येन वित्रासितः शक्रो येन वित्रासितो यमः। येन वैश्रवणो राजा पुष्पकेण वियोजितः
ज्याने इंद्राला घाबरवलं, ज्याने यमालाही भीती दाखवली, आणि ज्याने कुबेर राजाला पुष्पक रथापासून वंचित केलं—
गन्धर्वाणामृषीणां च सुराणां च महात्मनाम्। भयं येन रणे दत्तं सोऽयं शेते रणे हतः
गंधर्व, ऋषी आणि मोठ्या देवांना ज्याने युद्धात भीती घातली—तोच आता रणभूमीत पडून आहे.
असुरेभ्यः सुरेभ्यो वा पन्नगेभ्योऽपि वा तथा। भयं यो न विजानाति तस्येदं मानुषाद् भयम्
जो असुर, देव किंवा सर्प यांच्यापासून कधीच घाबरला नाही—त्याला आज माणसाकडून भीती मिळाली.
अवध्यो देवतानां यस्तथा दानवरक्षसाम्। हतः सोऽयं रणे शेते मानुषेण पदातिना
जो देवांना आणि मोठ्या दानव-राक्षसांना मारता येत नव्हता—तोच आज एका साध्या माणसाने रणात मारला आहे.
यो न शक्यः सुरैर्हन्तुं न यक्षैर्नासुरैस्तथा। सोऽयं कश्चिदिवासत्त्वो मृत्युं मर्त्येन लम्भितः
ज्याला देव, यक्ष किंवा असुर मारू शकले नाहीत—तोच जणू काही नशिबाने, माणसाच्या हातून मृत्यू पावला.
एवं वदन्त्यो रुरुदुस्तस्य ता दुःखिताः स्त्रियः। भूय एव च दुःखार्ता विलेपुश्च पुनः पुनः
अशा रीतीने बोलत त्या दुःखी स्त्रिया रडू लागल्या आणि फार दुःखाने पुन्हा पुन्हा हंबरडा फोडू लागल्या.
अशृण्वता तु सुहृदां सततं हितवादिनाम्। मरणायाहृता सीता राक्षसाश्च निपातिताः। एताः सममिदानीं ते वयमात्मा च पातितः
मित्रांनी नेहमी हिताचं सांगितलं, पण त्याचं ऐकलं नाही म्हणून, सीतेला इथे आणलं गेलं, राक्षस मारले गेले, आणि आता आम्ही सगळे आणि तो स्वतःही नष्ट झालो.
ब्रुवाणोऽपि हितं वाक्यमिष्टो भ्राता विभीषणः। दृष्टं परुषितो मोहात् त्वयाऽऽत्मवधकांक्षिणा
आपला प्रिय भाऊ विभीषण हिताचं बोलत असताना, तू मोहाने त्याला कठोर समजून, स्वतःच्या विनाशाची इच्छा धरलीस.
यदि निर्यातिता ते स्यात् सीता रामाय मैथिली। न नः स्याद् व्यसनं घोरमिदं मूलहरं महत्
जर जनकनंदिनी सीता रामाला परत दिली असती, तर हे भयंकर आणि मुळापासून उद्ध्वस्त करणारं संकट आमच्यावर आलं नसतं.
वृत्तकामो भवेद् भ्राता रामो मित्रकुलं भवेत्। वयं चाविधवाः सर्वाः सकामा न च शत्रवः
तुझा भाऊ समाधान पावला असता, राम आपला मित्र झाला असता, आम्ही सर्व विधवा झालो नसतो, आमच्या इच्छा पूर्ण झाल्या असत्या, आणि शत्रूही राहिले नसते.
त्वया पुनर्नृशंसेन सीतां संरुन्धता बलात्। राक्षसा वयमात्मा च त्रयं तुल्यं निपातितम्
पण तू निर्दयीपणे सीतेला जबरदस्तीने धरून ठेवलीस म्हणून, राक्षस, आम्ही आणि तू स्वतः—हे तिघेही सारखेच नष्ट झालो.
न कामकारः कामं वा तव राक्षसपुंगव। दैवं चेष्टयते सर्वं हतं दैवेन हन्यते
हे राक्षसश्रेष्ठा, तुझ्या इच्छा किंवा त्यांची पूर्तता तुझ्या हातात नव्हती; सगळं काही नशिबाने घडतं—जे नष्ट होतं, ते नशिबानेच होतं.
वानराणां विनाशोऽयं राक्षसानां च ते रणे। तव चैव महाबाहो दैवयोगादुपागतः
हे वानर आणि राक्षस यांचा युद्धात झालेला विनाश, आणि तुझाही, हे सर्व महाबाहो, नशिबाच्या योगानेच घडलं.
नैवार्थेन च कामेन विक्रमेण न चाज्ञया। शक्या दैवगतिर्लोके निवर्तयितुमुद्यता
या जगात, संपत्तीने, इच्छेने, शौर्याने किंवा आज्ञेने, एकदा चालू झालेलं नशिबाचं चक्र थांबवता येत नाही.
विलेपुरेवं दीनास्ता राक्षसाधिपयोषितः। कुरर्य इव दुःखार्ता बाष्पपर्याकुलेक्षणाः
अशा प्रकारे त्या राक्षसाधिपतीच्या दुःखी आणि दीन स्त्रिया, जशा दुःखाने भरलेल्या घुबडिणी, डोळ्यांतून अश्रू वाहत रडू लागल्या.
thumb|एकादशाधिकशततमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे एकादशाधिकशततमः सर्गः ॥६-
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणाच्या युद्धकांडातील एकशेअकराव्या सर्गाचं ऐका.
