सर्वे भवन्तः सर्वेण हस्त्यश्वेन समावृताः। निर्यान्तु रथसङ्घैश्च पादातैश्चोपशोभिताः
तुम्ही सर्वजण हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ घेऊन सज्ज व्हा आणि बाहेर पडा.
एकं रामं परिक्षिप्य समरे हन्तुमर्हथ। वर्षन्तः शरवर्षाणि प्रावृट्काल इवाम्बुदाः
युद्धात तुम्ही सर्वांनी रामाला वेढा घालून, पावसाळ्यातील ढग जसे पाऊस पाडतात तसे बाणांचा वर्षाव करून त्याचा वध करा.
अथवाहं शरैस्तीक्ष्णैर्भिन्नगात्रं महाहवे। भवद्भिः श्वो निहन्तास्मि रामं लोकस्य पश्यतः
नाहीतर, उद्या मी स्वतः, सर्व लोकांसमोर, तुमच्या बाणांनी जरी माझे अंग जखमी झाले तरी, त्या महान युद्धात रामाचा वध करीन.
इत्येतद् वाक्यमादाय राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः। निर्ययुस्ते रथैः शीघ्रैर्नानानीकैश्च संयुताः
राक्षसाधिपतीच्या या आज्ञा ऐकून, राक्षस वेगाने विविध सैन्यांसह रथांवर बसून बाहेर पडले.
परिघान् पट्टिशांश्चैव शरखड्गपरश्वधान्। शरीरान्तकरान् सर्वे चिक्षिपुर्वानरान् प्रति
सर्वांनी लोखंडी गदा, भाले, बाण, तलवारी, कुऱ्हाडी — जी मृत्यू घडवणारी शस्त्रे होती — वानरांवर फेकली.
वानराश्च द्रुमान् शैलान् राक्षसान् प्रति चिक्षिपुः। स संग्रामो महाभीमः सूर्यस्योदयनं प्रति
वानरांनीही झाडे आणि दगड राक्षसांवर फेकले; सूर्य उगवण्याच्या वेळी ती लढाई फारच भयंकर झाली.
रक्षसां वानराणां च तुमुलः समपद्यत। ते गदाभिश्च चित्राभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः
राक्षस आणि वानरांमध्ये मोठा गोंधळ उडाला; त्यांनी एकमेकांवर विविध गदा, भाले, तलवारी आणि कुऱ्हाडांनी हल्ला केला.
अन्योन्यं समरे जघ्नुस्तदा वानरराक्षसाः। एवं प्रवृत्ते संग्रामे ह्यद्भुतं सुमहद्रजः
मग त्या युद्धात वानर आणि राक्षस एकमेकांवर तुटून पडले; आणि लढाई वाढत गेली तसा प्रचंड धुळीचा ढग उडाला.
रक्षसां वानराणां च शान्तं शोणितविस्रवैः। मातंगरथकूलाश्च शरमत्स्या ध्वजद्रुमाः
राक्षस आणि वानरांच्या वाहणाऱ्या रक्तामुळे ती धूळ शांत झाली; हत्ती, रथ विखुरले गेले, बाण जणू मासे आणि ध्वज झाडांसारखे दिसत होते.
शरीरसंघाटवहाः प्रसस्रुः शोणितापगाः। ततस्ते वानराः सर्वे शोणितौघपरिप्लुताः
शरीरांचे ढीग वाहून नेणाऱ्या रक्ताच्या नद्या वाहू लागल्या; मग सर्व वानर रक्ताच्या प्रवाहात न्हालेल्या झाले.
ध्वजवर्मरथानश्वान् नानाप्रहरणानि च। आप्लुत्याप्लुत्य समरे वानरेन्द्रा बभञ्जिरे
वानरांच्या प्रमुखांनी युद्धात उड्या मारून पुन्हा पुन्हा ध्वज, कवच, रथ, घोडे आणि विविध शस्त्रे फोडली.
केशान् कर्णललाटं च नासिकाश्च प्लवंगमाः। रक्षसां दशनैस्तीक्ष्णैर्नखैश्चापि व्यकर्तयन्
वानरांनी आपल्या तीक्ष्ण दातांनी आणि नखांनी राक्षसांचे केस, कान, कपाळ आणि नाक फाडले.
एकैकं राक्षसं संख्ये शतं वानरपुंगवाः। अभ्यधावन्त फलिनं वृक्षं शकुनयो यथा
युद्धात प्रत्येक राक्षसावर शंभर वानरांचे सरदार जसे फळांनी लगडलेल्या झाडावर पक्षी झडप घालतात, तसे तुटून पडले.
तदा गदाभिर्गुर्वीभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः। निर्जघ्नुर्वानरान् घोरान् राक्षसाः पर्वतोपमाः
मग पर्वतासारखे बलाढ्य राक्षसांनी जड गदा, भाले, तलवारी आणि कुऱ्हाडी यांनी भयंकर वानरांवर हल्ला करून त्यांना ठार मारले.
राक्षसैर्वध्यमानानां वानराणां महाचमूः। शरण्यं शरणं याता रामं दशरथात्मजम्
राक्षसांच्या हातून मारले जात असताना वानरांची मोठी फौज रक्षणासाठी दशरथपुत्र रामाकडे धावली.
