युध्यमानौ ततो दृष्ट्वा प्रसक्तौ नरराक्षसौ। प्रभिन्नाविव मातङ्गौ परस्परजयैषिणौ
माणूस आणि राक्षस दोघेही विजयासाठी झपाट्याने, थांबता-थांबता युद्ध करत होते, जणू दोन मदाने भरलेले हत्ती एकमेकांवर तुटून पडले आहेत.
तयोर्युद्धं द्रष्टुकामो वरचापधरो बली। शूरः स रावणभ्राता तस्थौ संग्राममूर्धनि
त्यांच्या युद्धाचा साक्षीदार व्हावा म्हणून, उत्तम धनुष्य धारण केलेला, शूर आणि रावणाचा भाऊ, रणभूमीच्या अग्रभागी उभा राहिला.
ततो विस्फारयामास महद् धनुरवस्थितः। उत्ससर्ज च तीक्ष्णाग्रान् राक्षसेषु महाशरान्
मग तो ठामपणे उभा राहून, मोठे धनुष्य ताणले आणि तीक्ष्ण टोकाचे बलवान बाण राक्षसांवर सोडले.
ते शराः शिखिसंस्पर्शा निपतन्तः समाहिताः। राक्षसान् द्रावयामासुर्वज्राणीव महागिरीन्
ते बाण, मोरपिसासारखे धारदार, अचूकपणे पडत होते आणि राक्षसांना जणू वज्राने पर्वत फोडावा तसे पळवून लावत होते.
विभीषणस्यानुचरास्तेऽपि शूलासिपट्टिशैः। चिच्छिदुः समरे वीरान् राक्षसान् राक्षसोत्तमाः
विभीषणाचे अनुचरही शूल, तलवार आणि भाले घेऊन रणात शूर राक्षसांना छाटू लागले; हे राक्षसांमध्ये श्रेष्ठ होते.
राक्षसैस्तैः परिवृतः स तदा तु विभीषणः। बभौ मध्ये प्रधृष्टानां कलभानामिव द्विपः
त्या राक्षसांनी वेढलेला विभीषण, त्यांच्या मध्ये जणू धाडसी तरुण हत्तींच्या झुंडीतला बलाढ्य हत्ती शोभावा तसा भासत होता.
ततः संचोदमानो वै हरीन् रक्षोवधप्रियान्। उवाच वचनं काले कालज्ञो रक्षसां वरः
मग राक्षसवधात आनंद मानणाऱ्या वानरांना उत्तेजन देत, काळाची जाण असलेला, राक्षसांमध्ये श्रेष्ठ असलेला विभीषण योग्य वेळी बोलला.
एकोऽयं राक्षसेन्द्रस्य परायणमवस्थितः। एतच्छेषं बलं तस्य किं तिष्ठत हरीश्वराः
हा एकटाच आता राक्षसराजाचा शेवटचा आधार उरला आहे; हेच त्याच्या सैन्याचे उरलेले शिल्क आहे—मग वानरप्रमुखांनो, तुम्ही अजून का थांबता?
अस्मिंश्च निहते पापे राक्षसे रणमूर्धनि। रावणं वर्जयित्वा तु शेषमस्य बलं हतम्
या रणभूमीत या पापी राक्षसाचा वध झाला की, रावण सोडला तर त्याच्या सैन्याचा उरलेला भाग संपून जाईल.
प्रहस्तो निहतो वीरो निकुम्भश्च महाबलः। कुम्भकर्णश्च कुम्भश्च धूम्राक्षश्च निशाचरः
पराक्रमी प्रहस्त मारला गेला आहे, बलाढ्य निकुंभही; कुम्भकर्ण, कुम्भ आणि निशाचर धूम्राक्ष यांचाही अंत झाला आहे.
