घोरं प्रकृत्या रूपं तत् तस्य क्रोधाग्निमूर्च्छितम्। बभूव रूपं क्रुद्धस्य रुद्रस्येव दुरासदम्
त्याचा मूळच भयंकर असलेला देह रागाच्या ज्वाळेने आणखी भेसूर झाला, जसा क्रुद्ध रुद्राचा अवतार कोणी सहन करू शकत नाही.
तस्य क्रुद्धस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः। दीपाभ्यामिव दीप्ताभ्यां सार्चिषः स्नेहबिन्दवः
रावणाच्या रागाने लालबुंद डोळ्यांतून अश्रूंचे थेंब पडू लागले, जणू दोन प्रज्वलित दिव्यांतून तेलाचे थेंब गळतात तसे.
दन्तान् विदशतस्तस्य श्रूयते दशनस्वनः। यन्त्रस्याकृष्यमाणस्य मथ्नतो दानवैरिव
रावणाने दात दाबून धरले असता, त्याच्या जबड्यांचा आवाज असा येत होता, जसा दानवांनी ओढून आणि फिरवून यंत्राचा गडगडाट होतो.
कालाग्निरिव संक्रुद्धो यां यां दिशमवैक्षत। तस्यां तस्यां भयत्रस्ता राक्षसाः संविलिल्यिरे
प्रलयकाळच्या ज्वाळेसारखा संतप्त झालेला रावण ज्या दिशेला पाहत होता, त्या त्या दिशेला भयभीत राक्षस घाबरून पळत होते.
तमन्तकमिव क्रुद्धं चराचरचिखादिषुम्। वीक्षमाणं दिशः सर्वा राक्षसा नोपचक्रमुः
मृत्यूसारखा क्रुद्ध आणि सर्व जगाला गिळायला टपलेला रावण सर्व दिशांना पाहू लागला, तेव्हा कोणताही राक्षस त्याच्याजवळ जायला धजावत नव्हता.
ततः परमसंक्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः। अब्रवीद् रक्षसां मध्ये संस्तम्भयिषुराहवे
नंतर अत्यंत संतप्त झालेला राक्षसांचा राजा रावण, युद्धात सर्वांना धीर देण्यासाठी, राक्षसांच्या मध्ये बोलू लागला.
मया वर्षसहस्राणि चरित्वा परमं तपः। तेषु तेष्ववकाशेषु स्वयंभूः परितोषितः
मी हजारो वर्षे कठोर तपस्या केली; प्रत्येक ठिकाणी स्वयंभू परमेश्वर माझ्यावर प्रसन्न झाला.
तस्यैव तपसो व्युष्ट्या प्रसादाच्च स्वयंभुवः। नासुरेभ्यो न देवेभ्यो भयं मम कदाचन
त्याच तपस्येच्या फळामुळे आणि स्वयंभूच्या कृपेने, मला कधीही असुर किंवा देव यांच्यापासून भीती नाही.
कवचं ब्रह्मदत्तं मे यदादित्यसमप्रभम्। देवासुरविमर्देषु न च्छिन्नं वज्रमुष्टिभिः
ब्रह्मदेवांनी मला दिलेलं, सूर्यासारखं तेजस्वी असं कवच, देव-दानवांच्या युद्धात वज्र किंवा मुठीने कधीच फाटलं नाही.
तेन मामद्य संयुक्तं रथस्थमिह संयुगे। प्रतीयात् कोऽद्य मामाजौ साक्षादपि पुरंदरः
आज मी असं कवच घालून, रथावर उभा राहून या रणांगणात कोणाला सामोरं जायला धाडस होईल? अगदी इंद्रालाही नाही!
यत् तदाभिप्रसन्नेन सशरं कार्मुकं महत्। देवासुरविमर्देषु मम दत्तं स्वयंभुवा
स्वयंभूने प्रसन्न होऊन मला दिलेलं, मोठं धनुष्य आणि बाण, देव-दानवांच्या युद्धात माझ्या हातात होतं.
अद्य तूर्यशतैर्भीमं धनुरुत्थाप्यतां मम। रामलक्ष्मणयोरेव वधाय परमाहवे
आज या मोठ्या युद्धात, शेकडो रणवाद्यांच्या गजरात, माझं भीषण धनुष्य राम आणि लक्ष्मण यांच्या विनाशासाठी उचललं जावो.
स पुत्रवधसंतप्तः क्रूरः क्रोधवशं गतः। समीक्ष्य रावणो बुद्ध्या सीतां हन्तुं व्यवस्यत
पुत्राच्या मृत्यूने व्याकुळ, क्रूर आणि रागाने भरलेला रावण, मनात विचार करून, सीतेला मारण्याचा निर्धार करतो.
प्रत्यवेक्ष्य तु ताम्राक्षः सुघोरो घोरदर्शनः। दीनो दीनस्वरान् सर्वांस्तानुवाच निशाचरान्
मग तो तांबड्या डोळ्यांचा, भयंकर आणि भीतीदायक दिसणारा रावण, दुःखी मनाने, दुःखी आवाजात सर्व राक्षसांना म्हणाला.
मायया मम वत्सेन वञ्चनार्थं वनौकसाम्। किंचिदेव हतं तत्र सीतेयमिति दर्शितम्
माझ्या मायेमुळे, वनात राहणाऱ्यांना फसवण्यासाठी, तिथे थोडंच काही मारलं गेलं, आणि ते सीता आहे असं दाखवलं.
