानेनानुरूपेण या याम्यतुलया श्रिया
सर्व देवांच्या बागांमध्ये तुझ्यासोबत आनंद घेत, मी अतुल्य वैभवाने सजलेल्या विमानात प्रवास करत असे.
पश्यन्ती विविधान् देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा। भ्रंशिता कामभोगेभ्यः सास्मि वीर वधात् तव
विविध देश पाहात, सुंदर हार व वस्त्रांनी सजून, मी तुझ्या मृत्युमुळे सर्व सुखांपासून दूर पडले आहे, हे वीर.
सैवान्येवास्मि संवृत्ता धिग्राज्ञां चञ्चलां श्रियम्। हा राजन् सुकुमारं ते सुभ्रु सुत्वक्समुन्नसम्
मी तीच आहे, पण आता बदललेली; राजांच्या चंचल भाग्याला धिक्कार असो! हाय राजा, तुझं कोमल, सुंदर, गोड, गुळगुळीत त्वचेचं रूप—