काममोहाभिभूतस्य विघ्नोऽयं प्रत्युपस्थितः। स निःश्वसन् मुनिवरः पश्चात्तापेन दुःखितः
'कामाच्या आणि मोहाच्या प्रभावामुळे माझ्यासमोर हा विघ्न उभा राहिला.' असे म्हणून तो श्रेष्ठ ऋषी श्वास घेत राहिला, पश्चात्तापाने दुःखी झाला.
भीतामप्सरसं दृष्ट्वा वेपन्तीं प्राञ्जलिं स्थिताम्। मेनकां मधुरैर्वाक्यैर्विसृज्य कुशिकात्मजः
भीतीने थरथरत, हात जोडून उभी असलेली ती अप्सरा मेनकाला पाहून, कुशिकपुत्राने तिला मधुर शब्दांनी मुक्त केले.
उत्तरं पर्वतं राम विश्वामित्रो जगाम ह। स कृत्वा नैष्ठिकीं बुद्धिं जेतुकामो महायशाः
राम, विश्वामित्र उत्तरेकडील पर्वताकडे गेला, मनाशी दृढ निश्चय करून, स्वतःवर विजय मिळवायचा निर्धार केला.
कौशिकीतीरमासाद्य तपस्तेपे दुरासदम्। तस्य वर्षसहस्राणि घोरं तप उपासतः
कौशिकीच्या काठी पोहोचून त्याने कठीण तप सुरू केले; हजारो वर्षे त्याने तीव्र तपस्या केली.
उत्तरे पर्वते राम देवतानामभूद् भयम्। आमन्त्रयन् समागम्य सर्वे सर्षिगणाः सुराः
राम, उत्तरेकडील पर्वतावर देवांना भीती वाटू लागली; सर्व देव आणि ऋषिगण एकत्र येऊन चर्चा करू लागले.
महर्षिशब्दं लभतां साध्वयं कुशिकात्मजः। देवतानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः
'कुशिकपुत्राने महर्षी हा मान मिळवावा.' असे देवांचे बोल ऐकून, सर्व लोकांचे पितामह—
अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम्। महर्षे स्वागतं वत्स तपसोग्रेण तोषितः
त्याने तपशक्तीने परिपूर्ण असलेल्या विश्वामित्राला गोड शब्दांत सांगितले, 'माझ्या मुला, तुला स्वागत आहे! तुझ्या कठोर तपामुळे मी तृप्त झालो आहे.'
महत्त्वमृषिमुख्यत्वं ददामि तव कौशिक। ब्रह्मणस्तु वचः श्रुत्वा विश्वामित्रस्तपोधनः
'मी तुला मोठेपण आणि ऋषीमध्ये श्रेष्ठत्व देतो, कौशिक.' ब्रह्मदेवाचे हे शब्द ऐकून, तपशक्तीने परिपूर्ण विश्वामित्र—
प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा प्रत्युवाच पितामहम्। ब्रह्मर्षिशब्दमतुलं स्वार्जितैः कर्मभिः शुभैः
हात जोडून, नम्रपणे पितामहांना म्हणाला, 'माझ्या स्वतःच्या शुभ कर्मांनी मिळवलेला अतुलनीय ब्रह्मर्षी हा मान—'
यदि मे भगवन्नाह ततोऽहं विजितेन्द्रियः। तमुवाच ततो ब्रह्मा न तावत् त्वं जितेन्द्रियः
'भगवन्, जर तुम्ही तो मला दिला तर मी इंद्रियांवर विजय मिळवलेला ठरेन.' त्यावर ब्रह्मदेव म्हणाले, 'तू अजून इंद्रियांवर विजय मिळवलेला नाहीस.'
यतस्व मुनिशार्दूल इत्युक्त्वा त्रिदिवं गतः। विप्रस्थितेषु देवेषु विश्वामित्रो महामुनिः
'महर्षी, प्रयत्न कर,' असे सांगून ब्रह्मदेव स्वर्गात गेले. देव निघून गेल्यावर, तो महान ऋषी विश्वामित्र—
ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बो वायुभक्षस्तपश्चरन्। घर्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षास्वाकाशसंश्रयः
त्याने दोन्ही हात वर करून, कुठेही आधार न घेता, फक्त वाऱ्यावर जगत कठोर तपश्चर्या केली. उन्हाळ्यात पाच ज्वाळांच्या मध्ये उभा राहिला, पावसाळ्यात आकाशाखालीच राहिला.
शिशिरे सलिलेशायी रात्र्यहानि तपोधनः। एवं वर्षसहस्रं हि तपो घोरमुपागमत्
हिवाळ्यात तो दिवस-रात्र पाण्यात पडून राहिला. अशा प्रकारे, हजार वर्षे त्याने भयंकर तपश्चर्या केली.
तस्मिन् संतप्यमाने तु विश्वामित्रे महामुनौ। संतापः सुमहानासीत् सुराणां वासवस्य च
महामुनी विश्वामित्र असे तप करत असताना, देवांना आणि इंद्राला फारच त्रास झाला.