जम्बुमाली महामाली तीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः। सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च वज्रदंष्ट्रश्च राक्षसः
जंबुमाळी, महामाळी, वीजेसारखा वेगवान आणि तितकाच भयंकर; सुप्तघ्न, यज्ञकोप, आणि वज्रदंष्ट्र नावाचा राक्षसही तिथे होता.
संह्रादी विकटोऽरिघ्नस्तपनो मन्द एव च। प्रघासः प्रघसश्चैव प्रजङ्घो जङ्घ एव च
संह्रादी, विकट, अरिघ्न, तपन आणि मंद; प्रघास, प्रघस, प्रजंघ आणि जंघ हेही तिथे होते.
अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च वीर्यवान्। विद्युज्जिह्वो द्विजिह्वश्च सूर्यशत्रुश्च राक्षसः
अग्निकेतू हा जिंकता येईल असा नव्हता, रश्मिकेतू बलवान होता; विद्युज्जिह्व, द्विजिह्व आणि सूर्यशत्रू हे राक्षसही तिथे होते.
अकम्पनः सुपार्श्वश्च चक्रमाली च राक्षसः। कम्पनः सत्त्ववन्तौ तौ देवान्तकनरान्तकौ
अकंपन, सुपार्श्व आणि चक्रमाळी हे राक्षस; तसेच कंपन आणि मोठ्या धैर्याचे देवांतक व नरांतक हे दोघेही तिथे होते.
एतान् निहत्यातिबलान् बहून् राक्षससत्तमान्। बाहुभ्यां सागरं तीर्त्वा लङ्घ्यतां गोष्पदं लघु
हे बलवान आणि श्रेष्ठ असे अनेक राक्षस मारून, तुम्ही दोन्ही हातांनी समुद्र ओलांडून जा; तो तुम्हाला गायीच्या पावलासारखा लहान वाटेल.
एतावदेव शेषं वो जेतव्यमिति वानराः। हताः सर्वे समागम्य राक्षसा बलदर्पिताः
हे वानरांनो, आता फक्त हेच जिंकायचे राहिले आहे; सारे बलशाली आणि गर्विष्ठ राक्षस एकत्र येऊन मारले गेले आहेत.
अयुक्तं निधनं कर्तुं पुत्रस्य जनितुर्मम। घृणामपास्य रामार्थे निहन्यां भ्रातुरात्मजम्
माझ्या भावाच्या मुलाचा अंत करणे माझ्यासाठी योग्य नाही; पण रामासाठी दया बाजूला ठेवून मी भावाच्या मुलाला मारू शकतो.
हन्तुकामस्य मे बाष्पं चक्षुश्चैव निरुध्यति। तमेवैष महाबाहुर्लक्ष्मणः शमयिष्यति
त्याला मारण्याची इच्छा असूनही, डोळ्यातून अश्रू येतात आणि दृष्टी थांबते; पण बलवान लक्ष्मण त्याला शांत करील.
वानरा घ्नत सम्भूय भृत्यानस्य समीपगान्। इति तेनातियशसा राक्षसेनाभिचोदिताः
‘वानरांनो, एकत्र येऊन त्याच्या जवळच्या सेवकांना मारा,’ असे त्या कीर्तीमान राक्षसाने सांगितल्यावर वानरसेना झपाट्याने पुढे सरसावली.
वानरेन्द्रा जहृषिरे लाङ्गूलानि च विव्यधुः। ततस्तु कपिशार्दूलाः क्ष्वेडन्तश्च पुनः पुनः। मुमुचुर्विविधान् नादान् मेघान् दृष्ट्वेव बर्हिणः
वानरांचे प्रमुख आनंदले आणि त्यांनी आपली शेपटी हलवली; मग वाघासारखे वानर पुन्हा पुन्हा डरकाळ्या फोडू लागले, जणू काही पावसाळ्यात मेघांनी नाचणाऱ्या मोरांना पाहून आवाज काढावा.
