प्रादुर्बभूवुरस्त्राणि सर्वाणि विदितात्मनः। प्रहर्षाच्च महातेजाः शीघ्रहस्ततरोऽभवत्
त्याला ज्ञात असलेली सर्व अस्त्रे प्रकट झाली आणि आनंदाने तेजस्वी रामाचा हात आणखी वेगवान झाला.
शुभान्येतानि चिह्नानि विज्ञायात्मगतानि सः। भूय एवार्दयद् रामो रावणं राक्षसान्तकृत्
स्वतःमध्ये ही शुभ लक्षणे ओळखून, राक्षसांचा संहार करणारा राम रावणावर अधिक जोराने तुटून पडला.
हरीणां चाश्मनिकरैः शरवर्षैश्च राघवात्। हन्यमानो दशग्रीवो विघूर्णहृदयोऽभवत्
वानरांनी फेकलेल्या दगडांच्या आणि राघवाच्या बाणांच्या वर्षावाने, दहा डोके असलेला रावण मनाने हादरला.
यदा च शस्त्रं नारेभे न चकर्ष शरासनम्। नास्य प्रत्यकरोद् वीर्यं विक्लवेनान्तरात्मना
जेव्हा तो शस्त्रे उचलू शकला नाही, धनुष्य ओढू शकला नाही, तेव्हा त्याची अंतर्गत ताकद संपली आणि तो प्रतिकार करू शकला नाही.
क्षिप्ताश्चाशु शरास्तेन शस्त्राणि विविधानि च। मरणार्थाय वर्तन्ते मृत्युकालोऽभ्यवर्तत
त्याने सोडलेले बाण आणि विविध शस्त्रे आता केवळ मृत्यूसाठीच वापरली जात होती; मृत्यूचा क्षण जवळ आला होता.
सूतस्तु रथनेतास्य तदवस्थं निरीक्ष्य तम्। शनैर्युद्धादसम्भ्रान्तो रथं तस्यापवाहयत्
रथाचा सारथी, आपल्या स्वामीची ती अवस्था पाहून, घाई न करता शांतपणे त्याचा रथ युद्धातून मागे घेऊ लागला.
रथं च तस्याथ जवेन सारथि- र्निवार्य भीमं जलदस्वनं तदा। जगाम भीत्या समरान्महीपतिं निरस्तवीर्यं पतितं समीक्ष्य
मग सारथ्याने वेगाने भीषण गडगडाट करणारा रथ थांबवून, भीतीने, शक्तिहीन पडलेल्या राजाला पाहून रणभूमीतून निघून गेला.
thumb|चतुरधिकशततमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे चतुरधिकशततमः सर्गः ॥६-
आता शंभर आणि चारावा सर्ग ऐका.
स तु मोहात् सुसंक्रुद्धः कृतान्तबलचोदितः। क्रोधसंरक्तनयनो रावणः सूतमब्रवीत्
मात्र मोहाने ग्रस्त, प्रचंड रागावलेला आणि मृत्यूच्या प्रभावाने चालवला गेलेला, रागाने डोळे लाल झालेले रावण आपल्या सारथ्याला म्हणाला.
हीनवीर्यमिवाशक्तं पौरुषेण विवर्जितम्। भीरुं लघुमिवासत्त्वं विहीनमिव तेजसा
तू मला अशक्त, निर्बल, पुरुषार्थहीन, भित्रा, हलक्या मनाचा आणि तेजहीन वाटतोस.
विमुक्तमिव मायाभिरस्त्रैरिव बहिष्कृतम्। मामवज्ञाय दुर्बुद्धे स्वया बुद्ध्या विचेष्टसे
मायेमुळे सोडून दिल्यासारखा, अस्त्रांनी दूर फेकल्यासारखा, दुर्बुद्धी, तू माझा अपमान करून स्वतःच्या बुध्दीने वागत आहेस.
किमर्थं मामवज्ञाय मच्छन्दमनवेक्ष्य च। त्वया शत्रुसमक्षं मे रथोऽयमपवाहितः
माझा विचार न करता, माझ्या इच्छेकडे दुर्लक्ष करून, शत्रू समोर असताना तू माझा रथ मागे का घेतलास?
त्वयाद्य हि ममानार्य चिरकालमुपार्जितम्। यशो वीर्यं च तेजश्च प्रत्ययश्च विनाशितः
आज तुझ्यामुळे, हे नीच माणसा, मी खूप वर्षांनी मिळवलेली कीर्ती, शौर्य, तेज आणि विश्वास सगळं नष्ट झालं.
शत्रोः प्रख्यातवीर्यस्य रञ्जनीयस्य विक्रमैः। पश्यतो युद्धलुब्धोऽहं कृतः कापुरुषस्त्वया
शत्रू, ज्याचं शौर्य प्रसिद्ध आहे आणि पराक्रमामुळे सर्वत्र नाव आहे, त्याच्या समोर, मी युद्धासाठी आतुर असताना, तू मला भित्रा केलंस.
यत् त्वं कथमिदं मोहान्न चेद् वहसि दुर्मते। सत्योऽयं प्रतितर्को मे परेण त्वमुपस्कृतः
हे वाईट बुद्धीच्या माणसा, जर तू हे अज्ञानामुळे केलं नसेल, तर माझा संशय खरा आहे—तुला दुसऱ्यांनी काहीतरी दिलं आहे.
