मन्निमित्तमनार्येण समरेऽद्य निपातितौ। भैरवो हि महान् नादो राक्षसानां श्रुतो मया
माझ्यामुळेच या नीचाने आज युद्धात त्यांना मारले असावे. कारण राक्षसांचा एक भयंकर मोठा आवाज मी ऐकला आहे.
बहूनामिह हृष्टानां तथा विक्रोशतां प्रियम्। अहो धिङ्मन्निमित्तोऽयं विनाशो राजपुत्रयोः
इथे अनेक जण आनंदाने ओरडत आहेत. हाय, माझ्यामुळेच राजपुत्रांचा हा विनाश झाला.
अथवा पुत्रशोकेन अहत्वा रामलक्ष्मणौ। विधमिष्यति मां रौद्रो राक्षसः पापनिश्चयः
किंवा, आपल्या मुलांच्या दुःखाने व्याकुळ होऊन, राम आणि लक्ष्मण यांना न मारता, हा क्रूर, पापी राक्षस मला ठार करणार.
हनूमतस्तु तद् वाक्यं न कृतं क्षुद्रया मया। यद्यहं तस्य पृष्ठेन तदायासमनिर्जिता
हनुमंताचं सांगणं मी या दीन अवस्थेत ऐकलं नाही. जर मी त्याच्या पाठीवर बसले असते, तर मला हे दुःख भोगावं लागलं नसतं.
नाद्यैवमनुशोचेयं भर्तुरङ्कगता सती। मन्ये तु हृदयं तस्याः कौसल्यायाः फलिष्यति
आज मी असं शोक करत बसले नसते, तर पतीच्या मांडीवर बसले असते. पण मला वाटतं, कौसल्येचं हृदय आता फळाला येईल.
एकपुत्रा यदा पुत्रं विनष्टं श्रोष्यते युधि। सा हि जन्म च बाल्यं च यौवनं च महात्मनः
ती एकुलती एक पुत्र असलेली आई, जेव्हा युद्धात आपला मुलगा मरण पावला असं ऐकेल, तेव्हा ती त्या महात्म्याच्या जन्माची, बालपणाची आणि तारुण्याची आठवण काढून रडेल.
धर्मकार्याणि रूपं च रुदती संस्मरिष्यति। निराशा निहते पुत्रे दत्त्वा श्राद्धमचेतना
ती त्याच्या धर्मकार्यांची आणि रूपाची आठवण काढत रडेल. पुत्र मारला गेल्यावर, आशा संपून, तिने श्राद्ध केल्यावर ती शुद्ध हरपून जाईल.
अग्निमावेक्ष्यते नूनमपो वापि प्रवेक्ष्यति। धिगस्तु कुब्जामसतीं मन्थरां पापनिश्चयाम्
नक्कीच ती अग्नीत उडी घेईल किंवा पाण्यात बुडेल. त्या कुबडी, दुष्ट मनाच्या मंथरेला शाप असो.
यन्निमित्तमिमं शोकं कौसल्या प्रतिपत्स्यते। इत्येवं मैथिलीं दृष्ट्वा विलपन्तीं तपस्विनीम्
जिच्यामुळे कौसल्येला हा शोक सहन करावा लागतो—अशी मैथिली, ही तापसिनी, अशा रीतीने विलाप करताना दिसली—
रोहिणीमिव चन्द्रेण बिना ग्रहवशं गताम्। एतस्मिन्नन्तरे तस्य अमात्यः शीलवान् शुचिः
चंद्राशिवाय राहिलेल्या, ग्रहाच्या वश झालेल्या रोहिणीसारखी—त्याच वेळी, त्याचा सद्गुणी आणि शुद्ध मनाचा मंत्री—
सुपार्श्वो नाम मेधावी रावणं रक्षसां वरम्। निवार्यमाणः सचिवैरिदं वचनमब्रवीत्
सुपार्श्व नावाचा, बुद्धिमान आणि विद्वान, राक्षसांचा श्रेष्ठ रावणाला, मंत्री थांबवत असतानाही, असे म्हणाला—
कथं नाम दशग्रीव साक्षाद्वैश्रवणानुज। हन्तुमिच्छसि वैदेहीं क्रोधाद् धर्ममपास्य च
"दशमुखा, वैश्रवणाचा भाऊ असूनही, तू रागाने धर्म सोडून वैदेहीला मारायचं ठरवतोस हे कसं शक्य आहे?"
वेदविद्याव्रतस्नातः स्वकर्मनिरतस्तथा। स्त्रियः कस्माद् वधं वीर मन्यसे राक्षसेश्वर
तू वेद, व्रत आणि आपल्या कर्तव्यांत निपुण आहेस. मग राक्षसाधिपती, स्त्रीचा वध करायचा विचार कसा करतोस?
मैथिलीं रूपसम्पन्नां प्रत्यवेक्षस्व पार्थिव। तस्मिन्नेव सहास्माभिराहवे क्रोधमुत्सृज
राजा, मैथिलीच्या सौंदर्याकडे पाहा. आपण सर्वजण तुझ्यासोबत युद्धात सामील होऊ, पण तू आपला राग सोड.
अभ्युत्थानं त्वमद्यैव कृष्णपक्षचतुर्दशी। कृत्वा निर्याह्यमावास्यां विजयाय बलैर्वृतः
आज कृष्णपक्षातील चतुर्दशी आहे, म्हणून तू उठ. अमावस्येला आपल्या सैन्यांसह विजयासाठी बाहेर पड.