रम्भामप्सरसं शक्रः सर्वैः सह मरुद्गणैः। उवाचात्महितं वाक्यमहितं कौशिकस्य च
इंद्र आणि सर्व मरुतगणांनी मिळून, आपल्यासाठी आणि कौशिकाच्या अहितासाठी, अप्सरा रंभेला काही शब्द सांगितले.
thumb|चतुःषष्ठितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे चतुःषष्ठितमः सर्गः ॥१-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या बालकांडातील चौसष्टावा सर्ग ऐका.
सुरकार्यमिदं रम्भे कर्तव्यं सुमहत् त्वया। लोभनं कौशिकस्येह काममोहसमन्वितम्
रंभे, हे देवांचं मोठं काम तुझ्याकडून व्हायला हवं. तू इथे कौशिकाला मोहात पाडून, त्याला वासनेच्या आणि भ्रमाच्या जाळ्यात अडकव.
तथोक्ता साप्सरा राम सहस्राक्षेण धीमता। व्रीडिता प्राञ्जलिर्वाक्यं प्रत्युवाच सुरेश्वरम्
शहाण्या सहस्त्रनेत्र इंद्राने असं सांगितल्यावर, ती अप्सरा लाजून, हात जोडून, देवाधिदेवाला उत्तर दिलं.
अयं सुरपते घोरो विश्वामित्रो महामुनिः। क्रोधमुत्स्रक्ष्यते घोरं मयि देव न संशयः
देवाधिदेवा, हा विश्वामित्र महर्षी फार भयंकर आहे. तो माझ्यावर नक्कीच जबरदस्त राग काढेल, यात शंका नाही.
ततो हि मे भयं देव प्रसादं कर्तुुमर्हसि। एवमुक्तस्तया राम सभयं भीतया तदा
म्हणूनच मला भीती वाटते, देवा, तू माझ्यावर कृपा कर. असं ती घाबरत, थरथरत बोलली.
तामुवाच सहस्राक्षो वेपमानां कृताञ्जलिम्। मा भैषी रम्भे भद्रं ते कुरुष्व मम शासनम्
तेव्हा सहस्त्रनेत्र इंद्राने तिला, जी थरथरत होती आणि हात जोडून उभी होती, असं म्हटलं – 'रंभे, घाबरू नकोस. तुझं भलं होवो. माझं सांगणं पाळ.'
कोकिलो हृदयग्राही माधवे रुचिरद्रुमे। अहं कन्दर्पसहितः स्थास्यामि तव पार्श्वतः
वसंतात, सुंदर झाडांमध्ये, मी आणि मदन तुझ्या सोबत राहू. कोकिळाचा गोड आवाज त्याचं मन मोहून टाकेल.
त्वं हि रूपं बहुगुणं कृत्वा परमभास्वरम्। तमृषिं कौशिकं भद्रे भेदयस्व तपस्विनम्
तू तुझं सुंदर आणि तेजस्वी रूप घेऊन, गोड गुणांनी सजून, त्या तपस्वी कौशिक ऋषीचं मन विचलित कर.
सा श्रुत्वा वचनं तस्य कृत्वा रूपमनुत्तमम्। लोभयामास ललिता विश्वामित्रं शुचिस्मिता
त्याचं बोलणं ऐकून, तिने अनुपम रूप धारण केलं. हसऱ्या चेहऱ्याची, मोहक रंभा विश्वामित्राला मोहात पाडू लागली.
कोकिलस्य तु शुश्राव वल्गु व्याहरतः स्वनम्। सम्प्रहृष्टेन मनसा स चैनामन्ववैक्षत
त्याने कोकिळेचा गोड गाण्याचा स्वर ऐकला आणि आनंदी मनाने तिच्याकडे पाहू लागला.
अथ तस्य च शब्देन गीतेनाप्रतिमेन च। दर्शनेन च रम्भाया मुनिः संदेहमागतः
त्या गोड आवाजामुळे, अप्रतिम गाण्यामुळे आणि रंभेच्या रूपामुळे, त्या ऋषीच्या मनात शंका निर्माण झाली.
सहस्राक्षस्य तत्सर्वं विज्ञाय मुनिपुंगवः। रम्भां क्रोधसमाविष्टः शशाप कुशिकात्मजः
हे सगळं इंद्राचं कारस्थान आहे, हे ओळखून, कौशिकपुत्र श्रेष्ठ ऋषी रागाने रंभेला शाप दिला.
यन्मां लोभयसे रम्भे कामक्रोधजयैषिणम्। दशवर्षसहस्राणि शैली स्थास्यसि दुर्भगे
'रंभे, मी काम आणि क्रोधावर विजय मिळवू इच्छितो, आणि तू मला मोहात पाडतेस. म्हणून, दुर्दैवी रंभे, आता दहा हजार वर्षे तू दगड बनून उभी राहशील.'
ब्राह्मणः सुमहातेजास्तपोबलसमन्वितः। उद्धरिष्यति रम्भे त्वां मत्क्रोधकलुषीकृताम्
'रंभे, माझ्या रागामुळे तुझ्यावर जे कलंक लागेल, तो एक तेजस्वी, तपश्चर्येने युक्त ब्राह्मण तुला मुक्त करेल.'
एवमुक्त्वा महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः। अशक्नुवन् धारयितुं कोपं संतापमात्मनः
अशी बोलून, प्रचंड तेज असलेले महर्षी विश्वामित्र आपल्या मनातील राग आणि दुःख दडवू शकले नाहीत.