यतस्व मुनिशार्दूल इत्युक्त्वा त्रिदिवं गतः। विप्रस्थितेषु देवेषु विश्वामित्रो महामुनिः
'महर्षी, प्रयत्न कर,' असे सांगून ब्रह्मदेव स्वर्गात गेले. देव निघून गेल्यावर, तो महान ऋषी विश्वामित्र—
ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बो वायुभक्षस्तपश्चरन्। घर्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षास्वाकाशसंश्रयः
त्याने दोन्ही हात वर करून, कुठेही आधार न घेता, फक्त वाऱ्यावर जगत कठोर तपश्चर्या केली. उन्हाळ्यात पाच ज्वाळांच्या मध्ये उभा राहिला, पावसाळ्यात आकाशाखालीच राहिला.
शिशिरे सलिलेशायी रात्र्यहानि तपोधनः। एवं वर्षसहस्रं हि तपो घोरमुपागमत्
हिवाळ्यात तो दिवस-रात्र पाण्यात पडून राहिला. अशा प्रकारे, हजार वर्षे त्याने भयंकर तपश्चर्या केली.
तस्मिन् संतप्यमाने तु विश्वामित्रे महामुनौ। संतापः सुमहानासीत् सुराणां वासवस्य च
महामुनी विश्वामित्र असे तप करत असताना, देवांना आणि इंद्राला फारच त्रास झाला.
रम्भामप्सरसं शक्रः सर्वैः सह मरुद्गणैः। उवाचात्महितं वाक्यमहितं कौशिकस्य च
इंद्र आणि सर्व मरुतगणांनी मिळून, आपल्यासाठी आणि कौशिकाच्या अहितासाठी, अप्सरा रंभेला काही शब्द सांगितले.
thumb|चतुःषष्ठितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे चतुःषष्ठितमः सर्गः ॥१-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या बालकांडातील चौसष्टावा सर्ग ऐका.
सुरकार्यमिदं रम्भे कर्तव्यं सुमहत् त्वया। लोभनं कौशिकस्येह काममोहसमन्वितम्
रंभे, हे देवांचं मोठं काम तुझ्याकडून व्हायला हवं. तू इथे कौशिकाला मोहात पाडून, त्याला वासनेच्या आणि भ्रमाच्या जाळ्यात अडकव.
तथोक्ता साप्सरा राम सहस्राक्षेण धीमता। व्रीडिता प्राञ्जलिर्वाक्यं प्रत्युवाच सुरेश्वरम्
शहाण्या सहस्त्रनेत्र इंद्राने असं सांगितल्यावर, ती अप्सरा लाजून, हात जोडून, देवाधिदेवाला उत्तर दिलं.
अयं सुरपते घोरो विश्वामित्रो महामुनिः। क्रोधमुत्स्रक्ष्यते घोरं मयि देव न संशयः
देवाधिदेवा, हा विश्वामित्र महर्षी फार भयंकर आहे. तो माझ्यावर नक्कीच जबरदस्त राग काढेल, यात शंका नाही.
ततो हि मे भयं देव प्रसादं कर्तुुमर्हसि। एवमुक्तस्तया राम सभयं भीतया तदा
म्हणूनच मला भीती वाटते, देवा, तू माझ्यावर कृपा कर. असं ती घाबरत, थरथरत बोलली.
तामुवाच सहस्राक्षो वेपमानां कृताञ्जलिम्। मा भैषी रम्भे भद्रं ते कुरुष्व मम शासनम्
तेव्हा सहस्त्रनेत्र इंद्राने तिला, जी थरथरत होती आणि हात जोडून उभी होती, असं म्हटलं – 'रंभे, घाबरू नकोस. तुझं भलं होवो. माझं सांगणं पाळ.'
कोकिलो हृदयग्राही माधवे रुचिरद्रुमे। अहं कन्दर्पसहितः स्थास्यामि तव पार्श्वतः
वसंतात, सुंदर झाडांमध्ये, मी आणि मदन तुझ्या सोबत राहू. कोकिळाचा गोड आवाज त्याचं मन मोहून टाकेल.
त्वं हि रूपं बहुगुणं कृत्वा परमभास्वरम्। तमृषिं कौशिकं भद्रे भेदयस्व तपस्विनम्
तू तुझं सुंदर आणि तेजस्वी रूप घेऊन, गोड गुणांनी सजून, त्या तपस्वी कौशिक ऋषीचं मन विचलित कर.
सा श्रुत्वा वचनं तस्य कृत्वा रूपमनुत्तमम्। लोभयामास ललिता विश्वामित्रं शुचिस्मिता
त्याचं बोलणं ऐकून, तिने अनुपम रूप धारण केलं. हसऱ्या चेहऱ्याची, मोहक रंभा विश्वामित्राला मोहात पाडू लागली.
कोकिलस्य तु शुश्राव वल्गु व्याहरतः स्वनम्। सम्प्रहृष्टेन मनसा स चैनामन्ववैक्षत
त्याने कोकिळेचा गोड गाण्याचा स्वर ऐकला आणि आनंदी मनाने तिच्याकडे पाहू लागला.
