वरदानात् पितृव्यस्ते सहते देवदानवान्। कुम्भकर्णस्तु वीर्येण सहते च सुरासुरान्
तुझ्या काकाने दिलेल्या वरामुळे, तू देव आणि दानवांना तोंड देऊ शकतोस; आणि कुंभकर्ण आपल्या बळावर देव-दानवांशी सामना करतो.
महाविमर्दं समरे मया सह तवाद्भुतम्। अद्य भूतानि पश्यन्तु शक्रशम्बरयोरिव
आज या रणभूमीत, आपल्यात होणारा हा अद्भुत आणि मोठा संग्राम, जसा इंद्र आणि शंबरामध्ये झाला, तो सर्व प्राणी पाहू देत.
कृतमप्रतिमं कर्म दर्शितं चास्त्रकौशलम्। पतिता हरिवीराश्च त्वयैते भीमविक्रमाः
तू अद्वितीय असे कृत्य केलेस आणि शस्त्रविद्येचं कौशल्य दाखवलंस; तुझ्या हातून हे भीषण पराक्रमी वानरवीर पडले आहेत.
उपालम्भभयाच्चैव नासि वीर मया हतः। कृतकर्मपरिश्रान्तो विश्रान्तः पश्य मे बलम्
हे वीर, मी तुला कुठल्याही दोषाच्या भीतीने मारलेलं नाही; तू आपलं कर्तव्य पूर्ण करून थकलायस, आता विश्रांती घे आणि माझं बळ पाहा.
तेन सुग्रीववाक्येन सावमानेन मानितः। अग्नेराज्यहुतस्येव तेजस्तस्याभ्यवर्धत
सुग्रीवाच्या किंचित उपहासयुक्त पण सन्मानाने भरलेल्या शब्दांनी कुंभाचा तेज वाढला, जणू अग्नीत तुप ओतल्यावर जसा ज्वाळा वाढतो.
ततः कुम्भस्तु सुग्रीवं बाहुभ्यां जगृहे तदा। गजाविवातीतमदौ निःश्वसन्तौ मुहुर्मुहुः
मग कुंभाने सुग्रीवालाच दोन्ही हातांनी पकडलं; दोघंही प्रचंड श्वास घेत होते, जणू मर्यादेपलीकडच्या मदाने भरलेले दोन हत्ती.
अन्योन्यगात्रग्रथितौ घर्षन्तावितरेतरम्। सधूमां मुखतो ज्वालां विसृजन्तौ परिश्रमात्
एकमेकांच्या अंगात गुंतून, एकमेकांना घासू लागले, आणि दमल्यामुळे त्यांच्या तोंडातून धुरकट ज्वाळा निघू लागल्या.
तयोः पादाभिघाताच्च निमग्ना चाभवन्मही। व्याघूर्णिततरङ्गश्च चुक्षुभे वरुणालयः
त्यांच्या पायांच्या प्रहारामुळे पृथ्वी खाली बसली, आणि समुद्र, जो वरुणाचं निवासस्थान आहे, त्याच्या लाटा प्रचंड हालचालीने उसळल्या.
ततः कुम्भं समुत्क्षिप्य सुग्रीवो लवणाम्भसि। पातयामास वेगेन दर्शयन्नुदधेस्तलम्
मग सुग्रीवाने कुंभाला उचलून, जोरात खाऱ्या पाण्यात फेकलं, आणि समुद्राचं तळ सर्वांना दिसू लागलं.
ततः कुम्भनिपातेन जलराशिः समुत्थितः। विन्ध्यमन्दरसंकाशो विससर्प समन्ततः
कुंभाच्या पडण्यामुळे, विंध्य किंवा मंदार पर्वतासारखा जलराशि वर उसळला आणि सर्व दिशांना पसरला.
ततः कुम्भः समुत्पत्य सुग्रीवमभिपात्य च। आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रकल्पेन मुष्टिना
मग कुंभाने उडी मारून, सुग्रीवावर झडप घातली आणि रागाने वज्रासारख्या मुठीने त्याच्या छातीवर प्रहार केला.
तस्य वर्म च पुस्फोट संजज्ञे चापि शोणितम्। तस्य मुष्टिर्महावेगः प्रतिजघ्नेऽस्थिमण्डले
त्या प्रहाराने सुग्रीवाचं कवच फुटलं, रक्त वाहू लागलं, आणि ती जबरदस्त मुठी त्याच्या हाडांवर जोरात आदळली.
तस्य वेगेन तत्रासीत् तेजः प्रज्वलितं महत्। वज्रनिष्पेषसंजाता ज्वाला मेरोर्यथा गिरेः
त्या जोरदार आघातामुळे तिथे मोठ्या तेजाची ज्वाळा उठली, जणू काही मेरू पर्वतावर वज्र आपटल्यावर जशी ज्वाळा उठते तशी.
स तत्राभिहतस्तेन सुग्रीवो वानरर्षभः। मुष्टिं संवर्तयामास वज्रकल्पं महाबलः
त्या ठिकाणी त्याच्या आघाताने वानरांमध्ये श्रेष्ठ असलेला सुग्रीव संतापला आणि त्याने वज्रासारखी बलवान मुठ आवळली.
अर्चिःसहस्रविकचरविमण्डलवर्चसम्। स मुष्टिं पातयामास कुम्भस्योरसि वीर्यवान्
हजारो अग्नीच्या किरणांनी चमकणाऱ्या मुठीने पराक्रमी सुग्रीवाने कुम्भाच्या छातीवर जोरदार प्रहार केला.
स तु तेन प्रहारेण विह्वलो भृशपीडितः। निपपात तदा कुम्भो गतार्चिरिव पावकः
त्या प्रचंड आघातामुळे कुम्भ फारच व्याकुळ झाला आणि त्याला तीव्र वेदना झाली; तो जणू ज्याची ज्वाळा विझली आहे असा अग्नी खाली पडतो तसा खाली पडला.
