सृजतः शरवर्षाणि क्षिप्रहस्तस्य संयुगे। जीमूतस्येव नदतः कः स्थास्यति ममाग्रतः
युद्धात मी जलद हातांनी बाणांचा वर्षाव करत असताना, गडगडणाऱ्या मेघासमोर कोण उभं राहू शकेल?
रात्रियुद्धे तदा पूर्वं वज्राशनिसमैः शरैः। शायितौ तौ मया भूयो विसंज्ञौ सपुरःसरौ
त्या आधीच्या रात्रीच्या युद्धात, वज्र आणि वीजेसारख्या बाणांनी मी त्या दोघांना आणि त्यांच्या पुढाऱ्यांना बेशुद्ध केलं होतं.
स्मृतिर्न तेऽस्ति वा मन्ये व्यक्तं यातो यमक्षयम्। आशीविषसमं क्रुद्धं यन्मां योद्धुमुपस्थितः
तुला काहीच आठवत नाही असं वाटतं, म्हणूनच तू माझ्यासारख्या क्रोधी आणि विषारी सर्पासारख्या योद्ध्याशी लढायला आलास, म्हणजेच तू यमाच्या घरात जायला निघालास.
तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य गर्जितं राघवस्तदा। अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं वाक्यमब्रवीत्
राक्षसांच्या राजाचा तो डरकाळी ऐकून, राघव निर्भय चेहऱ्याने आणि रागाने रावणाच्या मुलाला म्हणाला.
उक्तश्च दुर्गमः पारः कार्याणां राक्षस त्वया। कार्याणां कर्मणा पारं यो गच्छति स बुद्धिमान्
राक्षसा, तू म्हणतोस की कर्माचं फळ मिळवणं कठीण आहे; पण जो आपल्या कृत्यांनी उद्दिष्ट गाठतो, तोच खरा शहाणा असतो.
स त्वमर्थस्य हीनार्थो दुरवापस्य केनचित्। वाचा व्याहृत्य जानीषे कृतार्थोऽस्मीति दुर्मते
तुझ्याकडे खरी संपत्ती नाही आणि जे कठीण आहे ते मिळवू शकत नाहीस, तरीही फक्त बोलून तू स्वतःला यशस्वी समजतोस, हे तुझं मूर्खपण आहे.
अन्तर्धानगतेनाजौ यत्त्वया चरितस्तदा। तस्कराचरितो मार्गो नैष वीरनिषेवितः
युद्धात अदृश्य होणं, हे चोरट्यांचं काम आहे, वीरांचा मार्ग नाही.
यथा बाणपथं प्राप्य स्थितोऽस्मि तव राक्षस। दर्शयस्वाद्य तत्तेजो वाचा त्वं किं विकत्थसे
राक्षसा, मी आता तुझ्या बाणांच्या टप्प्यात उभा आहे. आज आपली ताकद दाखव. शब्दांनी का फुकाचा गर्व करतोस?
एवमुक्तो धनुर्भीमं परामृश्य महाबलः। ससर्ज निशितान् बाणानिन्द्रजित् समितिंजयः
असं सांगितल्यावर, बलवान इंद्रजिताने आपलं भयंकर धनुष्य हातात घेतलं आणि रणात विजयी होणारा तो, तीक्ष्ण बाण सोडले.
तेन सृष्टा महावेगाः शराः सर्पविषोपमाः। सम्प्राप्य लक्ष्मणं पेतुः श्वसन्त इव पन्नगाः
त्या जोरात सोडलेल्या, सर्पाच्या विषासारख्या भयंकर बाणांनी लक्ष्मणावर झडप घातली आणि ते बाण फुत्कारणाऱ्या सापांसारखे त्याच्यावर पडले.
शरैरतिमहावेगैर्वेगवान् रावणात्मजः। सौमित्रिमिन्द्रजिद् युद्धे विव्याध शुभलक्षणम्
रावणाचा मुलगा इंद्रजिताने त्या अतिशय वेगवान बाणांनी शुभलक्षणी सौमित्र लक्ष्मणाला रणात जखमी केले.
स शरैरतिविद्धाङ्गो रुधिरेण समुक्षितः। शुशुभे लक्ष्मणः श्रीमान् विधूम इव पावकः
शरीर बाणांनी छिन्नभिन्न झालेलं, रक्ताने न्हालेलं असतानाही तेजस्वी लक्ष्मण धुररहित ज्वाळेसारखा चमकत होता.
इन्द्रजित् त्वात्मनः कर्म प्रसमीक्ष्याभिगम्य च। विनद्य सुमहानादमिदं वचनमब्रवीत्
इंद्रजिताने आपले कृत्य पाहून, जवळ येऊन मोठ्याने गर्जना केली आणि हे शब्द उच्चारले.
पत्रिणः शितधारास्ते शरा मत्कार्मुकच्युताः। आदास्यन्तेऽद्य सौमित्रे जीवितं जीवितान्तकाः
हे सौमित्र, माझ्या धनुष्यापासून सुटलेले हे पिसांचे, धारदार बाण आज तुझे प्राण घेतील—हेच जीवनाचा अंत करणारे आहेत.
अद्य गोमायुसङ्घाश्च श्येनसङ्घाश्च लक्ष्मण। गृध्राश्च निपतन्तु त्वां गतासुं निहतं मया
आज, लक्ष्मणा, कोल्ह्यांचे थवे, घारींचे झुंड आणि गिधाडे, माझ्या हातून मारल्या गेलेल्या, प्राण गेलेल्या तुझ्यावर तुटून पडतील.
