अद्य नैर्ऋतकन्यानां श्रोष्याम्यन्तःपुरे रवम्। करेणुसङ्घस्य यथा निनादं गिरिगह्वरे
आज नरकदेवीच्या कन्यांचा आक्रोश मी अंतःपुरात ऐकणार आहे, जणू काही डोंगराच्या गुहेत हत्तीणींच्या कळपाचा गजर घुमतो तसा.
यौवराज्यं च लङ्कां च रक्षांसि च परंतप। मातरं मां च भार्याश्च क्व गतोऽसि विहाय नः
राज्याचा वारस, लंका, राक्षस, तुझी आई, मी आणि तुझ्या पत्नी — आम्हाला सोडून तू कुठे गेलास?
मम नाम त्वया वीर गतस्य यमसादनम्। प्रेतकार्याणि कार्याणि विपरीते हि वर्तसे
वीर, तू यमाच्या लोकात गेल्यावर तुझ्यासाठी आता मृत्यूचे विधी करावे लागतील; खरोखरच, तू उलट्या अवस्थेत वागत आहेस.
स त्वं जीवति सुग्रीवे लक्ष्मणे च सराघवे। मम शल्यमनुद्धृत्य क्व गतोऽसि विहाय नः
सुग्रीव, लक्ष्मण आणि राम जिवंत असताना, माझ्या हृदयातील वेदना न काढता, आम्हाला सोडून तू कुठे गेलास?
एवमादिविलापार्तं रावणं राक्षसाधिपम्। आविवेश महान् कोपः पुत्रव्यसनसम्भवः
अशा प्रकारे दुःखाने व्याकुळ झालेला रावण, राक्षसांचा राजा, आपल्या पुत्राच्या मृत्यूमुळे विलाप करत असताना, त्याच्या मनात प्रचंड राग निर्माण झाला.
प्रकृत्या कोपनं ह्येनं पुत्रस्य पुनराधयः। दीप्तं संदीपयामासुर्घर्मेऽर्कमिव रश्मयः
स्वभावतःच रागीट असलेल्या रावणाचा पुत्राच्या मृत्यूमुळे राग आणखी भडकला, जसा उन्हात सूर्याच्या किरणांनी ज्वाला वाढते.
ललाटे भ्रुकुटीभिश्च संगताभिर्व्यरोचत। युगान्ते सह नक्रैस्तु महोर्मिभिरिवोदधिः
त्याच्या कपाळावर भुवया एकत्र झाल्या होत्या, आणि तो जसा प्रलयकाळी मोठ्या लाटा व मगरांनी उसळणारा समुद्र शोभतो तसा दिसत होता.
कोपाद् विजृम्भमाणस्य वक्त्राद् व्यक्तमिव ज्वलन्। उत्पपात सधूमाग्निर्वृत्रस्य वदनादिव
रावणाचा राग उफाळून आल्यावर, त्याच्या तोंडातून धुरकट ज्वाळा जणू बाहेर पडत होती, जशी वृत्राच्या मुखातून आग भडकते.
स पुत्रवधसंतप्तः शूरः क्रोधवशं गतः। समीक्ष्य रावणो बुद्ध्या वैदेह्या रोचयद् वधम्
पुत्राच्या मृत्यूने संतप्त आणि रागाने पछाडलेला तो वीर रावण, मनाशी विचार करून, वैदेहीचा वध करण्याचा निर्धार करू लागला.
तस्य प्रकृत्या रक्ते च रक्ते क्रोधाग्निनापि च। रावणस्य महाघोरे दीप्ते नेत्रे बभूवतुः
स्वभावानेच क्रूर आणि रागाच्या ज्वाळेने डोळे लाल झालेल्या रावणाची दोन्ही डोळे अत्यंत भयंकर दिसू लागली.
घोरं प्रकृत्या रूपं तत् तस्य क्रोधाग्निमूर्च्छितम्। बभूव रूपं क्रुद्धस्य रुद्रस्येव दुरासदम्
त्याचा मूळच भयंकर असलेला देह रागाच्या ज्वाळेने आणखी भेसूर झाला, जसा क्रुद्ध रुद्राचा अवतार कोणी सहन करू शकत नाही.
तस्य क्रुद्धस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः। दीपाभ्यामिव दीप्ताभ्यां सार्चिषः स्नेहबिन्दवः
रावणाच्या रागाने लालबुंद डोळ्यांतून अश्रूंचे थेंब पडू लागले, जणू दोन प्रज्वलित दिव्यांतून तेलाचे थेंब गळतात तसे.
दन्तान् विदशतस्तस्य श्रूयते दशनस्वनः। यन्त्रस्याकृष्यमाणस्य मथ्नतो दानवैरिव
रावणाने दात दाबून धरले असता, त्याच्या जबड्यांचा आवाज असा येत होता, जसा दानवांनी ओढून आणि फिरवून यंत्राचा गडगडाट होतो.
कालाग्निरिव संक्रुद्धो यां यां दिशमवैक्षत। तस्यां तस्यां भयत्रस्ता राक्षसाः संविलिल्यिरे
प्रलयकाळच्या ज्वाळेसारखा संतप्त झालेला रावण ज्या दिशेला पाहत होता, त्या त्या दिशेला भयभीत राक्षस घाबरून पळत होते.
तमन्तकमिव क्रुद्धं चराचरचिखादिषुम्। वीक्षमाणं दिशः सर्वा राक्षसा नोपचक्रमुः
मृत्यूसारखा क्रुद्ध आणि सर्व जगाला गिळायला टपलेला रावण सर्व दिशांना पाहू लागला, तेव्हा कोणताही राक्षस त्याच्याजवळ जायला धजावत नव्हता.