शूरो धीमान् रथी खड्गी रथप्रवरमास्थितः। हत्वा दाशरथिं रामं भवान् प्राप्स्यति मैथिलीम्
तू शूर, बुद्धिमान, उत्तम रथावर बसलेला, हातात तलवार घेऊन, जर दशरथपुत्र रामाचा वध केलास, तर तुला मैथिली मिळेल.
स तद् दुरात्मा सुहृदा निवेदितं वचः सुधर्म्यं प्रतिगृह्य रावणः। गृहं जगामाथ ततश्च वीर्यवान् पुनः सभां च प्रययौ सुहृद्वृतः
मग त्या दुष्टवृत्ती रावणाने मित्राने सांगितलेले हितकारक शब्द ऐकून स्वीकारले, घरी गेला आणि पुन्हा बळकट होऊन आपल्या मित्रांसह सभेत आला.
thumb|त्रिनवतितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे त्रिनवतितमः सर्गः ॥६-
आता त्र्याण्णवावा सर्ग ऐका.
स प्रविश्य सभां राजा दीनः परमदुःखितः। निषसादासने मुख्ये सिंहः क्रुद्ध इव श्वसन्
राजा दुःखी आणि खिन्न मनाने सभेत शिरला, आणि मुख्य आसनावर बसला, जणू काही रागाने श्वास घेणारा सिंह.
अब्रवीच्च स तान् सर्वान् बलमुख्यान् महाबलः। रावणः प्राञ्जलिर्वाक्यं पुत्रव्यसनकर्शितः
मग आपल्या पुत्राच्या दुःखाने व्याकुळ झालेला बलवान रावण हात जोडून सर्व सेनापतींना म्हणाला:
सर्वे भवन्तः सर्वेण हस्त्यश्वेन समावृताः। निर्यान्तु रथसङ्घैश्च पादातैश्चोपशोभिताः
तुम्ही सर्वजण हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ घेऊन सज्ज व्हा आणि बाहेर पडा.
एकं रामं परिक्षिप्य समरे हन्तुमर्हथ। वर्षन्तः शरवर्षाणि प्रावृट्काल इवाम्बुदाः
युद्धात तुम्ही सर्वांनी रामाला वेढा घालून, पावसाळ्यातील ढग जसे पाऊस पाडतात तसे बाणांचा वर्षाव करून त्याचा वध करा.
अथवाहं शरैस्तीक्ष्णैर्भिन्नगात्रं महाहवे। भवद्भिः श्वो निहन्तास्मि रामं लोकस्य पश्यतः
नाहीतर, उद्या मी स्वतः, सर्व लोकांसमोर, तुमच्या बाणांनी जरी माझे अंग जखमी झाले तरी, त्या महान युद्धात रामाचा वध करीन.
इत्येतद् वाक्यमादाय राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः। निर्ययुस्ते रथैः शीघ्रैर्नानानीकैश्च संयुताः
राक्षसाधिपतीच्या या आज्ञा ऐकून, राक्षस वेगाने विविध सैन्यांसह रथांवर बसून बाहेर पडले.
परिघान् पट्टिशांश्चैव शरखड्गपरश्वधान्। शरीरान्तकरान् सर्वे चिक्षिपुर्वानरान् प्रति
सर्वांनी लोखंडी गदा, भाले, बाण, तलवारी, कुऱ्हाडी — जी मृत्यू घडवणारी शस्त्रे होती — वानरांवर फेकली.
वानराश्च द्रुमान् शैलान् राक्षसान् प्रति चिक्षिपुः। स संग्रामो महाभीमः सूर्यस्योदयनं प्रति
वानरांनीही झाडे आणि दगड राक्षसांवर फेकले; सूर्य उगवण्याच्या वेळी ती लढाई फारच भयंकर झाली.
रक्षसां वानराणां च तुमुलः समपद्यत। ते गदाभिश्च चित्राभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः
राक्षस आणि वानरांमध्ये मोठा गोंधळ उडाला; त्यांनी एकमेकांवर विविध गदा, भाले, तलवारी आणि कुऱ्हाडांनी हल्ला केला.
अन्योन्यं समरे जघ्नुस्तदा वानरराक्षसाः। एवं प्रवृत्ते संग्रामे ह्यद्भुतं सुमहद्रजः
मग त्या युद्धात वानर आणि राक्षस एकमेकांवर तुटून पडले; आणि लढाई वाढत गेली तसा प्रचंड धुळीचा ढग उडाला.
रक्षसां वानराणां च शान्तं शोणितविस्रवैः। मातंगरथकूलाश्च शरमत्स्या ध्वजद्रुमाः
राक्षस आणि वानरांच्या वाहणाऱ्या रक्तामुळे ती धूळ शांत झाली; हत्ती, रथ विखुरले गेले, बाण जणू मासे आणि ध्वज झाडांसारखे दिसत होते.
शरीरसंघाटवहाः प्रसस्रुः शोणितापगाः। ततस्ते वानराः सर्वे शोणितौघपरिप्लुताः
शरीरांचे ढीग वाहून नेणाऱ्या रक्ताच्या नद्या वाहू लागल्या; मग सर्व वानर रक्ताच्या प्रवाहात न्हालेल्या झाले.