अभिदुद्राव सुग्रीवः कुम्भकर्णात्मजं रणे। शैलसानुचरं नागं वेगवानिव केसरी
सुग्रीवाने रणांगणात कुंभकर्णाच्या मुलावर, जसा एखादा वेगवान सिंह पर्वतावर फिरणाऱ्या हत्तीवर झडप घालतो, तसा जोरात हल्ला केला.
उत्पाट्य च महावृक्षानश्वकर्णादिकान् बहून्। अन्यांश्च विविधान् वृक्षांश्चिक्षेप स महाकपिः
महाकपी सुग्रीवाने अनेक मोठमोठी अश्वकर्ण व इतर झाडे उखडून, विविध झाडे प्रचंड ताकदीने फेकली.
तां छादयन्तीमाकाशं वृक्षवृष्टिं दुरासदाम्। कुम्भकर्णात्मजः श्रीमांश्चिच्छेद स्वशरैः शितैः
आकाश झाकणाऱ्या आणि सहन करणे कठीण अशा त्या झाडांच्या पावसाला कुंभकर्णाचा तेजस्वी मुलगा कुंभाने आपल्या तीक्ष्ण बाणांनी तुकडे तुकडे केले.
अभिलक्ष्येण तीव्रेण कुम्भेन निशितैः शरैः। आचितास्ते द्रुमा रेजुर्यथा घोराः शतघ्नयः। द्रुमवर्षं तु तद् भिन्नं दृष्ट्वा कुम्भेन वीर्यवान्
कुंभाने नेमके आणि प्रचंड वेगाने मारलेल्या धारदार बाणांनी ती झाडे थरथर कापू लागली, जणू भयंकर युद्धयंत्रे. कुंभाने तो झाडांचा पाऊस फोडून टाकल्याचे पाहून, तो पराक्रमी—
वानराधिपतिः श्रीमान् महासत्त्वो न विव्यथे। स विध्यमानः सहसा सहमानस्तु ताञ्छरान्
माकडांचा राजा, तेजस्वी आणि मोठ्या धैर्याचा सुग्रीव, अचानक लागलेले बाण सहन करत असतानाही डगमगला नाही.
कुम्भस्य धनुराक्षिप्य बभञ्जेन्द्रधनुःप्रभम्। अवप्लुत्य ततः शीघ्रं कृत्वा कर्म सुदुष्करम्
कुंभाच्या इंद्रधनूसारख्या तेजस्वी धनुष्याला ओढून, सुग्रीवाने ते मोडले; मग तो झपाट्याने उडी मारून, फार कठीण असे कृत्य केले.
अब्रवीत् कुपितः कुम्भं भग्नशृङ्गमिव द्विपम्। निकुम्भाग्रज वीर्यं ते बाणवेगं तदद्भुतम्
रागाने सुग्रीव कुंभाला म्हणाला, जणू काही सोंड तुटलेल्या हत्तीसारखा — 'निकुंभाचा मोठा भाऊ, तुझं बळ आणि तुझ्या बाणांचा वेग खरंच आश्चर्यकारक आहे.'
संनतिश्च प्रभावश्च तव वा रावणस्य वा। प्रह्लादबलिवृत्रघ्नकुबेरवरुणोपम
तुझी प्रतिष्ठा आणि सामर्थ्य, ती तुझी असो वा रावणाची, ती प्रह्लाद, बळी, वज्रधारी इंद्र, कुबेर किंवा वरुण यांच्या सारखीच आहे.
एकस्त्वमनुजातोऽसि पितरं बलवत्तरम्। त्वामेवैकं महाबाहुं शूलहस्तमरिंदमम्
तू एकटाच आपल्या वडिलांपेक्षा अधिक बलवान पुत्र जन्मास आलास; तूच एकटा, मोठ्या बाहूंचा, शूल हातात घेतलेला आणि शत्रूंचा नाश करणारा आहेस.
