तयोर्ज्यातलनिर्घोषो रामरावणयोर्महान्। त्रासनः सर्वभूतानां सम्बभूवाद्भुतोपमः
राम आणि रावण यांच्या धनुष्यांच्या प्रत्यंचे जे मोठे आवाज झाले, ते सर्व प्राण्यांना घाबरवणारे आणि अचंबित करणारे होते.
स कीर्यमाणः शरजालवृष्टिभि- र्महात्मना दीप्तधनुष्मतार्दितः। भयात् प्रदुद्राव समेत्य रावणो यथानिलेनाभिहतो बलाहकः
महान आणि तेजस्वी धनुष्य असलेल्या रामाच्या बाणांच्या वर्षावाने रावण इतका त्रस्त झाला की, तो वाऱ्याने फेकल्या गेलेल्या ढगासारखा घाबरून पळून गेला.
thumb|एकाधिकशततमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे एकाधिकशततमः सर्गः ॥६-
आता ऐका, श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील एकशेएकवा सर्ग.
शक्त्या निपातितं दृष्ट्वा रावणेन बलीयसा। लक्ष्मणं समरे शूरं शोणितौघपरिप्लुतम्
रावणाने शक्तीने घायाळ केलेला, रणभूमीत रक्ताच्या प्रवाहात न्हालेला, शूर लक्ष्मण पाहून,
स दत्त्वा तुमुलं युद्धं रावणस्य दुरात्मनः। विसृजन्नेव बाणौघान् सुषेणमिदमब्रवीत्
राम रावणासारख्या दुष्टाशी प्रचंड युद्ध करत असताना, बाणांचा वर्षाव सोडत, सुसेणाला म्हणाला—
एष रावणवीर्येण लक्ष्मणः पतितो भुवि। सर्पवच्चेष्टते वीरो मम शोकमुदीरयन्
रावणाच्या बळामुळे हा वीर लक्ष्मण जमिनीवर पडला आहे; तो सापासारखा तडफडतोय, आणि मला फार दु:ख देतोय.
शोणितार्द्रमिमं वीरं प्राणैः प्रियतरं मम। पश्यतो मम का शक्तिर्योद्धुं पर्याकुलात्मनः
हा रक्ताने माखलेला वीर, माझ्या जीवापेक्षाही प्रिय—अशा अवस्थेत त्याला पाहून, माझं मन अस्वस्थ झालंय; मी लढू तरी कसा?
अयं स समरश्लाघी भ्राता मे शुभलक्षणः। यदि पञ्चत्वमापन्नः प्राणैर्मे किं सुखेन वा
हा माझा भाऊ, रणात पराक्रमासाठी प्रसिद्ध आणि शुभ लक्षणांनी युक्त; जर तो आता या जगात नसला, तर मला जीवन किंवा सुखाचा काय उपयोग?
लज्जतीव हि मे वीर्यं भ्रश्यतीव कराद् धनुः। सायका व्यवसीदन्ति दृष्टिर्बाष्पवशं गता
माझं बळ जणू लाजलंय, धनुष्य हातातून सुटतंय, बाणही थांबलेत, आणि डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागलेत.
अवसीदन्ति गात्राणि स्वप्नयाने नृणामिव। चिन्ता मे वर्धते तीव्रा मुमूर्षापि च जायते
माझं शरीर जणू स्वप्नात असल्यासारखं थकलंय; मनात तीव्र चिंता वाढतेय, आणि मृत्यूचीही इच्छा निर्माण होतेय.
भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा रावणेन दुरात्मना। विष्टनन्तं तु दुःखार्तं मर्मण्यभिहतं भृशम्
रावणासारख्या दुष्टाने माझ्या भावाला घायाळ केलं, तो वेदनेने तडफडतोय आणि गंभीर जखमा झाल्यात, हे पाहून—
राघवो भ्रातरं दृष्ट्वा प्रियं प्राणं बहिश्चरम्। दुःखेन महताविष्टो ध्यानशोकपरायणः
राघवाने आपल्या जीवापेक्षाही प्रिय असलेल्या भावाला, जणू स्वतःचं प्राण बाहेर पडल्यासारखा, जमिनीवर पडलेला पाहिलं; तेव्हा तो मोठ्या दु:खाने ग्रासला गेला, आणि शोक व विचारात मग्न झाला.
परं विषादमापन्नो विललापाकुलेन्द्रियः। भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं रणपांसुषु
अत्यंत निराशेने पछाडलेला, इंद्रिये गोंधळलेली, रणभूमीच्या धुळीत पडलेल्या लक्ष्मणाला मृत पाहून तो विलाप करू लागला.
विजयोऽपि हि मे शूर न प्रियायोपकल्पते। अचक्षुर्विषयश्चन्द्रः कां प्रीतिं जनयिष्यति
हे वीर, विजय मिळवूनही मला काही आनंद वाटत नाही; जसं डोळ्यांना न दिसणारा चंद्र कोणतीही प्रसन्नता देऊ शकत नाही.
किं मे युद्धेन किं प्राणैर्युद्धकार्यं न विद्यते। यत्रायं निहतः शेते रणमूर्धनि लक्ष्मणः
माझ्यासाठी युद्धाचं किंवा जीवनाचं काहीच अर्थ उरलेला नाही; जेव्हा लक्ष्मण रणभूमीच्या मध्यभागी पडून आहे, तेव्हा लढण्याचं कारणच उरत नाही.