ततो रामो महातेजा धनुरादाय वीर्यवान्। प्रविश्य राक्षसं सैन्यं शरवर्षं ववर्ष च
तेव्हा तेजस्वी आणि पराक्रमी रामाने धनुष्य उचलून राक्षसांच्या सैन्यात घुसून बाणांचा मारा केला.
प्रविष्टं तु तदा रामं मेघाः सूर्यमिवाम्बरे। नाधिजग्मुर्महाघोरा निर्दहन्तं शराग्निना
राम जेव्हा सैन्यात शिरला, तेव्हा त्याच्या बाणांच्या ज्वाळांनी जळणाऱ्या सूर्याजवळ जसे ढग जाऊ शकत नाहीत, तसे ते भयंकर राक्षस रामाजवळ जाऊ शकले नाहीत.
कृतान्येव सुघोराणि रामेण रजनीचराः। रणे रामस्य ददृशुः कर्माण्यसुकराणि ते
रात्रभर हिंडणाऱ्या त्या राक्षसांनी युद्धात रामाने केलेली भीषण आणि कठीण कृत्ये प्रत्यक्ष पाहिली.
चालयन्तं महासैन्यं विधमन्तं महारथान्। ददृशुस्ते न वै रामं वातं वनगतं यथा
रामाने मोठ्या सैन्याला हादरवले, बलाढ्य योद्ध्यांना उधळून लावले, पण जसा वनातील वारा दिसत नाही, तसा राम त्यांना दिसला नाही.
छिन्नं भिन्नं शरैर्दग्धं प्रभग्नं शस्त्रपीडितम्। बलं रामेण ददृशुर्न रामं शीघ्रकारिणम्
त्यांनी आपले सैन्य बाणांनी छिन्नभिन्न, जळालेले, शस्त्रांनी फोडलेले पाहिले; पण वेगाने कृती करणारा राम त्यांना दिसलाच नाही.
प्रहरन्तं शरीरेषु न ते पश्यन्ति राघवम्। इन्द्रियार्थेषु तिष्ठन्तं भूतात्मानमिव प्रजाः
राघव त्यांच्या अंगावर वार करत असतानाही ते त्याला पाहू शकले नाहीत, जसे इंद्रियांच्या विषयात असलेली जीवात्मा प्राण्यांना दिसत नाही.
एष हन्ति गजानीकमेष हन्ति महारथान्। एष हन्ति शरैस्तीक्ष्णैः पदातीन् वाजिभिः सह
हा हत्तींच्या फौजा मारतो, हा मोठ्या रथारूढ योद्ध्यांना संपवतो, हा तीक्ष्ण बाणांनी घोडेस्वारांसह पायदळ सैनिकांचा संहार करतो.
इति ते राक्षसाः सर्वे रामस्य सदृशान् रणे। अन्योन्यं कुपिता जघ्नुः सादृश्याद् राघवस्य तु
अशा प्रकारे युद्धात सर्व राक्षस रागाने एकमेकांना रामासारखे समजून मारू लागले, कारण त्यांना रामाचा भास होत होता.
न ते ददृशिरे रामं दहन्तमपि वाहिनीम्। मोहिताः परमास्त्रेण गान्धर्वेण महात्मना
महात्मा रामाच्या गंधर्वास्त्रामुळे ते इतके भ्रमित झाले की, राम सैन्य जाळत असतानाही त्यांना तो दिसला नाही.
ते तु रामसहस्राणि रणे पश्यन्ति राक्षसाः। पुनः पश्यन्ति काकुत्स्थमेकमेव महाहवे
त्या राक्षसांना युद्धात हजारो राम दिसू लागले, आणि पुन्हा एकच काकुत्स्थ त्या प्रचंड संग्रामात दिसू लागला.
भ्रमन्तीं काञ्चनीं कोटिं कार्मुकस्य महात्मनः। अलातचक्रप्रतिमां ददृशुस्ते न राघवम्
त्यांनी त्या महान धनुर्धराच्या फिरणाऱ्या सोन्याच्या चक्राला, जणू प्रज्वलित अग्निचक्रासारखे पाहिले, पण राघव मात्र दिसला नाही.
शरीरनाभि सत्त्वार्चिः शरारं नेमिकार्मुकम्। ज्याघोषतलनिर्घोषं तेजोबुद्धिगुणप्रभम्
त्या चक्राचा मध्य जणू शरीर, तेजाने प्रज्वलित, बाण म्हणजे आर, धनुष्य म्हणजे कडा, त्यावर प्रत्यंचेचा आवाज आणि तेज, बुद्धी, सामर्थ्य यांचा प्रकाश—
दिव्यास्त्रगुणपर्यन्तं निघ्नन्तं युधि राक्षसान्। ददृशू रामचक्रं तत् कालचक्रमिव प्रजाः
दिव्य अस्त्रांच्या गुणांनी वेढलेले, युद्धात राक्षसांचा संहार करणारे ते रामचक्र, प्राण्यांना जसे काळचक्र दिसते तसे भासत होते.
अनीकं दशसाहस्रं रथानां वातरंहसाम्। अष्टादश सहस्राणि कुञ्जराणां तरस्विनाम्
दहा हजार वाऱ्यासारखी वेगवान रथांची फळी आणि अठरा हजार बलाढ्य हत्ती—
चतुर्दश सहस्राणि सारोहाणां च वाजिनाम्। पूर्णे शतसहस्रे द्वे राक्षसानां पदातिनाम्
चौदा हजार घोडेस्वार आणि दोन पूर्ण लक्ष राक्षसांची पायदळ फौज—