क्षत्रबन्धुं सदानार्यं रामः परमदुर्मतिः। भक्तं भ्रातरमद्यैव त्वां द्रक्ष्यति हतं मया
आज राम, तो अत्यंत दुष्ट, तुला—आपला भक्त आणि भाऊ—माझ्या हातून मारलेला, क्षत्रिय जातीला कलंक ठरलेला, नेहमीच नालायक, मृत अवस्थेत पाहील.
विस्रस्तकवचं भूमौ व्यपविद्धशरासनम्। हृतोत्तमाङ्गं सौमित्रे त्वामद्य निहतं मया
सौमित्र, आज मी तुझं कवच गळून पडलेलं, धनुष्य जमिनीवर फेकलेलं आणि डोकं छाटलेलं करून तुला ठार मारीन.
इति ब्रुवाणं संक्रुद्धः परुषं रावणात्मजम्। हेतुमद् वाक्यमर्थज्ञो लक्ष्मणः प्रत्युवाच ह
रावणाचा मुलगा रागाने कठोर शब्द बोलत असताना, अर्थ समजून, लक्ष्मणाने कारण सांगणारे शब्द शांतपणे उत्तर दिले.
वाग्बलं त्यज दुर्बुद्धे क्रूरकर्मन् हि राक्षस। अथ कस्माद् वदस्येतत् सम्पादय सुकर्मणा
अरे दुष्ट बुद्धीच्या राक्षसा, फक्त बोलण्यावर विसंबू नकोस; तुझी कर्मे क्रूर आहेत. मग असे बोलण्याऐवजी चांगली कृती करून दाखव.
अकृत्वा कत्थसे कर्म किमर्थमिह राक्षस। कुरु तत् कर्म येनाहं श्रद्धेयं तव कत्थनम्
अरे राक्षसा, कृती न करता इथे का गर्वाने बोलतोस? अशी कृती कर, ज्यामुळे तुझे मोठेपण खरं वाटेल.
अनुक्त्वा परुषं वाक्यं किंचिदप्यनवक्षिपन्। अविकत्थन् वधिष्यामि त्वां पश्य पुरुषादन
मी कोणताही कठोर शब्द न बोलता, तुझा अपमान न करता, आणि गर्व न करता तुला ठार मारीन—हे नरभक्षक, स्वतः पाहा.
इत्युक्त्वा पञ्च नाराचानाकर्णापूरितान् शरान्। विजघान महावेगाल्लक्ष्मणो राक्षसोरसि
असं म्हणून, लक्ष्मणाने कानापर्यंत ताणलेले पाच नाराच बाण मोठ्या वेगाने राक्षसाच्या छातीवर घातले.
सुपत्रवाजिता बाणा ज्वलिता इव पन्नगाः। नैर्ऋतोरस्यभासन्त सवितू रश्मयो यथा
पिसांनी सजलेले, वेगवान ते बाण, निरृतीच्या वंशजाच्या छातीवर सूर्याच्या किरणांसारखे आणि जळणाऱ्या सापांसारखे चमकत होते.
स शरैराहतस्तेन सरोषो रावणात्मजः। सुप्रयुक्तैस्त्रिभिर्बाणैः प्रतिविव्याध लक्ष्मणम्
त्या बाणांनी जखमी झाल्यावर, संतप्त रावणपुत्राने तिन्ही नीट साधलेले बाण वापरून लक्ष्मणाला प्रत्युत्तर दिलं.
स बभूव महाभीमो नरराक्षससिंहयोः। विमर्दस्तुमुलो युद्धे परस्परजयैषिणोः
मग नर आणि राक्षस या सिंहासारख्या वीरांमध्ये, एकमेकांवर विजय मिळवण्यासाठी, भीषण आणि भयंकर संघर्ष उभा राहिला.
विक्रान्तौ बलसम्पन्नावुभौ विक्रमशालिनौ। उभौ परमदुर्जेयावतुल्यबलतेजसौ
दोघेही पराक्रमी, सामर्थ्यसंपन्न, शौर्याने भरलेले, अत्यंत जिंकता न येणारे, आणि सामर्थ्य व तेज यात एकमेकांइतकेच होते.
युयुधाते तदा वीरौ ग्रहाविव नभोगतौ। बलवृत्राविव हि तौ युधि वै दुष्प्रधर्षणौ
त्या दोघांनी त्या वेळी आकाशात फिरणाऱ्या ग्रहांसारखे, किंवा युद्धात कुणालाही थोपवता न येणाऱ्या इंद्र-वृत्रासारखे, पराक्रमीपणे युद्ध केले.
युयुधाते महात्मानौ तदा केसरिणाविव। बहूनवसृजन्तौ हि मार्गणौघानवस्थितौ। नरराक्षसमुख्यौ तौ प्रहृष्टावभ्ययुध्यताम्
ते दोघे महात्मे त्या क्षणी सिंहांसारखे, अनेक बाणांच्या वर्षावात, ठामपणे उभे राहून, मनुष्य आणि राक्षसांमध्ये श्रेष्ठ, आनंदाने एकमेकांशी लढू लागले.
ततः शरान् दाशरथिः संधायामित्रकर्षणः। ससर्ज राक्षसेन्द्राय क्रुद्धः सर्प इव श्वसन्
दशरथपुत्र, शत्रूंचा संहार करणारा, क्रोधाने राक्षसाधिपतीवर बाण चढवून, सर्प श्वास घेतो तसा, त्याच्यावर सोडू लागला.
तस्य ज्यातलनिर्घोषं स श्रुत्वा राक्षसाधिपः। विवर्णवदनो भूत्वा लक्ष्मणं समुदैक्षत
त्याच्या धनुष्याच्या प्रत्यंचेचा प्रचंड आवाज ऐकून, राक्षसांचा राजा चेहरा फिक्का पडून, लक्ष्मणाकडे टक लावून पाहू लागला.