अथ तस्य च शब्देन गीतेनाप्रतिमेन च। दर्शनेन च रम्भाया मुनिः संदेहमागतः
त्या गोड आवाजामुळे, अप्रतिम गाण्यामुळे आणि रंभेच्या रूपामुळे, त्या ऋषीच्या मनात शंका निर्माण झाली.
सहस्राक्षस्य तत्सर्वं विज्ञाय मुनिपुंगवः। रम्भां क्रोधसमाविष्टः शशाप कुशिकात्मजः
हे सगळं इंद्राचं कारस्थान आहे, हे ओळखून, कौशिकपुत्र श्रेष्ठ ऋषी रागाने रंभेला शाप दिला.
यन्मां लोभयसे रम्भे कामक्रोधजयैषिणम्। दशवर्षसहस्राणि शैली स्थास्यसि दुर्भगे
'रंभे, मी काम आणि क्रोधावर विजय मिळवू इच्छितो, आणि तू मला मोहात पाडतेस. म्हणून, दुर्दैवी रंभे, आता दहा हजार वर्षे तू दगड बनून उभी राहशील.'
ब्राह्मणः सुमहातेजास्तपोबलसमन्वितः। उद्धरिष्यति रम्भे त्वां मत्क्रोधकलुषीकृताम्
'रंभे, माझ्या रागामुळे तुझ्यावर जे कलंक लागेल, तो एक तेजस्वी, तपश्चर्येने युक्त ब्राह्मण तुला मुक्त करेल.'
एवमुक्त्वा महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः। अशक्नुवन् धारयितुं कोपं संतापमात्मनः
अशी बोलून, प्रचंड तेज असलेले महर्षी विश्वामित्र आपल्या मनातील राग आणि दुःख दडवू शकले नाहीत.
तस्य शापेन महता रम्भा शैली तदाभवत्। वचः श्रुत्वा च कन्दर्पो महर्षेः स च निर्गतः
त्यांच्या मोठ्या शापामुळे त्या वेळी रंभा दगड झाली; आणि महर्षींचे शब्द ऐकून कामदेव तेथून निघून गेला.
कोपेन च महातेजास्तपोऽपहरणे कृते। इन्द्रियैरजितै राम न लेभे शान्तिमात्मनः
राग आणि तपश्चर्येचा नाश झाल्यामुळे, हे राम, ज्यांची इंद्रिये अजून जिंकली नव्हती, त्या महात्म्याला मनःशांती मिळाली नाही.
बभूवास्य मनश्चिन्ता तपोऽपहरणे कृते। नैवं क्रोधं गमिष्यामि न च वक्ष्ये कथंचन
तपश्चर्या भंग पावल्यामुळे त्याच्या मनात चिंता निर्माण झाली; त्याने ठरवले, 'मी रागावणार नाही आणि काहीही बोलणार नाही.'
अथवा नोच्छ्वसिष्यामि संवत्सरशतान्यपि। अहं हि शोषयिष्यामि आत्मानं विजितेन्द्रियः
किंवा, मी शेकडो वर्षे श्वासही घेणार नाही; मी आपली इंद्रिये जिंकून स्वतःला कोरडा टाकीन.
तावद् यावद्धि मे प्राप्तं ब्राह्मण्यं तपसार्जितम्। अनुच्छ्वसन्नभुञ्जानस्तिष्ठेयं शाश्वतीः समाः
जोपर्यंत मी तपाने मिळवलेले ब्राह्मणत्व प्राप्त करत नाही, तोपर्यंत मी श्वास न घेता आणि अन्न न घेता अनंत काळ तसाच राहीन.
नहि मे तप्यमानस्य क्षयं यास्यन्ति मूर्तयः। एवं वर्षसहस्रस्य दीक्षां स मुनिपुंगवः। चकाराप्रतिमां लोके प्रतिज्ञां रघुनन्दन
मी तप करत असताना माझे शरीर नष्ट होणार नाही; अशा प्रकारे त्या श्रेष्ठ ऋषीने हजारो वर्षांची जगात अद्वितीय अशी प्रतिज्ञा केली, हे रघुनंदन.
thumb|पञ्चषष्ठितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे पञ्चषष्ठितमः सर्गः ॥१-
श्रीमद्वाल्मीकीरामायणाच्या बालकांडातील पंचषष्टितम (पंचसष्टावा) सर्ग ऐका.
अथ हैमवतीं राम दिशं त्यक्त्वा महामुनिः। पूर्वां दिशमनुप्राप्य तपस्तेपे सुदारुणम्
मग, हे राम, त्या महर्षीने हिमालयाच्या दिशेला सोडून पूर्वेकडे जाऊन अतिशय कठोर तपश्चर्या केली.
मौनं वर्षसहस्रस्य कृत्वा व्रतमनुत्तमम्। चकाराप्रतिमं राम तपः परमदुष्करम्
त्यांनी हजारो वर्षांचे मौनव्रत घेतले आणि, हे राम, अतुलनीय व अत्यंत कठीण असे तप केले.
पूर्णे वर्षसहस्रे तु काष्ठभूतं महामुनिम्। विघ्नैर्बहुभिराधूतं क्रोधो नान्तरमाविशत्
हजार वर्षे पूर्ण झाल्यावर, अनेक अडचणींनी हललेला आणि लाकडासारखा झालेला तो महर्षी, आपल्या मनात रागाला जागा देत नव्हता.