किं शेषमिहलोकस्य गतसत्त्वस्य सम्प्रति। रणे राक्षसशार्दूले प्रसुप्त इव पांसुषु
ज्याचा जीव गेला आहे, त्याच्यासाठी या जगात आता काय उरले आहे? रणभूमीत राक्षसांचा वाघ जणू झोपेतच धुळीत पडला आहे.
धृतिप्रवालः प्रसभाग्र्यपुष्प- स्तपोबलः शौर्यनिबद्धमूलः। रणे महान् राक्षसराजवृक्षः सम्मर्दितो राघवमारुतेन
धैर्याच्या कळ्या, तपश्चर्येची फुले, आणि शौर्याच्या खोल मुळांनी वाढलेला राक्षसराजाचा मोठा वृक्ष, राघवाच्या वाऱ्याने रणात पडला आहे.
तेजोविषाणः कुलवंशवंशः कोपप्रसादापरगात्रहस्तः। इक्ष्वाकुसिंहावगृहीतदेहः सुप्तः क्षितौ रावणगन्धहस्ती
तेजाचे शिंग, वंशाचा अभिमान, राग आणि कृपेने भरलेले हात, आणि इक्ष्वाकूंच्या सिंहाने पकडलेले शरीर — असा रावणगज आता पृथ्वीवर झोपला आहे.
पराक्रमोत्साहविजृम्भितार्चि- र्निःश्वासधूमः स्वबलप्रतापः। प्रतापवान् संयति राक्षसाग्नि- र्निर्वापितो रामपयोधरेण
पराक्रम आणि उत्साहाने जळणाऱ्या ज्वाळा, श्वासातून निघणारा धूर, स्वतःच्या सामर्थ्याचा अभिमान — असा हा रणातील राक्षसाग्नी, रामरूपी मेघाने विझवला गेला.
सिंहर्क्षलाङ्गूलककुद्विषाणः पराभिजिद्गन्धनगन्धवाहः। रक्षोवृषश्चापलकर्णचक्षुः क्षितीश्वरव्याघ्रहतोऽवसन्नः
सिंहाची अयाळ, वृषभाचा कूब, गंडकाचा शिंग, विजयी हत्तीची चाल, अस्वस्थ कान आणि डोळे असलेला राक्षसांचा वृषभ — राजांच्या वाघाने त्याला ठार केले आहे.
वदन्तं हेतुमद्वाक्यं परिदृष्टार्थनिश्चयम्। रामः शोकसमाविष्टमित्युवाच विभीषणम्
कारणयुक्त, स्पष्ट आणि सत्य बोलणाऱ्या, शोकाने ग्रासलेल्या विभीषणाला राम म्हणाला.
नायं विनष्टो निश्चेष्टः समरे चण्डविक्रमः। अत्युन्नतमहोत्साहः पतितोऽयमशङ्कितः
हा रणातील पराक्रमी, अत्यंत उत्साही, निडर, पडला असला तरी नष्ट झालेला नाही, ना तो निश्चेष्ट आहे.
नैवं विनष्टाः शोचन्ते क्षत्रधर्मव्यवस्थिताः। वृद्धिमाशंसमाना ये निपतन्ति रणाजिरे
रणभूमीत पडणारे, कीर्तीची आशा असणारे, क्षत्रियधर्म पाळणारे लोक अशा प्रकारे शोक करत नाहीत.
येन सेन्द्रास्त्रयो लोकास्त्रासिता युधि धीमता। तस्मिन् कालसमायुक्ते न कालः परिशोचितुम्
ज्याने इंद्रासह तीनही लोकांना युद्धात घाबरवले, त्या बुद्धिमानावर काळ आला आहे; आता त्याच्यासाठी शोक करण्याची वेळ नाही.