नहि तद् विद्यते कर्म सुहृदो हितकांक्षिणः। रिपूणां सदृशं त्वेतद् यत् त्वयैतदनुष्ठितम्
मित्राने, जो नेहमी चांगलं पाहतो, असं कधीच करणार नाही; हे तर शत्रूच करतात, आणि तू तेच केलं आहेस.
निवर्तय रथं शीघ्रं यावन्नापैति मे रिपुः। यदि वाध्युषितोऽसि त्वं स्मर्यते यदि मे गुणः
माझा शत्रू निघून जाण्यापूर्वी पटकन रथ परत वळव, जर कधी तू माझ्यासोबत राहिला असशील किंवा माझे गुण तुला आठवत असतील.
एवं परुषमुक्तस्तु हितबुद्धिरबुद्धिना। अब्रवीद् रावणं सूतो हितं सानुनयं वचः
अशा कठोर शब्दांनी न समजणाऱ्याने बोलल्यावर, हिताची बुद्धी असलेल्या सारथ्याने रावणाला शांतपणे आणि हिताचं बोललं.
न भीतोऽस्मि न मूढोऽस्मि नोपजप्तोऽस्मि शत्रुभिः। न प्रमत्तो न निःस्नेहो विस्मृता न च सत्क्रिया
मी घाबरलो नाही, मी गोंधळलेलो नाही, शत्रूंनी मला फसवलं नाही; मी बेफिकीर नाही, तुझ्याशी प्रेम कमी झालं नाही, आणि योग्य वागणूक मी विसरलो नाही.
मया तु हितकामेन यशश्च परिरक्षता। स्नेहप्रस्कन्नमनसा हितमित्यप्रियं कृतम्
पण तुझं भलं व्हावं, तुझी कीर्ती टिकावी म्हणून, प्रेमाने भरलेल्या मनाने, मी हे अप्रिय पण हिताचं कृत्य केलं.
नास्मिन्नर्थे महाराज त्वं मां प्रियहिते रतम्। कश्चिल्लघुरिवानार्यो दोषतो गन्तुमर्हसि
हे महाराजा, या गोष्टीत तू मला तुझ्या हितासाठी झटणारा असूनही, क्षुल्लक किंवा नीच समजू नकोस.
श्रूयतां प्रति दास्यामि यन्निमित्तं मया रथः। नदीवेग इवाम्भोभिः संयुगे विनिवर्तितः
ऐक, मी का रथ मागे घेतला हे सांगतो—जसं नदीचं पाणी प्रवाह बदलतं, तसं मी युद्धात रथ मागे घेतला.
श्रमं तवावगच्छामि महता रणकर्मणा। नहि ते वीर्यसौमुख्यं प्रकर्षं नोपधारये
तुला मोठ्या युद्धामुळे थकवा आला आहे हे मला कळतं; पण तुझ्या शौर्यात किंवा धैर्यात मला काहीही कमीपणा दिसत नाही.
रथोद्वहनखिन्नाश्च भग्ना मे रथवाजिनः। दीना घर्मपरिश्रान्ता गावो वर्षहता इव
रथ ओढून माझे घोडे थकले आहेत; ते दमलेले, उदास आणि उन्हाने फारच थकले आहेत, जणू पावसाने त्रस्त झालेल्या गायींसारखे.
निमित्तानि च भूयिष्ठं यानि प्रादुर्भवन्ति नः। तेषु तेष्वभिपन्नेषु लक्षयाम्यप्रदक्षिणम्
आपल्याला अनेक अपशकुन दिसले; त्यातले जे जे घडले, त्यात मला काहीच शुभ दिसत नाही.
देशकालौ च विज्ञेयौ लक्षणानीङ्गितानि च। दैन्यं हर्षश्च खेदश्च रथिनश्च बलाबलम्
जागा आणि वेळ, चिन्हं आणि हालचाली, निराशा, आनंद, थकवा आणि सारथ्याचं बळ किंवा दुर्बलता हे सगळं ओळखायला हवं.
स्थलनिम्नानि भूमेश्च समानि विषमाणि च। युद्धकालश्च विज्ञेयः परस्यान्तरदर्शनम्
जमिनीचे चढ-उतार, सपाट किंवा खडतर जागा, युद्धाचा योग्य काळ, आणि शत्रूच्या मनाचा अंदाज हे सगळं समजायला हवं.
उपयानापयाने च स्थानं प्रत्यपसर्पणम्। सर्वमेतद् रथस्थेन ज्ञेयं रथकुटुम्बिना
पुढे जाणं, मागे सरकणं, योग्य जागा निवडणं आणि मागे हटणं—हे सारथ्याला नेहमी समजायला हवं.
तव विश्रामहेतोस्तु तथैषां रथवाजिनाम्। रौद्रं वर्जयता खेदं क्षमं कृतमिदं मया
तुझ्या विश्रांतीसाठी आणि या रथाच्या घोड्यांसाठी, मी त्यांना जास्त थकवा येऊ नये म्हणून हे केलं; हे योग्यच केलं आहे.
स्वेच्छया न मया वीर रथोऽयमपवाहितः। भर्तुः स्नेहपरीतेन मयेदं यत् कृतं प्रभो
हे वीर, मी स्वतःच्या इच्छेने हा रथ मागे घेतलेला नाही. प्रभो, माझ्या स्वामीवरील प्रेमामुळेच मी हे केले.