तस्य विश्रममाणस्य शुनःशेपो महायशाः। पुष्करं ज्येष्ठमागम्य विश्वामित्रं ददर्श ह
त्याच्या विश्रांतीच्या वेळी, प्रसिद्ध शुनःशेपा पुष्कर या पवित्र स्थळी आला आणि त्याने विश्वामित्रांना पाहिले.
तप्यन्तमृषिभिः सार्धं मातुलं परमातुरः। विषण्णवदनो दीनस्तृष्णया च श्रमेण च
त्याने तहान आणि थकव्यामुळे दुःखी होऊन, चेहरा उतरलेला, आपल्या मामा विश्वामित्रांना ऋषींसोबत तप करताना पाहिले.
पपाताङ्के मुने राम वाक्यं चेदमुवाच ह। न मेऽस्ति माता न पिता ज्ञातयो बान्धवाः कुतः
तो त्या मुनींच्या मांडीवर पडला आणि म्हणाला — 'माझा आई नाही, वडील नाहीत, आणि नातेवाईक किंवा कुणी आप्तही नाहीत.'
त्रातुमर्हसि मां सौम्य धर्मेण मुनिपुंगव। त्राता त्वं हि नरश्रेष्ठ सर्वेषां त्वं हि भावनः
'हे सौम्य, ऋषीश्रेष्ठा, कृपया धर्माने माझे रक्षण कर. कारण, हे श्रेष्ठ पुरुष, तू सर्वांचा आधार आणि रक्षण करणारा आहेस.'
राजा च कृतकार्यः स्यादहं दीर्घायुरव्ययः। स्वर्गलोकमुपाश्नीयां तपस्तप्त्वा ह्यनुत्तमम्
'राजाचा हेतू पूर्ण होऊ दे, मला दीर्घायुष्य आणि अखंड आयुष्य मिळू दे. उत्तम तप करून मी स्वर्गलोक मिळवू दे.'
स मे नाथो ह्यनाथस्य भव भव्येन चेतसा। पितेव पुत्रं धर्मात्मंस्त्रातुमर्हसि किल्बिषात्
'मी अनाथ आहे, म्हणून तू दयाळू मनाने माझा रक्षक हो. जसा वडील आपल्या मुलाचे रक्षण करतात, तसा तू मला पापापासून वाचव.'
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो महातपाः। सान्त्वयित्वा बहुविधं पुत्रानिदमुवाच ह
त्याची ही वचने ऐकून, महान तपस्वी विश्वामित्रांनी त्याला अनेक प्रकारे धीर दिला आणि मग आपल्या मुलांना बोलावले.
यत्कृते पितरः पुत्राञ्जनयन्ति शुभार्थिनः। परलोकहितार्थाय तस्य कालोऽयमागतः
'ज्याच्या साठी वडील मुलांना जन्म देतात, चांगल्यासाठी आणि परलोकाच्या हितासाठी — तो काळ आता आला आहे.'
अयं मुनिसुतो बालो मत्तः शरणमिच्छति। अस्य जीवितमात्रेण प्रियं कुरुत पुत्रकाः
'हा ऋषीपुत्र माझ्याकडे आश्रय मागतो आहे. मुलांनो, त्याच्या जीवासाठी तुम्ही त्याला आनंद द्या.'
सर्वे सुकृतकर्माणः सर्वे धर्मपरायणाः। पशुभूता नरेन्द्रस्य तृप्तिमग्नेः प्रयच्छत
'तुम्ही सर्व पुण्यवान आणि धर्मनिष्ठ आहात. राजासाठी यज्ञातील पशू व्हा आणि अग्नीचे समाधान करा.'
नाथवांश्च शुनःशेपो यज्ञश्चाविघ्नतो भवेत्। देवतास्तर्पिताश्च स्युर्मम चापि कृतं वचः
'शुनःशेपाला रक्षण मिळेल, यज्ञ निर्विघ्न पार पडेल, देवता तृप्त होतील आणि माझे वचनही पूर्ण होईल.'
मुनेस्तद् वचनं श्रुत्वा मधुच्छन्दादयः सुताः। साभिमानं नरश्रेष्ठ सलीलमिदमब्रुवन्
मुनींची ही वचने ऐकून, मधुच्छंदादी मुलांनी, अभिमान आणि डोळ्यांत पाणी आणून, हे श्रेष्ठ पुरुष, असे उत्तर दिले.
कथमात्मसुतान् हित्वा त्रायसेऽन्यसुतं विभो। अकार्यमिव पश्यामः श्वमांसमिव भोजने
'स्वतःच्या मुलांना सोडून दुसऱ्याच्या मुलाचे रक्षण कसे करशील, हे प्रभो? आम्हाला हे अयोग्य वाटते, जसे जेवणात कुत्र्याचे मांस खावे.'
तेषां तद् वचनं श्रुत्वा पुत्राणां मुनिपुंगवः। क्रोधसंरक्तनयनो व्याहर्तुमुपचक्रमे
मुलांची ही वचने ऐकून, ऋषीश्रेष्ठ विश्वामित्र, रागाने डोळे लाल करून बोलायला लागले.
निःसाध्वसमिदं प्रोक्तं धर्मादपि विगर्हितम्। अतिक्रम्य तु मद्वाक्यं दारुणं रोमहर्षणम्
हे निर्भयपणे सांगितले गेले, पण धर्मालाही हे निंदनीय आहे. माझे शब्द दुर्लक्ष करून, हे कठोर आणि अंगावर काटा आणणारे आहे.