ततः परमसंक्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः। अब्रवीद् रक्षसां मध्ये संस्तम्भयिषुराहवे
नंतर अत्यंत संतप्त झालेला राक्षसांचा राजा रावण, युद्धात सर्वांना धीर देण्यासाठी, राक्षसांच्या मध्ये बोलू लागला.
मया वर्षसहस्राणि चरित्वा परमं तपः। तेषु तेष्ववकाशेषु स्वयंभूः परितोषितः
मी हजारो वर्षे कठोर तपस्या केली; प्रत्येक ठिकाणी स्वयंभू परमेश्वर माझ्यावर प्रसन्न झाला.
तस्यैव तपसो व्युष्ट्या प्रसादाच्च स्वयंभुवः। नासुरेभ्यो न देवेभ्यो भयं मम कदाचन
त्याच तपस्येच्या फळामुळे आणि स्वयंभूच्या कृपेने, मला कधीही असुर किंवा देव यांच्यापासून भीती नाही.
कवचं ब्रह्मदत्तं मे यदादित्यसमप्रभम्। देवासुरविमर्देषु न च्छिन्नं वज्रमुष्टिभिः
ब्रह्मदेवांनी मला दिलेलं, सूर्यासारखं तेजस्वी असं कवच, देव-दानवांच्या युद्धात वज्र किंवा मुठीने कधीच फाटलं नाही.
तेन मामद्य संयुक्तं रथस्थमिह संयुगे। प्रतीयात् कोऽद्य मामाजौ साक्षादपि पुरंदरः
आज मी असं कवच घालून, रथावर उभा राहून या रणांगणात कोणाला सामोरं जायला धाडस होईल? अगदी इंद्रालाही नाही!
यत् तदाभिप्रसन्नेन सशरं कार्मुकं महत्। देवासुरविमर्देषु मम दत्तं स्वयंभुवा
स्वयंभूने प्रसन्न होऊन मला दिलेलं, मोठं धनुष्य आणि बाण, देव-दानवांच्या युद्धात माझ्या हातात होतं.
अद्य तूर्यशतैर्भीमं धनुरुत्थाप्यतां मम। रामलक्ष्मणयोरेव वधाय परमाहवे
आज या मोठ्या युद्धात, शेकडो रणवाद्यांच्या गजरात, माझं भीषण धनुष्य राम आणि लक्ष्मण यांच्या विनाशासाठी उचललं जावो.
स पुत्रवधसंतप्तः क्रूरः क्रोधवशं गतः। समीक्ष्य रावणो बुद्ध्या सीतां हन्तुं व्यवस्यत
पुत्राच्या मृत्यूने व्याकुळ, क्रूर आणि रागाने भरलेला रावण, मनात विचार करून, सीतेला मारण्याचा निर्धार करतो.
प्रत्यवेक्ष्य तु ताम्राक्षः सुघोरो घोरदर्शनः। दीनो दीनस्वरान् सर्वांस्तानुवाच निशाचरान्
मग तो तांबड्या डोळ्यांचा, भयंकर आणि भीतीदायक दिसणारा रावण, दुःखी मनाने, दुःखी आवाजात सर्व राक्षसांना म्हणाला.
मायया मम वत्सेन वञ्चनार्थं वनौकसाम्। किंचिदेव हतं तत्र सीतेयमिति दर्शितम्
माझ्या मायेमुळे, वनात राहणाऱ्यांना फसवण्यासाठी, तिथे थोडंच काही मारलं गेलं, आणि ते सीता आहे असं दाखवलं.
तदिदं तथ्यमेवाहं करिष्ये प्रियमात्मनः। वैदेहीं नाशयिष्यामि क्षत्रबन्धुमनुव्रताम्
आता मी खरंच माझ्या मनासारखं करीन; क्षत्रिय पतीला निष्ठावान असलेल्या वैदेहीचं मी नाश करीन.
इत्येवमुक्त्वा सचिवान् खड्गमाशु परामृशत्। उद्धृत्य गुणसम्पन्नं विमलाम्बरवर्चसम्
असं आपल्या मंत्र्यांना सांगून, त्याने झटकन तलवार उचलली, जी गुणांनी युक्त आणि स्वच्छ, तेजस्वी होती.
निष्पपात स वेगेन सभार्यः सचिवैर्वृतः। रावणः पुत्रशोकेन भृशमाकुलचेतनः
पुत्रशोकाने मन गोंधळलेला रावण, पत्नी आणि मंत्र्यांनी वेढलेला, वेगाने खाली उतरला.
संक्रुद्धः खड्गमादाय सहसा यत्र मैथिली। व्रजन्तं राक्षसं प्रेक्ष्य सिंहनादं विचुक्रुशुः
रागाने पेटून, तलवार घेऊन तो ताबडतोब मैथिली जिथे आहे तिथे गेला; राक्षस येताना पाहून, त्यांनी सिंहासारखे गर्जना केल्या.
ऊचुश्चान्योन्यमालिङ्ग्य संक्रुद्धं प्रेक्ष्य राक्षसम्। अद्यैनं तावुभौ दृष्ट्वा भ्रातरौ प्रव्यथिष्यतः
राक्षस रागाने पेटलेला पाहून, ते एकमेकांना मिठी मारत म्हणाले—आज हे दोन्ही भाऊ त्याच्यासमोर आले की तो हादरून जाईल.