तदिदं तथ्यमेवाहं करिष्ये प्रियमात्मनः। वैदेहीं नाशयिष्यामि क्षत्रबन्धुमनुव्रताम्
आता मी खरंच माझ्या मनासारखं करीन; क्षत्रिय पतीला निष्ठावान असलेल्या वैदेहीचं मी नाश करीन.
इत्येवमुक्त्वा सचिवान् खड्गमाशु परामृशत्। उद्धृत्य गुणसम्पन्नं विमलाम्बरवर्चसम्
असं आपल्या मंत्र्यांना सांगून, त्याने झटकन तलवार उचलली, जी गुणांनी युक्त आणि स्वच्छ, तेजस्वी होती.
निष्पपात स वेगेन सभार्यः सचिवैर्वृतः। रावणः पुत्रशोकेन भृशमाकुलचेतनः
पुत्रशोकाने मन गोंधळलेला रावण, पत्नी आणि मंत्र्यांनी वेढलेला, वेगाने खाली उतरला.
संक्रुद्धः खड्गमादाय सहसा यत्र मैथिली। व्रजन्तं राक्षसं प्रेक्ष्य सिंहनादं विचुक्रुशुः
रागाने पेटून, तलवार घेऊन तो ताबडतोब मैथिली जिथे आहे तिथे गेला; राक्षस येताना पाहून, त्यांनी सिंहासारखे गर्जना केल्या.
ऊचुश्चान्योन्यमालिङ्ग्य संक्रुद्धं प्रेक्ष्य राक्षसम्। अद्यैनं तावुभौ दृष्ट्वा भ्रातरौ प्रव्यथिष्यतः
राक्षस रागाने पेटलेला पाहून, ते एकमेकांना मिठी मारत म्हणाले—आज हे दोन्ही भाऊ त्याच्यासमोर आले की तो हादरून जाईल.
लोकपाला हि चत्वारः क्रुद्धेनानेन निर्जिताः। बहवः शत्रवश्चान्ये संयुगेष्वभिपातिताः
कारण या रागीट रावणाने चारही लोकपालांना हरवलं आहे, आणि युद्धात अनेक शत्रूंनाही पराभूत केलं आहे.
त्रिषु लोकेषु रत्नानि भुङ्क्ते आहृत्य रावणः। विक्रमे च बले चैव नास्त्यस्य सदृशो भुवि
रावणाने तिन्ही लोकांतील रत्ने जिंकून उपभोगली आहेत; शौर्य आणि बळ यात पृथ्वीवर त्याच्या तोडीचा कोणीच नाही.
तेषां संजल्पमानानामशोकवनिकां गताम्। अभिदुद्राव वैदेहीं रावणः क्रोधमूर्च्छितः
ते असं बोलत असताना, रावण रागाने भरून, अशोकवनात गेलेल्या वैदेहीकडे धावला.
वार्यमाणः सुसंक्रुद्धः सुहृद्भिर्हितबुद्धिभिः। अभ्यधावत संक्रुद्धः खे ग्रहो रोहिणीमिव
मित्रांनी समजावत असतानाही, प्रचंड संतापलेला तो, आकाशात ग्रह रोहिणीला जसा पकडतो तसा, पुढे धावत गेला.
मैथिली रक्ष्यमाणा तु राक्षसीभिरनिन्दिता। ददर्श राक्षसं क्रुद्धं निस्त्रिंशवरधारिणम्
राक्षसी स्त्रियांनी राखण केलेली, निष्कलंक मैथिलीने, हातात तेजस्वी तलवार असलेला संतप्त राक्षस पाहिला.
तं निशम्य सनिस्त्रिंशं व्यथिता जनकात्मजा। निवार्यमाणं बहुशः सुहृद्भिरनिवर्तिनम्
तलवारीचा आवाज ऐकून, जनकनंदिनी घाबरली; मित्र वारंवार थांबवण्याचा प्रयत्न करत होते, तरीही तो मागे फिरला नाही.
सीता दुःखसमाविष्टा विलपन्तीदमब्रवीत्। यथायं मामभिक्रुद्धः समभिद्रवति स्वयम्
सीता दुःखाने भरून गेली होती. ती रडत म्हणाली, "हा रागाने पेटून स्वतः माझ्यावर धावून येतोय."
वधिष्यति सनाथां मामनाथामिव दुर्मतिः। बहुशश्चोदयामास भर्तारं मामनुव्रताम्
हा दुष्ट मला, जरी माझा रक्षण करणारा आहे, तरी अनाथासारखं मारणार आहे. मी माझ्या पतीला, ज्याच्याशी मी निष्ठावान आहे, अनेकदा विनंती केली होती.
भार्या मम भवस्वेति प्रत्याख्यातो ध्रुवं मया। सोऽयं मामनुपस्थाने व्यक्तं नैराश्यमागतः
"माझी पत्नी हो," असं त्याने मला नक्की नाकारलं असावं. म्हणूनच, माझ्या पतीच्या अनुपस्थितीत, तो आता निराश झाला आहे.
क्रोधमोहसमाविष्टो व्यक्तं मां हन्तुमुद्यतः। अथवा तौ नरव्याघ्रौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
राग आणि भ्रमाने पछाडलेला, तो मला मारण्यासाठीच सज्ज झालाय असं स्पष्ट दिसतं. किंवा कदाचित ते दोन नरसिंह, राम आणि लक्ष्मण—