त्रिदशा नातिवर्तन्ते जितेन्द्रियमिवाधयः। विक्रमस्व महाबुद्धे कर्माणि मम पश्य च
जसं इंद्रियांवर विजय मिळवलेल्या माणसाला दुःख जिंकू शकत नाही, तसंच देवताही तुला मागे टाकू शकत नाहीत; मोठ्या बुध्दीने कृत्य कर आणि माझी कर्तृत्व पाहा.
वरदानात् पितृव्यस्ते सहते देवदानवान्। कुम्भकर्णस्तु वीर्येण सहते च सुरासुरान्
तुझ्या काकाने दिलेल्या वरामुळे, तू देव आणि दानवांना तोंड देऊ शकतोस; आणि कुंभकर्ण आपल्या बळावर देव-दानवांशी सामना करतो.
महाविमर्दं समरे मया सह तवाद्भुतम्। अद्य भूतानि पश्यन्तु शक्रशम्बरयोरिव
आज या रणभूमीत, आपल्यात होणारा हा अद्भुत आणि मोठा संग्राम, जसा इंद्र आणि शंबरामध्ये झाला, तो सर्व प्राणी पाहू देत.
कृतमप्रतिमं कर्म दर्शितं चास्त्रकौशलम्। पतिता हरिवीराश्च त्वयैते भीमविक्रमाः
तू अद्वितीय असे कृत्य केलेस आणि शस्त्रविद्येचं कौशल्य दाखवलंस; तुझ्या हातून हे भीषण पराक्रमी वानरवीर पडले आहेत.
उपालम्भभयाच्चैव नासि वीर मया हतः। कृतकर्मपरिश्रान्तो विश्रान्तः पश्य मे बलम्
हे वीर, मी तुला कुठल्याही दोषाच्या भीतीने मारलेलं नाही; तू आपलं कर्तव्य पूर्ण करून थकलायस, आता विश्रांती घे आणि माझं बळ पाहा.
तेन सुग्रीववाक्येन सावमानेन मानितः। अग्नेराज्यहुतस्येव तेजस्तस्याभ्यवर्धत
सुग्रीवाच्या किंचित उपहासयुक्त पण सन्मानाने भरलेल्या शब्दांनी कुंभाचा तेज वाढला, जणू अग्नीत तुप ओतल्यावर जसा ज्वाळा वाढतो.
ततः कुम्भस्तु सुग्रीवं बाहुभ्यां जगृहे तदा। गजाविवातीतमदौ निःश्वसन्तौ मुहुर्मुहुः
मग कुंभाने सुग्रीवालाच दोन्ही हातांनी पकडलं; दोघंही प्रचंड श्वास घेत होते, जणू मर्यादेपलीकडच्या मदाने भरलेले दोन हत्ती.
अन्योन्यगात्रग्रथितौ घर्षन्तावितरेतरम्। सधूमां मुखतो ज्वालां विसृजन्तौ परिश्रमात्
एकमेकांच्या अंगात गुंतून, एकमेकांना घासू लागले, आणि दमल्यामुळे त्यांच्या तोंडातून धुरकट ज्वाळा निघू लागल्या.
तयोः पादाभिघाताच्च निमग्ना चाभवन्मही। व्याघूर्णिततरङ्गश्च चुक्षुभे वरुणालयः
त्यांच्या पायांच्या प्रहारामुळे पृथ्वी खाली बसली, आणि समुद्र, जो वरुणाचं निवासस्थान आहे, त्याच्या लाटा प्रचंड हालचालीने उसळल्या.
ततः कुम्भं समुत्क्षिप्य सुग्रीवो लवणाम्भसि। पातयामास वेगेन दर्शयन्नुदधेस्तलम्
मग सुग्रीवाने कुंभाला उचलून, जोरात खाऱ्या पाण्यात फेकलं, आणि समुद्राचं तळ सर्वांना दिसू लागलं.
