thumb|सप्ताशीतितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे सप्ताशीतितमः सर्गः ॥६-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील सत्त्याऐंशीवा सर्ग ऐका.
एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं जातहर्षो विभीषणः। धनुष्पाणिं तमादाय त्वरमाणो जगाम सः
विभीषणाने सौमित्र्याशी असे बोलून, आनंदाने भरून, धनुष्य उचलले आणि घाईने पुढे निघाला.
अविदूरं ततो गत्वा प्रविश्य तु महद् वनम्। अदर्शयत तत्कर्म लक्ष्मणाय विभीषणः
थोडे अंतर जाऊन, मोठ्या जंगलात प्रवेश करून, विभीषणाने ते कृत्य लक्ष्मणाला दाखवले.
नीलजीमूतसंकाशं न्यग्रोधं भीमदर्शनम्। तेजस्वी रावणभ्राता लक्ष्मणाय न्यवेदयत्
रावणाचा तेजस्वी भाऊ, पावसाळी मेघासारखा काळा आणि भयंकर दिसणारा वटवृक्ष लक्ष्मणाला दाखवतो.
इहोपहारं भूतानां बलवान् रावणात्मजः। उपहृत्य ततः पश्चात् संग्राममभिवर्तते
इथे रावणाचा बलवान मुलगा भूतांना नैवेद्य अर्पण करतो आणि त्यानंतर युद्धासाठी पुढे येतो.
अदृश्यः सर्वभूतानां ततो भवति राक्षसः। निहन्ति समरे शत्रून् बध्नाति च शरोत्तमैः
मग तो राक्षस सर्व प्राण्यांना अदृश्य होतो, युद्धात शत्रूंचा संहार करतो आणि उत्तम बाणांनी त्यांना बांधून टाकतो.
तमप्रविष्टं न्यग्रोधं बलिनं रावणात्मजम्। विध्वंसय शरैर्दीप्तैः सरथं साश्वसारथिम्
त्या वटवृक्षात शिरलेल्या बलाढ्य रावणपुत्राचा, त्याच्या रथासकट, घोड्यांसकट आणि सारथ्यासकट, तुझे तेजस्वी बाणांनी नाश कर.
तथेत्युक्त्वा महातेजाः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः। बभूवावस्थितस्तत्र चित्रं विस्फारयन् धनुः
‘तसेच होईल’ असे म्हणून, मित्रांना आनंद देणारा तेजस्वी सौमित्र्य तिथे ठामपणे उभा राहिला आणि धनुष्य टणक वाजवू लागला.
स रथेनाग्निवर्णेन बलवान् रावणात्मजः। इन्द्रजित् कवची खड्गी सध्वजः प्रत्यदृश्यत
मग रावणाचा बलवान मुलगा, इंद्रजित, कवच घालून, तलवार हातात घेऊन, ध्वजासह, अग्निसारखा तेजस्वी रथावर दिसला.
तमुवाच महातेजाः पौलस्त्यमपराजितम्। समाह्वये त्वां समरे सम्यग् युद्धं प्रयच्छ मे
तेजस्वी लक्ष्मणाने त्या अपराजित पुलस्त्यवंशजाला म्हटले, 'मी तुला युद्धासाठी आव्हान देतो—माझ्याशी इथे नीट लढ.'
एवमुक्तो महातेजा मनस्वी रावणात्मजः। अब्रवीत् परुषं वाक्यं तत्र दृष्ट्वा विभीषणम्
असे ऐकून, बलवान आणि दृढनिश्चयी रावणपुत्राने तिथे विभीषणाला पाहून कठोर शब्द बोलले.
इह त्वं जातसंवृद्धः साक्षात् भ्राता पितुर्मम। कथं द्रुह्यसि पुत्रस्य पितृव्यो मम राक्षस
इथेच तू जन्मलास, वाढलास, माझ्या वडिलांचा साक्षात भाऊ आहेस—मग राक्षसा, कसा काय तू आपल्या भाच्याचा विश्वासघात करतोस?
न ज्ञातित्वं न सौहार्दं न जातिस्तव दुर्मते। प्रमाणं न च सौदर्यं न धर्मो धर्मदूषण
अरे दुष्ट बुद्धी, तुझं कुणाशीही नातं नाही, मैत्री नाही, कुळही खरं नाही; तुझ्या अंगात सौंदर्य नाही, आणि धर्मही नाही, धर्माचा अपमान करणारा आहेस.
शोच्यस्त्वमसि दुर्बुद्धे निन्दनीयश्च साधुभिः। यस्त्वं स्वजनमुत्सृज्य परभृत्यत्वमागतः
अरे मूर्खा, तू दयनीय आहेस, सज्जन लोकांच्या निंदेला पात्र आहेस; कारण तू आपल्या माणसांना सोडून परक्यांची चाकरी पत्करली आहेस.
नैतच्छिथिलया बुद्ध्या त्वं वेत्सि महदन्तरम्। क्व च स्वजनसंवासः क्व च नीच पराश्रयः
अशी दुर्बल बुद्धी असताना तुला हे मोठं अंतर समजत नाही; आपल्या लोकांत राहण्याचं सुख कुठे आणि परक्यांच्या आश्रयाला जाण्याची नीचता कुठे!
गुणवान् वा परजनः स्वजनो निर्गुणोऽपि वा। निर्गुणः स्वजनः श्रेयान् यः परः पर एव सः
परका जरी गुणी असला, आणि आपला माणूस गुणहीन असला, तरी आपलाच माणूस श्रेष्ठ; परका हा कायम परकाच राहतो.
