आसिञ्चन् सलिलैश्चैनं पद्मोत्पलसुगन्धिभिः। प्रदहन्तमसंहार्यं सहसाग्निमिवोत्थितम्
त्यांनी कमळ आणि नीलकमळाच्या सुगंधी पाण्याने त्याच्यावर शिंपडले, जणू काही अचानक पेटलेल्या, आवरता न येणाऱ्या आगीला शांत करावे तसे.
तं लक्ष्मणोऽथ बाहुभ्यां परिष्वज्य सुदुःखितः। उवाच राममस्वस्थं वाक्यं हेत्वर्थसंयुतम्
मग लक्ष्मण अत्यंत दुःखी होऊन, दोन्ही हातांनी त्याला घट्ट मिठी मारली आणि अस्वस्थ असलेल्या रामाला अर्थपूर्ण आणि योग्य शब्दांनी समजावले.
शुभे वर्त्मनि तिष्ठन्तं त्वामार्य विजितेन्द्रियम्। अनर्थेभ्यो न शक्नोति त्रातुं धर्मो निरर्थकः
आर्य, तू चांगल्या मार्गावर उभा आहेस आणि इंद्रियांवर विजय मिळवला आहेस, तरीही धर्म अशा संकटांपासून वाचवू शकत नाही, तो व्यर्थ ठरतो.
भूतानां स्थावराणां च जङ्गमानां च दर्शनम्। यथास्ति न तथा धर्मस्तेन नास्तीति मे मतिः
जशी स्थावर आणि जंगम जीवांची उपस्थिती स्पष्ट आहे, तशीच धर्माचीही; पण त्यामुळेच मला वाटते की धर्म अस्तित्वात नाही.
यथैव स्थावरं व्यक्तं जङ्गमं च तथाविधम्। नायमर्थस्तथा युक्तस्त्वद्विधो न विपद्यते
जशी स्थावर गोष्टी स्पष्टपणे दिसतात, तशाच जंगमही; पण हे तत्त्व योग्य नाही, कारण तुझ्यासारख्या माणसावर संकट येणे योग्य नाही.
यद्यधर्मो भवेद् भूतो रावणो नरकं व्रजेत्। भवांश्च धर्मसंयुक्तो नैव व्यसनमाप्नुयात्
जर रावण अधर्मी असल्यामुळे नरकात गेला असता, आणि तू धर्माशी जोडलेला असल्यामुळे तुला कधीच दुःख आले नसते.
तस्य च व्यसनाभावाद् व्यसनं चागते त्वयि। धर्मो भवत्यधर्मश्च परस्परविरोधिनौ
रावणाला काहीही दुःख नाही आणि तुझ्यावर संकट आले आहे, त्यामुळे धर्म आणि अधर्म हे एकमेकांना विरोध करणारे उलटेच झाले आहेत.
धर्मेणोपलभेद् धर्ममधर्मं चाप्यधर्मतः। यद्यधर्मेण युज्येयुर्येष्वधर्मः प्रतिष्ठितः
धर्माने धर्म मिळतो आणि अधर्माने अधर्म; जर लोक अधर्माने वागले, तर त्यांच्यात अधर्मच स्थिरावतो.
न धर्मेण वियुज्येरन्नाधर्मरुचयो जनाः। धर्मेणाचरतां तेषां तथा धर्मफलं भवेत्
जे लोक अधर्मात आनंद मानतात, त्यांना धर्माने वेगळे करता येत नाही; आणि जे धर्माने वागतात, त्यांना धर्माचे फळ मिळते.
यस्मादर्था विवर्धन्ते येष्वधर्मः प्रतिष्ठितः। क्लिश्यन्ते धर्मशीलाश्च तस्मादेतौ निरर्थकौ
ज्या गोष्टींमध्ये अधर्म आहे आणि धर्मशील लोक त्रासले जातात, त्या सर्व व्यर्थ आहेत.
वध्यन्ते पापकर्माणो यद्यधर्मेण राघव। वधकर्महतोऽधर्मः स हतः कं वधिष्यति
राघवा, जर पाप करणाऱ्यांना अधर्माने मारले, तर जेव्हा अधर्मच नष्ट होतो, तेव्हा तो कोणाला मारणार?
अथवा विहितेनायं हन्यते हन्ति चापरम्। विधिः स लिप्यते तेन न स पापेन कर्मणा
किंवा, जर कोणी नियमानुसार मारला गेला आणि दुसऱ्याला मारले, तर त्या कर्मामुळे नियम दोषी ठरतो, पण तो पापाला लागणार नाही.
अदृष्टप्रतिकारेण अव्यक्तेनासता सता। कथं शक्यं परं प्राप्तुं धर्मेणारिविकर्षण
शत्रूंना जिंकणाऱ्या राम, जेव्हा उत्तर दिसत नाही, स्पष्ट नाही किंवा अस्तित्वात नाही, तेव्हा धर्माने श्रेष्ठ स्थान कसे मिळवता येईल?
यदि सत् स्यात् सतां मुख्य नासत् स्यात् तव किंचन। त्वया यदीदृशं प्राप्तं तस्मात् तन्नोपपद्यते
जर सत्य हे सत्पुरुषांमध्ये खरेच श्रेष्ठ असते आणि असत्य तुझ्यासाठी नसते, तर तुला जे घडले ते योग्य ठरले नसते.
अथवा दुर्बलः क्लीबो बलं धर्मोऽनुवर्तते। दुर्बलो हृतमर्यादो न सेव्य इति मे मतिः
किंवा, जर दुर्बल आणि शक्तिहीन लोक धर्माचे पालन करत असतील, तर जे दुर्बल आहेत आणि नीती सोडली आहे, त्यांची सेवा करणे योग्य नाही, असे मला वाटते.
