युद्धे हतो महाराज लक्ष्मणेन तवात्मजः। विभीषणसहायेन मिषतां नो महाद्युतिः
राजा, तुझा पुत्र, विभीषणाच्या मदतीने, आमच्या डोळ्यांसमोरच, युद्धात लक्ष्मणाने मारला.
शूरः शूरेण संगम्य संयुगेष्वपराजितः। लक्ष्मणेन हतः शूरः पुत्रस्ते विबुधेन्द्रजित्
तुझा शूर आणि युद्धात अपराजित पुत्र, दुसऱ्या शूर लक्ष्मणाशी भिडला आणि त्याने त्याला मारले, हे इंद्रजित, देवांचा जिंकणारा.
गतः स परमाँल्लोकान् शरैः संतर्प्य लक्ष्मणम्। स तं प्रतिभयं श्रुत्वा वधं पुत्रस्य दारुणम्
त्याने लक्ष्मणाला बाणांनी तृप्त करून, आता श्रेष्ठ लोकांना गेला आहे; पुत्राचा हा भयंकर मृत्यू ऐकून रावण भयभीत झाला.
घोरमिन्द्रजितः संख्ये कश्मलं प्राविशन्महत्। उपलभ्य चिरात् संज्ञां राजा राक्षसपुंगवः
युद्धात इंद्रजिताचा भीषण आघात बसल्याने, राक्षसांचा राजा मोठ्या गोंधळात पडला; बऱ्याच वेळाने त्याला शुद्धी आली.
पुत्रशोकाकुलो दीनो विललापाकुलेन्द्रियः। हा राक्षसचमूमुख्य मम वत्स महाबल
पुत्रशोकाने व्याकुळ, दुःखी आणि इंद्रिये गोंधळलेला रावण हंबरडा फोडून म्हणाला: 'अरे राक्षस सैन्याचे प्रमुख, माझ्या बलाढ्य मुला!'
जित्वेन्द्रं कथमद्य त्वं लक्ष्मणस्य वशं गतः। ननु त्वमिषुभिः क्रुद्धो भिन्द्याः कालान्तकावपि
इंद्राला जिंकणारा तू, आज लक्ष्मणाच्या अधीन कसा झालास? रागात तू बाणांनी काळ आणि यमालाही भेदू शकला असतास.
मन्दरस्यापि शृङ्गाणि किं पुनर्लक्ष्मणं युधि। अद्य वैवस्वतो राजा भूयो बहुमतो मम
मंदर पर्वताची शिखरेही तू फोडू शकतोस, मग युद्धात लक्ष्मणाचे काय? आज यमराज पुन्हा माझ्या दृष्टीने मोठा झाला.
येनाद्य त्वं महाबाहो संयुक्तः कालधर्मणा। एष पन्थाः सुयोधानां सर्वामरगणेष्वपि। यः कृते हन्यते भर्तुः स पुमान् स्वर्गमृच्छति
हे महाबाहू, ज्याच्या कारणाने आज तू मृत्यूच्या वाटेला लागलास, तीच सर्व शूर वीरांची वाट आहे, अगदी देवांमध्येही; जो स्वामिप्रती निष्ठेने लढून मरण पावतो, तो स्वर्गाला जातो.
अद्य देवगणाः सर्वे लोकपाला महर्षयः। हतमिन्द्रजितं श्रुत्वा सुखं स्वप्स्यन्ति निर्भयाः
आज सर्व देव, लोकपाल आणि महर्षी, इंद्रजित मारल्याचे ऐकून, निर्भयपणे सुखाने झोपतील.
अद्य लोकास्त्रयः कृत्स्ना पृथिवी च सकानना। एकेनेन्द्रजिता हीना शून्येव प्रतिभाति मे
आज संपूर्ण तीनही लोकं आणि वनांसह पृथ्वी, केवळ इंद्रजित नसल्यामुळे, मला अगदी ओस पडल्यासारखी वाटते.
अद्य नैर्ऋतकन्यानां श्रोष्याम्यन्तःपुरे रवम्। करेणुसङ्घस्य यथा निनादं गिरिगह्वरे
आज नरकदेवीच्या कन्यांचा आक्रोश मी अंतःपुरात ऐकणार आहे, जणू काही डोंगराच्या गुहेत हत्तीणींच्या कळपाचा गजर घुमतो तसा.
यौवराज्यं च लङ्कां च रक्षांसि च परंतप। मातरं मां च भार्याश्च क्व गतोऽसि विहाय नः
राज्याचा वारस, लंका, राक्षस, तुझी आई, मी आणि तुझ्या पत्नी — आम्हाला सोडून तू कुठे गेलास?
मम नाम त्वया वीर गतस्य यमसादनम्। प्रेतकार्याणि कार्याणि विपरीते हि वर्तसे
वीर, तू यमाच्या लोकात गेल्यावर तुझ्यासाठी आता मृत्यूचे विधी करावे लागतील; खरोखरच, तू उलट्या अवस्थेत वागत आहेस.
स त्वं जीवति सुग्रीवे लक्ष्मणे च सराघवे। मम शल्यमनुद्धृत्य क्व गतोऽसि विहाय नः
सुग्रीव, लक्ष्मण आणि राम जिवंत असताना, माझ्या हृदयातील वेदना न काढता, आम्हाला सोडून तू कुठे गेलास?
एवमादिविलापार्तं रावणं राक्षसाधिपम्। आविवेश महान् कोपः पुत्रव्यसनसम्भवः
अशा प्रकारे दुःखाने व्याकुळ झालेला रावण, राक्षसांचा राजा, आपल्या पुत्राच्या मृत्यूमुळे विलाप करत असताना, त्याच्या मनात प्रचंड राग निर्माण झाला.