यः स्वपक्षं परित्यज्य परपक्षं निषेवते। स स्वपक्षे क्षयं याते पश्चात् तैरेव हन्यते
जो आपली बाजू सोडून शत्रूच्या बाजूने जातो, त्याच्या आपल्यांचा नाश झाल्यावर, तेच परके त्याचा नाश करतात.
निरनुक्रोशता चेयं यादृशी ते निशाचर। स्वजनेन त्वया शक्यं पौरुषं रावणानुज
अशी तुझी निर्दयता आहे, अरे निशाचर; रावणाचा भाऊ, आपल्या लोकांसोबतच तू शौर्य दाखवू शकला असता.
इत्युक्तो भ्रातृपुत्रेण प्रत्युवाच विभीषणः। अजानन्निव मच्छीलं किं राक्षस विकत्थसे
भाऊच्या मुलाने असे बोलल्यावर विभीषण म्हणाला, 'राक्षसा, माझ्या स्वभावाची तुला माहिती असतानाही का एवढं बढाई मारतोस?'
राक्षसेन्द्रसुतासाधो पारुष्यं त्यज गौरवात्। कुले यद्यप्यहं जातो रक्षसां क्रूरकर्मणाम्। गुणो यः प्रथमो नॄणां तन्मे शीलमराक्षसम्
राक्षसांच्या राजाचा सद्गुणी पुत्रा, आदरासाठी कठोर बोलणं सोड; मी जरी क्रूरकर्मा राक्षसांच्या कुळात जन्मलो, तरी माणसांमधला श्रेष्ठ गुण, तोच माझा स्वभाव आहे, राक्षसांचा नाही.
न रमे दारुणेनाहं न चाधर्मेण वै रमे। भ्रात्रा विषमशीलोऽपि कथं भ्राता निरस्यते
मला क्रौर्य आवडत नाही, अधर्मातही मला आनंद नाही; भाऊ वेगळ्या स्वभावाचा असला, तरी भाऊ कसा टाकावा?
धर्मात् प्रच्युतशीलं हि पुरुषं पापनिश्चयम्। त्यक्त्वा सुखमवाप्नोति हस्तादाशीविषं यथा
जो धर्म सोडून पापाकडे वळतो, त्याला सोडल्यावरच सुख मिळतं — जसं हातातून विषारी साप सोडल्यावर मिळतं.
परस्वहरणे युक्तं परदाराभिमर्शकम्। त्याज्यमाहुर्दुरात्मानं वेश्म प्रज्वलितं यथा
जे दुसऱ्याचं धन घेणारा, दुसऱ्याच्या स्त्रीकडे डोळा ठेवणारा, असा दुष्ट माणूस जळत्या घरासारखा सोडावा असं म्हणतात.
परस्वानां च हरणं परदाराभिमर्शनम्। सुहृदामतिशङ्का च त्रयो दोषाः क्षयावहाः
दुसऱ्याचं धन चोरावं, दुसऱ्याच्या स्त्रीकडे वासना ठेवावी, आणि मित्रांवर संशय घ्यावा — हे तीन दोष नाशाला नेतात.
महर्षीणां वधो घोरः सर्वदेवैश्च विग्रहः। अभिमानश्च रोषश्च वैरित्वं प्रतिकूलता
महर्षींचा भयंकर वध, सर्व देवांशी वैर, अहंकार, राग, शत्रुत्व आणि विरोध — हे सर्व दोष.
एते दोषा मम भ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः। गुणान् प्रच्छादयामासुः पर्वतानिव तोयदाः
हे दोष माझ्या भावाचं आयुष्य आणि वैभव नष्ट करणारे ठरले; त्याच्या गुणांना ढग जसे डोंगर झाकतात तसे झाकून टाकले.
दोषैरेतैः परित्यक्तो मया भ्राता पिता तव। नेयमस्ति पुरी लङ्का न च त्वं न च ते पिता
या दोषांमुळे मी माझ्या भावाला, म्हणजे तुझ्या वडिलांना सोडलं; आता ही लंका, तू आणि तुझे वडील — काहीच उरलेलं नाही.
अतिमानश्च बालश्च दुर्विनीतश्च राक्षस। बद्धस्त्वं कालपाशेन ब्रूहि मां यद् यदिच्छसि
अरे राक्षसा, तू गर्विष्ठ, बालिश आणि वाईट वागणारा आहेस; काळाच्या फासात अडकला आहेस, मला जे काही बोलायचं असेल ते बोलून घे.
अद्येह व्यसनं प्राप्तं यन्मां परुषमुक्तवान्। प्रवेष्टुं न त्वया शक्यं न्यग्रोधं राक्षसाधम
आज तुझ्यावर संकट आलंय, कारण तू माझ्याशी कठोर बोललास; आता तुला वडाचं झाड गाठता येणार नाही, अरे नीच राक्षसा.
धर्षयित्वा च काकुत्स्थं न शक्यं जीवितुं त्वया। युध्यस्व नरदेवेन लक्ष्मणेन रणे सह। हतस्त्वं देवताकार्यं करिष्यसि यमक्षयम्
काकुत्स्थाचा अपमान केल्यानंतर, तू आता जगू शकणार नाहीस; रणांगणात नरराज लक्ष्मणाशी लढ, मारला गेलास की देवांचं कार्य पूर्ण होईल आणि यमाच्या घरी जाशील.