बलस्य यदि चेद् धर्मो गुणभूतः पराक्रमैः। धर्ममुत्सृज्य वर्तस्व यथा धर्मे तथा बले
जर बलवान माणसाच्या शौर्यामुळे धर्म हा गुण ठरतो, तर धर्म बाजूला ठेव आणि जसा धर्माने वागतोस तसा बळावरही वाग.
अथ चेत् सत्यवचनं धर्मः किल परंतप। अनृतं त्वय्यकरणे किं न बद्धस्त्वया विना
जर सत्य बोलणेच खरे धर्म असेल, शत्रूंना घाबरवणाऱ्या, तर मग तू खोटे वागला नाहीस म्हणून तुझ्यावाचून का कोणी बांधले जात नाही?
यदि धर्मो भवेद् भूत अधर्मो वा परंतप। न स्म हत्वा मुनिं वज्री कुर्यादिज्यां शतक्रतुः
जर धर्म किंवा अधर्म खरोखरच अस्तित्वात असते, शत्रूंना घाबरवणाऱ्या, तर वज्रधारी इंद्राने कधीही ऋषीला मारले नसते.
अधर्मसंश्रितो धर्मो विनाशयति राघव। सर्वमेतद् यथाकामं काकुत्स्थ कुरुते नरः
राघवा, जेव्हा धर्म अधर्माशी जोडला जातो, तेव्हा तो नाशाला नेतो; काकुत्स्थ कुळातील, माणूस आपल्या इच्छेनुसार वागतो.
मम चेदं मतं तात धर्मोऽयमिति राघव। धर्ममूलं त्वया छिन्नं राज्यमुत्सृजता तदा
माझे असे मत आहे, तात, जर हेच धर्म असेल, राघवा, तर तू राज्य सोडलेस तेव्हा तू धर्माची मुळं छाटलीस.
अर्थेभ्योऽथ प्रवृद्धेभ्यः संवृत्तेभ्यस्ततस्ततः। क्रियाः सर्वाः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः
जसे डोंगरांमधून नद्या वाहतात, तशी वाढणाऱ्या आणि साठणाऱ्या संपत्तीमधून सर्व कृती निर्माण होतात.
अर्थेन हि विमुक्तस्य पुरुषस्याल्पचेतसः। विच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा
ज्याच्याकडे धन नाही आणि ज्याची बुद्धी कमी आहे, त्याच्या सर्व कृती थांबतात, जसे उन्हाळ्यात ओढे आटतात.
सोऽयमर्थं परित्यज्य सुखकामः सुखैधितः। पापमाचरते कर्तुं तदा दोषः प्रवर्तते
जो सुखाच्या आणि आरामाच्या मागे लागून धन सोडतो, तो सुख मिळवण्यासाठी पाप करतो आणि मग दोष निर्माण होतो.
यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः। यस्यार्थाः स पुमाँल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः
ज्याच्याकडे धन आहे त्याला मित्र मिळतात; त्याला नातेवाईक मिळतात; तोच जगात खरा पुरुष मानला जातो; आणि तोच विद्वान समजला जातो.
यस्यार्थाः स च विक्रान्तो यस्यार्थाः स च बुद्धिमान्। यस्यार्थाः स महाभागो यस्यार्थाः स गुणाधिकः
ज्याच्याकडे धन आहे तोच पराक्रमी आहे; तोच बुद्धिमान आहे; तोच अत्यंत भाग्यवान आहे; आणि तोच गुणी आहे.
अर्थस्यैते परित्यागे दोषाः प्रव्याहृता मया। राज्यमुत्सृजता धीर येन बुद्धिस्त्वया कृता
धन सोडल्याने जे दोष येतात ते मी सांगितले; हे धीरगंभीर, अशा विचारानेच तू राज्य सोडण्याचा निर्णय घेतलास.
यस्यार्था धर्मकामार्थास्तस्य सर्वं प्रदक्षिणम्। अधनेनार्थकामेन नार्थः शक्यो विचिन्वता
ज्याचं धन धर्म, काम आणि अर्थासाठी वापरलं जातं, त्याच्यासाठी सर्व काही अनुकूल असतं; पण ज्याच्याकडे धन नाही आणि जो धनाच्या शोधात आहे, त्याला काहीच मिळत नाही.
हर्षः कामश्च दर्पश्च धर्मः क्रोधः शमो दमः। अर्थादेतानि सर्वाणि प्रवर्तन्ते नराधिप
आनंद, इच्छा, गर्व, धर्म, राग, शांतता आणि संयम—हे सर्व धनामुळेच निर्माण होतात, राजाधिराज.
येषां नश्यत्ययं लोकश्चरतां धर्मचारिणाम्। तेऽर्थास्त्वयि न दृश्यन्ते दुर्दिनेषु यथा ग्रहाः
जे धर्माने चालतात, त्यांचं हे धन नष्ट झालं की, ते तुझ्यात दिसत नाही—जसं ढगाळ दिवशी तारे दिसत नाहीत.
त्वयि प्रव्रजिते वीर गुरोश्च वचने स्थिते। रक्षसापहृता भार्या प्राणौः प्रियतरा तव
हे वीर, जेव्हा तू गुरूंच्या आज्ञेने वनवासाला गेलास, तेव्हा तुझी पत्नी—जी तुला प्राणाहूनही प्रिय होती—राक्षसाने पळवली.