मुष्टिनाभिहतस्तेन निपपाताशु राक्षसः। लोहिताङ्ग इवाकाशाद् दीप्तरश्मिर्यदृच्छया
त्या मुठीने आपटल्यावर तो राक्षस पटकन खाली पडला, जणू आकाशातून आपोआप पडणारा, तेजस्वी किरणांनी चमकणारा लाल तारा खाली पडतो तसा.
कुम्भस्य पततो रूपं भग्नस्योरसि मुष्टिना। बभौ रुद्राभिपन्नस्य यथा रूपं गवां पतेः
मुठीच्या प्रहाराने छाती फोडली गेल्यावर कुम्भ खाली पडला, तेव्हा त्याचे रूप जणू रुद्राच्या आघाताने गायींच्या वासराचा स्वामी जसा दिसतो तसंच भासलं.
तस्मिन् हते भीमपराक्रमेण प्लवंगमानामृषभेण युद्धे। मही सशैला सवना चचाल भयं च रक्षांस्यधिकं विवेश
त्या भयंकर पराक्रमी कुम्भाचा वानरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या सुग्रीवाने युद्धात वध केला, तेव्हा पृथ्वी, तिचे पर्वत आणि वनं हादरली आणि राक्षसांच्या मनात अधिक भीती भरली.
thumb|सप्तसप्ततितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे सप्तसप्ततितमः सर्गः ॥६-
आता सत्त्याहत्तरावा सर्ग ऐका.
निकुम्भो भ्रातरं दृष्ट्वा सुग्रीवेण निपातितम्। प्रदहन्निव कोपेन वानरेन्द्रमुदैक्षत
सुग्रीवाने आपल्या भावाचा वध केला हे पाहून निकुंभ संतापाने जळू लागला आणि वानरराजाकडे जणू त्याला भस्म करणार आहे अशा नजरेने पाहू लागला.
ततः स्रग्दामसंनद्धं दत्तपञ्चाङ्गुलं शुभम्। आददे परिघं धीरो महेन्द्रशिखरोपमम्
मग धैर्यवान निकुंभाने फुलांच्या हाराने सजवलेला, पाच मूठ असलेला आणि महेंद्र शिखरासारखा भासणारा सुंदर लोखंडी गदा उचलली.
हेमपट्टपरिक्षिप्तं वज्रविद्रुमभूषितम्। यमदण्डोपमं भीमं रक्षसां भयनाशनम्
ती गदा सोन्याच्या पट्ट्यांनी मढवलेली, वज्र आणि प्रवाळांनी सजलेली, यमाच्या दंडासारखी भयंकर आणि राक्षसांच्या भीतीचा नाश करणारी होती.
तमाविध्य महातेजाः शक्रध्वजसमौजसम्। निननाद विवृत्तास्यो निकुम्भो भीमविक्रमः
महातेजस्वी आणि भयंकर पराक्रमी निकुंभाने त्या गदाने प्रहार केला आणि मोठ्या आवाजात तोंड उघडून गरजला, जणू इंद्रध्वजासारखा बलवान आहे.
उरोगतेन निष्केण भुजस्थैरङ्गदैरपि। कुण्डलाभ्यां च चित्राभ्यां मालया च सचित्रया
त्याच्या छातीवर सोन्याची माळ, हातांवर कंकण, कानात सुंदर कुंडले आणि गळ्यात रंगीबेरंगी हार घातलेला होता.
निकुम्भो भूषणैर्भाति तेन स्म परिघेण च। यथेन्द्रधनुषा मेघः सविद्युत्स्तनयित्नुमान्
त्या गदेसह आणि दागिन्यांनी सजलेला निकुंभ तसा शोभत होता, जसा इंद्रधनुष्याखाली विजेसह आणि गडगडाटासह मेघ शोभतो.
परिघाग्रेण पुस्फोट वातग्रन्थिर्महात्मनः। प्रजज्वाल सघोषश्च विधूम इव पावकः
त्या गदाच्या टोकाला वाऱ्याने घट्ट बांधलेले होते आणि ती मोठ्या आवाजात जळू लागली, जणू धूर नसलेला अग्नी प्रज्वलित झाला आहे.
नगर्या विटपावत्या गन्धर्वभवनोत्तमैः। सतारागणनक्षत्रं सचन्द्रसमहाग्रहम्। निकुम्भपरिघाघूर्णं भ्रमतीव नभस्थलम्
विटपावती नगरीसारखी, सुंदर गंधर्वांच्या महालांनी, ताऱ्यांनी, ग्रहांनी, चंद्र आणि मोठ्या ग्रहांनी सजलेली, तशी निकुंभाची फिरणारी गदा आकाशात फिरत असल्यासारखी वाटत होती.
दुरासदश्च संजज्ञे परिघाभरणप्रभः। क्रोधेन्धनो निकुम्भाग्निर्युगान्ताग्निरिवोत्थितः
त्या गदाच्या आणि दागिन्यांच्या तेजाने झळाळणारा, संतापाच्या ज्वाळांनी पेटलेला निकुंभ जवळ जाण्यास कठीण वाटत होता, जणू युगाच्या अंताचा अग्नीच प्रकट झाला आहे.
राक्षसा वानराश्चापि न शेकुः स्पन्दितुं भयात्। हनुमांस्तु विवृत्योरस्तस्थौ प्रमुखतो बली
राक्षस आणि वानर भीतीने हलूही शकले नाहीत, पण बलवान आणि निर्धाराने भरलेला हनुमान छाती फुगवून सगळ्यांच्या पुढे उभा राहिला.