श्वमांसभोजिनः सर्वे वासिष्ठा इव जातिषु। पूर्णं वर्षसहस्रं तु पृथिव्यामनुवत्स्यथ
तुम्ही सर्वजण, वसिष्ठांच्या वंशासारखे, जन्मतः कुत्र्याचे मांस खालाल; आणि पूर्ण हजार वर्षे पृथ्वीवर राहाल.
कृत्वा शापसमायुक्तान् पुत्रान् मुनिवरस्तदा। शुनःशेपमुवाचार्तं कृत्वा रक्षां निरामयाम्
मुनिवरांनी आपल्या मुलांना शाप दिल्यावर, त्यांनी दुःखी शुनःशेपाला, त्याचे रक्षण आणि आरोग्य सुनिश्चित करून, संबोधले.
पवित्रपाशैराबद्धो रक्तमाल्यानुलेपनः। वैष्णवं यूपमासाद्य वाग्भिरग्निमुदाहर
पवित्र दोऱ्यांनी बांधलेला, लाल फुलांच्या माळा आणि उटणे लावलेला, तू विष्णूच्या यूपाजवळ जा आणि शब्दांनी अग्नीचे आवाहन कर.
इमे च गाथे द्वे दिव्ये गायेथा मुनिपुत्रक। अम्बरीषस्य यज्ञेऽस्मिंस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि
हे मुनीपुत्रा, अम्बरीषाच्या यज्ञात ही दोन दिव्य गीते तू गा; मग तुला सिद्धी मिळेल.
शुनःशेपो गृहीत्वा ते द्वे गाथे सुसमाहितः। त्वरया राजसिंहं तमम्बरीषमुवाच ह
शुनःशेपाने ती दोन गीते मन लावून घेतली आणि लगेच त्या सिंहासारख्या राजाला, अम्बरीषाला, सांगितले.
राजसिंह महाबुद्धे शीघ्रं गच्छावहे वयम्। निवर्तयस्व राजेन्द्र दीक्षां च समुदाहर
राजसिंहा, मोठ्या बुद्धीचे, आपण लवकर जाऊ या; राजेंद्र, आपली दीक्षा पूर्ण कर आणि यज्ञाची समाप्ती जाहीर कर.
तद् वाक्यमृषिपुत्रस्य श्रुत्वा हर्षसमन्वितः। जगाम नृपतिः शीघ्रं यज्ञवाटमतन्द्रितः
मुनीपुत्राच्या त्या शब्दांनी आनंदित होऊन, राजा वेगाने यज्ञमंडपात गेला, थकवा न येता.
सदस्यानुमते राजा पवित्रकृतलक्षणम्। पशुं रक्ताम्बरं कृत्वा यूपे तं समबन्धयत्
सर्व सभासदांच्या संमतीने, राजाने पवित्र चिन्ह लावलेला पशू, लाल वस्त्र घालून, यूपाला बांधला.
स बद्धो वाग्भिरग्र्याभिरभितुष्टाव वै सुरौ। इन्द्रमिन्द्रानुजं चैव यथावन्मुनिपुत्रकः
बांधलेला असतानाही, मुनीपुत्राने योग्य आणि उत्तम शब्दांनी इंद्र आणि इंद्राचा भाऊ यांची स्तुती केली.
ततः प्रीतः सहस्राक्षो रहस्यस्तुतितोषितः। दीर्घमायुस्तदा प्रादाच्छुनःशेपाय वासवः
मग सहस्त्रनेत्र इंद्र, गुप्त स्तुतीने प्रसन्न होऊन, शुनःशेपाला दीर्घायुष्य दिले.
स च राजा नरश्रेष्ठ यज्ञस्य च समाप्तवान्। फलं बहुगुणं राम सहस्राक्षप्रसादजम्
आणि त्या श्रेष्ठ राजाने यज्ञ पूर्ण केला आणि, हे राम, सहस्त्रनेत्राच्या कृपेने, भरपूर फळ मिळवले.
विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा भूयस्तेपे महातपाः। पुष्करेषु नरश्रेष्ठ दशवर्षशतानि च
विश्वामित्रही, धर्मशील आणि मोठ्या तपश्चर्येचा, पुन्हा पुष्कर येथे, श्रेष्ठ पुरुषा, शंभर वर्षे कठोर तप केला.
thumb|त्रिषष्ठितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे त्रिषष्ठितमः सर्गः ॥१-
श्रीमद्वाल्मीकीरामायणाच्या बालकांडातील त्रिसष्ठितम (त्रेसष्टावा) सर्ग ऐका.
पूर्णे वर्षसहस्रे तु व्रतस्नातं महामुनिम्। अभ्यगच्छन् सुराः सर्वे तपः फलचिकीर्षवः
हजार वर्षे पूर्ण झाल्यावर, व्रतस्नान केलेल्या त्या महर्षीकडे सर्व देव आले, त्याच्या तपाचे फळ द्यायला.
अब्रवीत् सुमहातेजा ब्रह्मा सुरुचिरं वचः। ऋषिस्त्वमसि भद्रं ते स्वार्जितैः कर्मभिः शुभैः
महातेजस्वी ब्रह्मदेव म्हणाले, 'तू ऋषी झालास, तुझे कल्याण होवो, तुझ्या स्वतःच्या शुभ कर्मांनी.'