नैकान्तविजयो युद्धे भूतपूर्वः कदाचन। परैर्वा हन्यते वीरः परान् वा हन्ति संयुगे
युद्धात कधीच पूर्ण विजय मिळत नाही; वीर कधी दुसऱ्याच्या हातून मरतो, तर कधी दुसऱ्यांना मारतो.
इयं हि पूर्वैः संदिष्टा गतिः क्षत्रियसम्मता। क्षत्रियो निहतः संख्ये न शोच्य इति निश्चयः
पूर्वजांनी सांगितलेली, क्षत्रियांना मान्य असलेली हीच वाट आहे — रणात मारला गेलेला क्षत्रिय शोक करण्यास पात्र नाही, हे निश्चित आहे.
तदेवं निश्चयं दृष्ट्वा तत्त्वमास्थाय विज्वरः। यदिहानन्तरं कार्यं कल्प्यं तदनुचिन्तय
म्हणून हे सत्य समजून, मन शांत ठेवून, आता पुढे काय करावे हे विचार कर.
तमुक्तवाक्यं विक्रान्तं राजपुत्रं विभीषणः। उवाच शोकसंतप्तो भ्रातुर्हितमनन्तरम्
विभीषण दुःखाने व्याकुळ होऊन, त्या शूर राजपुत्राला, आपल्या भावाच्या हितासाठी, ताबडतोब अशा शब्दांनी सांगितले.
योऽयं विमर्देष्वविभग्नपूर्वः सुरैः समस्तैरपि वासवेन। भवन्तमासाद्य रणे विभग्नो वेलामिवासाद्य यथा समुद्रः
जो हा, देवांनी आणि इंद्रानेही कधी न हरवलेला होता, तो तुझ्या हातून या युद्धात पराभूत झाला, जसा समुद्र किनाऱ्यावर येऊन थांबतो.
अनेन दत्तानि वनीपकेषु भुक्ताश्च भोगा निभृताश्च भृत्याः। धनानि मित्रेषु समर्पितानि वैराण्यमित्रेषु च यापितानि
त्याने वनात राहणाऱ्यांना दान दिली, सुख उपभोगले, नोकरांची नीट काळजी घेतली; मित्रांना धन दिले, शत्रूंसोबत वैर सहन केले.
एषोऽहिताग्निश्च महातपाश्च वेदान्तगः कर्मसु चाग्र्यशूरः। एतस्य यत् प्रेतगतस्य कृत्यं तत् कर्तुमिच्छामि तव प्रसादात्
हा शत्रूंसाठी अग्नी होता, मोठा तपस्वी होता, वेदांचा जाणकार आणि कृत्यांत शूर होता; आता तो गेलेला आहे, त्याच्यासाठी जे काही करायचे असते, ते तुझ्या कृपेने मी करावे अशी माझी इच्छा आहे.
स तस्य वाक्यैः करुणैर्महात्मा सम्बोधितः साधु विभीषणेन। आज्ञापयामास नरेन्द्रसूनुः स्वर्गीयमाधानमदीनसत्त्वः
विभीषणाने हळव्या शब्दांनी सांगितल्यावर, त्या महात्मा राजपुत्राने, मन शांत ठेवून, त्याच्या स्वर्गीय विधी करण्याची आज्ञा दिली.
मरणान्तानि वैराणि निर्वृत्तं नः प्रयोजनम्। क्रियतामस्य संस्कारो ममाप्येष यथा तव
मरणानंतर वैर संपते; आपले काम पूर्ण झाले. त्याचा अंत्यसंस्कार करावा; माझाही तुझ्यासारखाच असावा.
thumb|दशाधिकशततमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे दशाधिकशततमः सर्गः ॥६-
आता वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील शंभर दहा वा सर्ग ऐका.
रावणं निहतं श्रुत्वा राघवेण महात्मना। अन्तःपुराद् विनिष्पेतू राक्षस्यः शोककर्शिताः
राघवाने रावणाचा वध केला हे कळताच, दुःखाने कृश झालेल्या राक्षसी स्त्रिया अंतःपुरातून बाहेर आल्या.