जाम्बवानपि तैः सर्वैः स्वयूथ्यैरभिसंवृतः। तेऽश्मभिस्ताडयामासुर्नखैर्दन्तैश्च राक्षसान्
जांबवानही आपल्या सर्व सैन्यांसह वेढला गेला आणि त्यांनी दगड, नखं आणि दातांनी राक्षसांवर हल्ला केला.
निघ्नन्तमृक्षाधिपतिं राक्षसास्ते महाबलाः। परिवव्रुर्भयं त्यक्त्वा तमनेकविधायुधाः
ते बलवान राक्षस भीती सोडून, विविध शस्त्रांनी सज्ज होऊन, रिक्षाधिपती जांबवान यांना घेरून त्यांच्यावर हल्ला करू लागले.
शरैः परशुभिस्तीक्ष्णैः पट्टिशैर्यष्टितोमरैः। जाम्बवन्तं मृधे जघ्नुर्निघ्नन्तं राक्षसीं चमूम्
तीक्ष्ण बाण, कुऱ्हाडी, भाले आणि लोखंडी गजांनी त्यांनी रणांगणात जांबवानवर हल्ला केला, तेव्हा तो राक्षसांची फौज नष्ट करत होता.
स सम्प्रहारस्तुमुलः संजज्ञे कपिरक्षसाम्। देवासुराणां क्रुद्धानां यथा भीमो महास्वनः
वानर आणि राक्षस यांच्यातील तो संग्राम अत्यंत भीषण झाला, जणू देव आणि दैत्य रागाने लढत असावेत, तसा प्रचंड गजर झाला.
हनूमानपि संक्रुद्धः सालमुत्पाट्य पर्वतात्। स लक्ष्मणं स्वयं पृष्ठादवरोप्य महामनाः
हनुमानही संतापून पर्वतावरून एक सालवृक्ष उपटला आणि आपल्या पाठीवर असलेल्या लक्ष्मणाला सावधपणे खाली उतरवले.
रक्षसां कदनं चक्रे दुरासादः सहस्रशः। स दत्त्वा तुमुलं युद्धं पितृव्यस्येन्द्रजिद् बली
तो दुर्धर हनुमान हजारो राक्षसांचा संहार करू लागला; बलवान हनुमानाने आपल्या काकाच्या मुलगा इंद्रजिताशी प्रचंड युद्ध केले.
लक्ष्मणं परवीरघ्नः पुनरेवाभ्यधावत। तौ प्रयुद्धौ तदा वीरौ मृधे लक्ष्मणराक्षसौ
शत्रूवीरांचा संहार करणारा लक्ष्मण पुन्हा पुढे धावला; तेव्हा लक्ष्मण आणि राक्षस हे दोन्ही वीर रणांगणात भिडले.
शरौघानभिवर्षन्तौ जघ्नतुस्तौ परस्परम्। अभीक्ष्णमन्तर्दधतुः शरजालैर्महाबलौ
दोघेही एकमेकांवर बाणांचा वर्षाव करू लागले आणि सातत्याने एकमेकांवर प्रहार करत राहिले; त्यांच्या घनदाट बाणांनी ते दोघेही वारंवार दृष्टीआड होत होते.
चन्द्रादित्याविवोष्णान्ते यथा मेघैस्तरस्विनौ। नह्यादानं न संधानं धनुषो वा परिग्रहः
जसा चंद्र आणि सूर्य संध्याकाळी मेघांनी झाकले जातात, तसंच त्यांचं धनुष्य उचलणं, बांधणं किंवा हातात घेणं कुणालाच दिसलं नाही.
न विप्रमोक्षो बाणानां न विकर्षो न विग्रहः। न मुष्टिप्रतिसंधानं न लक्ष्यप्रतिपादनम्
तेव्हा बाण सोडणं, धनुष्य ओढणं, हातांची हालचाल, मूठ घट्ट करणं किंवा लक्ष्य साधणं काहीच कुणाला दिसलं नाही.