यथैव मां वनं यान्तमनुयाति महाद्युतिः। अहमप्यनुयास्यामि तथैवैनं यमक्षयम्
जसा तो तेजस्वी माझ्या मागे वनात आला, तसाच मीही आता त्याच्या मागे यमाच्या लोकात जाईन.
इष्टबन्धुजनो नित्यं मां स नित्यमनुव्रतः। इमामवस्थां गमितो राक्षसैः कूटयोधिभिः
तो नेहमीच माझ्या मागे, आप्तजनांमध्ये सर्वात प्रिय, आणि माझ्यासोबत असायचा; पण राक्षसांच्या कपटी युद्धामुळे आज तो या अवस्थेला पोहोचला.
देशे देशे कलत्राणि देशे देशे च बान्धवाः। तं तु देशं न पश्यामि यत्र भ्राता सहोदरः
प्रत्येक प्रदेशात पत्नी मिळू शकते, नातेवाईकही मिळतात; पण जिथे सख्खा भाऊ मिळेल असा प्रदेश मला कुठेच दिसत नाही.
किं नु राज्येन दुर्धर्षलक्ष्मणेन विना मम। कथं वक्ष्याम्यहं त्वम्बां सुमित्रां पुत्रवत्सलाम्
अपराजित लक्ष्मणाशिवाय माझ्यासाठी राज्याला काहीच किंमत नाही; आणि सुमित्रा, जी आपल्या मुलावर जीव टाकते, तिला मी काय सांगू?
उपालम्भं न शक्ष्यामि सोढुं दत्तं सुमित्रया। किं नु वक्ष्यामि कौसल्यां मातरं किं नु कैकयीम्
सुमित्रेने दिलेला दोष मी सहन करू शकणार नाही; मग कौसल्येला किंवा आई कैकेयीला मी काय सांगू?
भरतं किं नु वक्ष्यामि शत्रुघ्नं च महाबलम्। सह तेन वनं यातो विना तेनागतः कथम्
भरताला किंवा बलवान शत्रुघ्नाला मी काय सांगू? ज्या भावासोबत मी वनात गेलो, त्याच्याशिवाय परत येणं मला कसं शक्य आहे?
इहैव मरणं श्रेयो न तु बन्धुविगर्हणम्। किं मया दुष्कृतं कर्म कृतमन्यत्र जन्मनि
आप्तजनांचा तिरस्कार सहन करण्यापेक्षा इथेच मरावं हेच मला बरं वाटतं; मी कोणतं पाप केलं होतं मागच्या जन्मी,
येन मे धार्मिको भ्राता निहतश्चाग्रतः स्थितः। हा भ्रातर्मनुजश्रेष्ठ शूराणां प्रवर प्रभो
ज्याच्या हातून माझा धर्मशील भाऊ, माझ्यासमोर उभा असताना मारला गेला, त्या शस्त्राचा शोक वाटतोय. अरे भाऊ, लहान भावांमध्ये श्रेष्ठ, वीरांमध्ये सर्वोच्च, प्रभू!
एकाकी किं नु मां त्यक्त्वा परलोकाय गच्छसि। विलपन्तं च मां भ्रातः किमर्थं नावभाषसे
तू मला सोडून एकटाच पलीकडच्या जगात का चाललास? अरे भाऊ, मी अश्रू ढाळत असताना, तू मला का काहीच बोलत नाहीस?
उत्तिष्ठ पश्य किं शेषे दीनं मां पश्य चक्षुषा। शोकार्तस्य प्रमत्तस्य पर्वतेषु वनेषु च
उठ, बघ, असं का पडून राहिलास? माझ्याकडे डोळ्यांनी बघ, मी दुःखाने व्याकुळ झालोय, डोंगरावर आणि जंगलात भटकतोय.
विषण्णस्य महाबाहो समाश्वासयिता मम। राममेवं ब्रुवाणं तु शोकव्याकुलितेन्द्रियम्
महाबाहू, मी इतका खचलेला असताना मला कोण धीर देणार? राम अशा प्रकारे बोलत होता, त्याचे सर्व इंद्रिय शोकाने भरून गेले होते.
आश्वासयन्नुवाचेदं सुषेणः परमं वचः। त्यजेमां नरशार्दूल बुद्धिं वैक्लव्यकारिणीम्
सुषेण धीर देत म्हणाला, 'माणसांमध्ये वाघासारखा, ही खचवणारी भावना सोडून दे.'
शोकसंजननीं चिन्तां तुल्यां बाणैश्चमूमुखे। नैव पञ्चत्वमापन्नो लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः
ही चिंता, जी दुःख वाढवते, जणू रणांगणातील बाणांसारखी आहे. लक्ष्मण, श्रीमंती वाढवणारा, अजून मरण पावलेला नाही.
नह्यस्य विकृतं वक्त्रं न च श्यामत्वमागतम्। सुप्रभं च प्रसन्नं च मुखमस्य निरीक्ष्यताम्
त्याचा चेहरा बदललेला नाही, काळसरही झालेला नाही; त्याचं तोंड उजळ आणि शांत आहे, ते पाहा.
पद्मपत्रतलौ हस्तौ सुप्रसन्ने च लोचने। नेदृशं दृश्यते रूपं गतासूनां विशां पते
त्याचे हात कमळाच्या पाकळीसारखे आहेत, डोळेही स्वच्छ आहेत; ज्यांचा प्राण गेलेला असतो, त्यांच्यात असं रूप दिसत नाही, राजाधिराज.