वार्यमाणाः सुबहुशो वेष्टन्त्यः क्षितिपांसुषु। विमुक्तकेश्यः शोकार्ता गावो वत्सहता इव
खूपदा थांबवले तरी, त्या मातीत लोळत होत्या, केस विस्कटलेले, दुःखाने व्याकुळ, जणू वासरू हरवलेल्या गायींसारख्या.
उत्तरेण विनिष्क्रम्य द्वारेण सह राक्षसैः। प्रविश्यायोधनं घोरं विचिन्वन्त्यो हतं पतिम्
त्या राक्षसांसोबत उत्तरेकडील दरवाजाने बाहेर पडल्या आणि भीषण रणभूमीत जाऊन, मारलेल्या पतीचा शोध घेऊ लागल्या.
आर्यपुत्रेति वादिन्यो हा नाथेति च सर्वशः। परिपेतुः कबन्धाङ्कां महीं शोणितकर्दमाम्
'आर्यपुत्रा!' 'हाय नाथा!' असे हाका मारत, त्या रक्ताने माखलेल्या, चिखलाने भरलेल्या जमिनीवर, त्याच्या मृतदेहाला कवटाळून पडल्या.
ता बाष्पपरिपूर्णाक्ष्यो भर्तृशोकपराजिताः। करिण्य इव नर्दन्त्यः करेण्वो हतयूथपाः
त्यांच्या डोळ्यात अश्रू भरले होते, पतीच्या दुःखाने त्या हरवलेल्या, आणि त्या हरण झालेल्या हत्तीणींसारख्या आक्रोश करत होत्या.
ददृशुस्ता महाकायं महावीर्यं महाद्युतिम्। रावणं निहतं भूमौ नीलाञ्जनचयोपमम्
त्यांना मोठ्या देहाचा, मोठ्या पराक्रमाचा, तेजस्वी रावण, जमिनीवर पडलेला, काळ्या काजळाच्या राशीसारखा दिसला.
ताः पतिं सहसा दृष्ट्वा शयानं रणपांसुषु। निपेतुस्तस्य गात्रेषु च्छिन्ना वनलता इव
पती रणभूमीच्या धुळीत पडलेला पाहून, त्या एकाएकी त्याच्या अंगावर जणू तुटलेल्या वेलांसारख्या कोसळल्या.
बहुमानात् परिष्वज्य काचिदेनं रुरोद ह। चरणौ काचिदालम्ब्य काचित् कण्ठेऽवलम्ब्य च
कोणी त्याला प्रेमाने कवटाळून रडली; कोणी त्याच्या पायांना बिलगली, तर कोणी गळ्यात हात घालून धरून राहिली.
उत्क्षिप्य च भुजौ काचिद् भूमौ सुपरिवर्तते। हतस्य वदनं दृष्ट्वा काचिन्मोहमुपागमत्
कोणी हात वर करून जमिनीवर लोळली; कोणी त्याचे मृत मुख पाहून बेशुद्ध पडली.
काचिदङ्के शिरः कृत्वा रुरोद मुखमीक्षती। स्नापयन्ती मुखं बाष्पैस्तुषारैरिव पङ्कजम्
कोणी त्याचे डोके मांडीवर ठेवून, त्याच्या चेहऱ्याकडे पाहत रडली, आणि अश्रूंनी त्याचे तोंड जणू दवाने कमळ भिजावे तसे भिजवले.
एवमार्ताः पतिं दृष्ट्वा रावणं निहतं भुवि। चुक्रुशुर्बहुधा शोकाद् भूयस्ताः पर्यदेवयन्
अशा प्रकारे, रावणाला जमिनीवर मृत पाहून, त्या दुःखाने अनेक प्रकारे ओरडू लागल्या आणि अजून जास्त शोक करू लागल्या.