प्रकृत्या कोपनं ह्येनं पुत्रस्य पुनराधयः। दीप्तं संदीपयामासुर्घर्मेऽर्कमिव रश्मयः
स्वभावतःच रागीट असलेल्या रावणाचा पुत्राच्या मृत्यूमुळे राग आणखी भडकला, जसा उन्हात सूर्याच्या किरणांनी ज्वाला वाढते.
ललाटे भ्रुकुटीभिश्च संगताभिर्व्यरोचत। युगान्ते सह नक्रैस्तु महोर्मिभिरिवोदधिः
त्याच्या कपाळावर भुवया एकत्र झाल्या होत्या, आणि तो जसा प्रलयकाळी मोठ्या लाटा व मगरांनी उसळणारा समुद्र शोभतो तसा दिसत होता.
कोपाद् विजृम्भमाणस्य वक्त्राद् व्यक्तमिव ज्वलन्। उत्पपात सधूमाग्निर्वृत्रस्य वदनादिव
रावणाचा राग उफाळून आल्यावर, त्याच्या तोंडातून धुरकट ज्वाळा जणू बाहेर पडत होती, जशी वृत्राच्या मुखातून आग भडकते.
स पुत्रवधसंतप्तः शूरः क्रोधवशं गतः। समीक्ष्य रावणो बुद्ध्या वैदेह्या रोचयद् वधम्
पुत्राच्या मृत्यूने संतप्त आणि रागाने पछाडलेला तो वीर रावण, मनाशी विचार करून, वैदेहीचा वध करण्याचा निर्धार करू लागला.
तस्य प्रकृत्या रक्ते च रक्ते क्रोधाग्निनापि च। रावणस्य महाघोरे दीप्ते नेत्रे बभूवतुः
स्वभावानेच क्रूर आणि रागाच्या ज्वाळेने डोळे लाल झालेल्या रावणाची दोन्ही डोळे अत्यंत भयंकर दिसू लागली.
घोरं प्रकृत्या रूपं तत् तस्य क्रोधाग्निमूर्च्छितम्। बभूव रूपं क्रुद्धस्य रुद्रस्येव दुरासदम्
त्याचा मूळच भयंकर असलेला देह रागाच्या ज्वाळेने आणखी भेसूर झाला, जसा क्रुद्ध रुद्राचा अवतार कोणी सहन करू शकत नाही.
तस्य क्रुद्धस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः। दीपाभ्यामिव दीप्ताभ्यां सार्चिषः स्नेहबिन्दवः
रावणाच्या रागाने लालबुंद डोळ्यांतून अश्रूंचे थेंब पडू लागले, जणू दोन प्रज्वलित दिव्यांतून तेलाचे थेंब गळतात तसे.
दन्तान् विदशतस्तस्य श्रूयते दशनस्वनः। यन्त्रस्याकृष्यमाणस्य मथ्नतो दानवैरिव
रावणाने दात दाबून धरले असता, त्याच्या जबड्यांचा आवाज असा येत होता, जसा दानवांनी ओढून आणि फिरवून यंत्राचा गडगडाट होतो.
कालाग्निरिव संक्रुद्धो यां यां दिशमवैक्षत। तस्यां तस्यां भयत्रस्ता राक्षसाः संविलिल्यिरे
प्रलयकाळच्या ज्वाळेसारखा संतप्त झालेला रावण ज्या दिशेला पाहत होता, त्या त्या दिशेला भयभीत राक्षस घाबरून पळत होते.
तमन्तकमिव क्रुद्धं चराचरचिखादिषुम्। वीक्षमाणं दिशः सर्वा राक्षसा नोपचक्रमुः
मृत्यूसारखा क्रुद्ध आणि सर्व जगाला गिळायला टपलेला रावण सर्व दिशांना पाहू लागला, तेव्हा कोणताही राक्षस त्याच्याजवळ जायला धजावत नव्हता.
ततः परमसंक्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः। अब्रवीद् रक्षसां मध्ये संस्तम्भयिषुराहवे
नंतर अत्यंत संतप्त झालेला राक्षसांचा राजा रावण, युद्धात सर्वांना धीर देण्यासाठी, राक्षसांच्या मध्ये बोलू लागला.
मया वर्षसहस्राणि चरित्वा परमं तपः। तेषु तेष्ववकाशेषु स्वयंभूः परितोषितः
मी हजारो वर्षे कठोर तपस्या केली; प्रत्येक ठिकाणी स्वयंभू परमेश्वर माझ्यावर प्रसन्न झाला.
तस्यैव तपसो व्युष्ट्या प्रसादाच्च स्वयंभुवः। नासुरेभ्यो न देवेभ्यो भयं मम कदाचन
त्याच तपस्येच्या फळामुळे आणि स्वयंभूच्या कृपेने, मला कधीही असुर किंवा देव यांच्यापासून भीती नाही.
कवचं ब्रह्मदत्तं मे यदादित्यसमप्रभम्। देवासुरविमर्देषु न च्छिन्नं वज्रमुष्टिभिः
ब्रह्मदेवांनी मला दिलेलं, सूर्यासारखं तेजस्वी असं कवच, देव-दानवांच्या युद्धात वज्र किंवा मुठीने कधीच फाटलं नाही.
तेन मामद्य संयुक्तं रथस्थमिह संयुगे। प्रतीयात् कोऽद्य मामाजौ साक्षादपि पुरंदरः
आज मी असं कवच घालून, रथावर उभा राहून या रणांगणात कोणाला सामोरं जायला धाडस होईल? अगदी इंद्रालाही नाही!