ततः कुम्भनिपातेन जलराशिः समुत्थितः। विन्ध्यमन्दरसंकाशो विससर्प समन्ततः
कुंभाच्या पडण्यामुळे, विंध्य किंवा मंदार पर्वतासारखा जलराशि वर उसळला आणि सर्व दिशांना पसरला.
ततः कुम्भः समुत्पत्य सुग्रीवमभिपात्य च। आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रकल्पेन मुष्टिना
मग कुंभाने उडी मारून, सुग्रीवावर झडप घातली आणि रागाने वज्रासारख्या मुठीने त्याच्या छातीवर प्रहार केला.
तस्य वर्म च पुस्फोट संजज्ञे चापि शोणितम्। तस्य मुष्टिर्महावेगः प्रतिजघ्नेऽस्थिमण्डले
त्या प्रहाराने सुग्रीवाचं कवच फुटलं, रक्त वाहू लागलं, आणि ती जबरदस्त मुठी त्याच्या हाडांवर जोरात आदळली.
तस्य वेगेन तत्रासीत् तेजः प्रज्वलितं महत्। वज्रनिष्पेषसंजाता ज्वाला मेरोर्यथा गिरेः
त्या जोरदार आघातामुळे तिथे मोठ्या तेजाची ज्वाळा उठली, जणू काही मेरू पर्वतावर वज्र आपटल्यावर जशी ज्वाळा उठते तशी.
स तत्राभिहतस्तेन सुग्रीवो वानरर्षभः। मुष्टिं संवर्तयामास वज्रकल्पं महाबलः
त्या ठिकाणी त्याच्या आघाताने वानरांमध्ये श्रेष्ठ असलेला सुग्रीव संतापला आणि त्याने वज्रासारखी बलवान मुठ आवळली.
अर्चिःसहस्रविकचरविमण्डलवर्चसम्। स मुष्टिं पातयामास कुम्भस्योरसि वीर्यवान्
हजारो अग्नीच्या किरणांनी चमकणाऱ्या मुठीने पराक्रमी सुग्रीवाने कुम्भाच्या छातीवर जोरदार प्रहार केला.
स तु तेन प्रहारेण विह्वलो भृशपीडितः। निपपात तदा कुम्भो गतार्चिरिव पावकः
त्या प्रचंड आघातामुळे कुम्भ फारच व्याकुळ झाला आणि त्याला तीव्र वेदना झाली; तो जणू ज्याची ज्वाळा विझली आहे असा अग्नी खाली पडतो तसा खाली पडला.
मुष्टिनाभिहतस्तेन निपपाताशु राक्षसः। लोहिताङ्ग इवाकाशाद् दीप्तरश्मिर्यदृच्छया
त्या मुठीने आपटल्यावर तो राक्षस पटकन खाली पडला, जणू आकाशातून आपोआप पडणारा, तेजस्वी किरणांनी चमकणारा लाल तारा खाली पडतो तसा.
कुम्भस्य पततो रूपं भग्नस्योरसि मुष्टिना। बभौ रुद्राभिपन्नस्य यथा रूपं गवां पतेः
मुठीच्या प्रहाराने छाती फोडली गेल्यावर कुम्भ खाली पडला, तेव्हा त्याचे रूप जणू रुद्राच्या आघाताने गायींच्या वासराचा स्वामी जसा दिसतो तसंच भासलं.
तस्मिन् हते भीमपराक्रमेण प्लवंगमानामृषभेण युद्धे। मही सशैला सवना चचाल भयं च रक्षांस्यधिकं विवेश
त्या भयंकर पराक्रमी कुम्भाचा वानरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या सुग्रीवाने युद्धात वध केला, तेव्हा पृथ्वी, तिचे पर्वत आणि वनं हादरली आणि राक्षसांच्या मनात अधिक भीती भरली.
thumb|सप्तसप्ततितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे सप्तसप्ततितमः सर्गः ॥६-
आता सत्त्याहत्तरावा सर्ग ऐका.