तासां विलपमानानां तदा राक्षसयोषिताम्। ज्येष्ठपत्नी प्रिया दीना भर्तारं समुदैक्षत
त्या वेळी राक्षस स्त्रिया विलाप करत असताना, ज्येष्ठ आणि प्रिय पत्नी, दुःखाने व्याकुळ होऊन, आपल्या पतीकडे पाहत राहिली.
दशग्रीवं हतं दृष्ट्वा रामेणाचिन्त्यकर्मणा। पतिं मन्दोदरी तत्र कृपणा पर्यदेवयत्
रामाच्या अद्भुत कृत्यांनी दशलोकी रावण मारला गेलेला पाहून, मंदोदरी तिथेच दुःखी होऊन आपल्या पतीचा शोक करू लागली.
ननु नाम महाबाहो तव वैश्रवणानुज। क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थातुं त्रस्यत्यपि पुरंदरः
हे महाबाहो, वैश्रवणाचा भाऊ असलेला तू जेव्हा रागावतोस, तेव्हा अगदी इंद्रालाही तुझ्यासमोर उभं राहायला भीती वाटते.
ऋषयश्च महान्तोऽपि गन्धर्वाश्च यशस्विनः। ननु नाम तवोद्वेगाच्चारणाश्च दिशो गताः
तुझ्या रागामुळे मोठमोठे ऋषी, प्रसिद्ध गंधर्व आणि चारण सुद्धा घाबरून सर्व दिशांना पळून गेले आहेत.
स त्वं मानुषमात्रेण रामेण युधि निर्जितः। न व्यपत्रपसे राजन् किमिदं राक्षसेश्वर
आणि तरीही, केवळ एका माणसाने — रामाने — तुला युद्धात हरवलं; राजन, तुला लाज वाटत नाही का? हे राक्षसाधिपती, हे काय घडलं?
कथं त्रैलोक्यमाक्रम्य श्रिया वीर्येण चान्वितम्। अविषह्यं जघान त्वां मानुषो वनगोचरः
तू ज्याने त्रैलोक्य जिंकले, श्रीमंती आणि सामर्थ्य मिळवले, असा अपराजित असलेला तू, वनात राहणाऱ्या एका माणसाने कसा काय मारला गेला?
मानुषाणामविषये चरतः कामरूपिणः। विनाशस्तव रामेण संयुगे नोपपद्यते
माणसांच्या आवाक्याबाहेर वावरणारा, इच्छेप्रमाणे रूप धारण करणारा तू, रामाच्या हातून युद्धात नष्ट होशील असं कोणाच्याही कल्पनेत नव्हतं.
न चैतत् कर्म रामस्य श्रद्दधामि चमूमुखे। सर्वतः समुपेतस्य तव तेनाभिमर्षणम्
रामाने हे कृत्य केलं, असं मलाही वाटत नाही; कारण सर्व बाजूंनी वेढलेला असताना, त्याने तुला सैन्याच्या मध्ये कसं हरवलं असावं?
अथवा रामरूपेण कृतान्तः स्वयमागतः। मायां तव विनाशाय विधायाप्रतितर्किताम्
किंवा, रामाच्याच रूपात मृत्यूच स्वतः आला असावा आणि तुझ्या विनाशासाठी अशी अद्भुत माया केली असावी.
अथवा वासवेन त्वं धर्षितोऽसि महाबल। वासवस्य तु का शक्तिस्त्वां द्रष्टुमपि संयुगे
किंवा, वज्रधारी इंद्राने तुला जिंकले असावे, पण युद्धात तुला पाहण्याचीही त्याची ताकद कुठे आहे?
महाबलं महावीर्यं देवशत्रुं महौजसम्। व्यक्तमेष महायोगी परमात्मा सनातनः
हा जो आहे, तो महाबळवान, महावीर्यवान, देवांचा शत्रू, प्रचंड तेजस्वी, नक्कीच महान योगी, सर्वोच्च आणि सनातन आत्मा आहे.
अनादिमध्यनिधनो महतः परमो महान्। तमसः परमो धाता शङ्खचक्रगदाधरः
जो न सुरुवात, न मध्य, न शेवट असलेला, सर्वात श्रेष्ठ, अंधाराच्या पलीकडचा, सृष्टीकर्ता, शंख, चक्र आणि गदा धारण करणारा आहे.
श्रीवत्सवक्षा नित्यश्रीरजय्यः शाश्वतो ध्रुवः। मानुषं रूपमास्थाय विष्णुः सत्यपराक्रमः
ज्याच्या छातीवर श्रीवत्स आहे, जो नेहमी संपन्न, अजिंक्य, शाश्वत आणि अढळ आहे, असा सत्यपराक्रमी विष्णू मानव रूप धारण करून आला आहे.
सर्वैः परिवृतो देवैर्वानरत्वमुपागतैः। सर्वलोकेश्वरः श्रीमाँल्लोकानां हितकाम्यया
सर्व देवांनी वानर रूप घेतले आणि त्याच्याभोवती जमले, सर्व लोकांचा स्वामी, श्रीमंत, सर्व लोकांच्या कल्याणासाठी आला आहे.