तमिन्द्रकेतुप्रतिमं वृक्षं मन्दरसंनिभम्। समुत्सृजत वेगेन मिषतां सर्वरक्षसाम्
इंद्राच्या ध्वजासारखा आणि मंदार पर्वतासारखा तो वृक्ष अंगदाने प्रचंड वेगाने सर्व राक्षसांच्या डोळ्यांसमोर फेकून दिला.
स चिच्छेद शितैर्बाणैः सप्तभिः कायभेदनैः। अङ्गदो विव्यथेऽभीक्ष्णं स पपात मुमोह च
कुंभाने सात तीक्ष्ण, शरीर भेदणाऱ्या बाणांनी तो वृक्ष तुकडे तुकडे केला. अंगद वारंवार जखमी झाला आणि खाली पडून शुद्ध हरपला.
अङ्गदं पतितं दृष्ट्वा सीदन्तमिव सागरे। दुरासदं हरिश्रेष्ठा राघवाय न्यवेदयन्
अंगद समुद्रात बुडणाऱ्या माणसासारखा पडलेला पाहून, जिंकता येणे कठीण असलेल्या श्रेष्ठ वानरांनी हे रामाला जाऊन सांगितले.
रामस्तु व्यथितं श्रुत्वा वालिपुत्रं महाहवे। व्यादिदेश हरिश्रेष्ठाञ्जाम्बवत्प्रमुखांस्ततः
महायुद्धात वालीपुत्र जखमी झाल्याचे ऐकून रामाने जांबुवंत व इतर श्रेष्ठ वानरांना सूचना दिल्या.
ते तु वानरशार्दूलाः श्रुत्वा रामस्य शासनम्। अभिपेतुः सुसंक्रुद्धाः कुम्भमुद्यतकार्मुकम्
रामाची आज्ञा ऐकून, वाघासारखे ते वानर अत्यंत संतापाने कुंभाकडे धावले, तो बाण उगारून उभा होता.
ततो द्रुमशिलाहस्ताः कोपसंरक्तलोचनाः। रिरक्षिषन्तोऽभ्यपतन्नङ्गदं वानरर्षभाः
तेव्हा झाडे आणि दगड हातात घेऊन, रागाने डोळे लाल झालेले श्रेष्ठ वानर अंगदाचे रक्षण करण्यासाठी धावले.
जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः। कुम्भकर्णात्मजं वीरं क्रुद्धाः समभिदुद्रुवुः
जांबुवंत, सुसेन आणि वेगवान वानर वेगदर्शी, हे तिघेही रागाने कुंभकर्णाच्या शूर मुलावर तुटून पडले.
समीक्ष्यापततस्तांस्तु वानरेन्द्रान् महाबलान्। आववार शरौघेण नगेनेव जलाशयम्
त्या बलाढ्य वानरश्रेष्ठांना धावत येताना पाहून, कुंभाने बाणांच्या पावसाने त्यांना अडवले, जणू एखाद्या डोंगराने तलावाचा मार्ग रोखावा.
तस्य बाणपथं प्राप्य न शेकुरपि वीक्षितुम्। वानरेन्द्रा महात्मानो वेलामिव महोदधिः
कुंभाच्या बाणांच्या मार्गात शिरल्यावर, मोठ्या आत्म्याचे वानरश्रेष्ठ जणू समुद्र कधीही काठ ओलांडू शकत नाही, तसे ते पाहूही शकले नाहीत.
तांस्तु दृष्ट्वा हरिगणान् शरवृष्टिभिरर्दितान्। अङ्गदं पृष्ठतः कृत्वा भ्रातृजं प्लवगेश्वरः
त्या वानरांच्या फौजा बाणांच्या वर्षावाने त्रस्त झाल्या पाहून, वानरांचा राजा सुग्रीवाने आपल्या भावाच्या मुलाला, म्हणजे अंगदाला, मागे घेतले.
अभिदुद्राव सुग्रीवः कुम्भकर्णात्मजं रणे। शैलसानुचरं नागं वेगवानिव केसरी
सुग्रीवाने रणांगणात कुंभकर्णाच्या मुलावर, जसा एखादा वेगवान सिंह पर्वतावर फिरणाऱ्या हत्तीवर झडप घालतो, तसा जोरात हल्ला केला.
उत्पाट्य च महावृक्षानश्वकर्णादिकान् बहून्। अन्यांश्च विविधान् वृक्षांश्चिक्षेप स महाकपिः
महाकपी सुग्रीवाने अनेक मोठमोठी अश्वकर्ण व इतर झाडे उखडून, विविध झाडे प्रचंड ताकदीने फेकली.
तां छादयन्तीमाकाशं वृक्षवृष्टिं दुरासदाम्। कुम्भकर्णात्मजः श्रीमांश्चिच्छेद स्वशरैः शितैः
आकाश झाकणाऱ्या आणि सहन करणे कठीण अशा त्या झाडांच्या पावसाला कुंभकर्णाचा तेजस्वी मुलगा कुंभाने आपल्या तीक्ष्ण बाणांनी तुकडे तुकडे केले.
अभिलक्ष्येण तीव्रेण कुम्भेन निशितैः शरैः। आचितास्ते द्रुमा रेजुर्यथा घोराः शतघ्नयः। द्रुमवर्षं तु तद् भिन्नं दृष्ट्वा कुम्भेन वीर्यवान्
कुंभाने नेमके आणि प्रचंड वेगाने मारलेल्या धारदार बाणांनी ती झाडे थरथर कापू लागली, जणू भयंकर युद्धयंत्रे. कुंभाने तो झाडांचा पाऊस फोडून टाकल्याचे पाहून, तो पराक्रमी—
वानराधिपतिः श्रीमान् महासत्त्वो न विव्यथे। स विध्यमानः सहसा सहमानस्तु ताञ्छरान्
माकडांचा राजा, तेजस्वी आणि मोठ्या धैर्याचा सुग्रीव, अचानक लागलेले बाण सहन करत असतानाही डगमगला नाही.
कुम्भस्य धनुराक्षिप्य बभञ्जेन्द्रधनुःप्रभम्। अवप्लुत्य ततः शीघ्रं कृत्वा कर्म सुदुष्करम्
कुंभाच्या इंद्रधनूसारख्या तेजस्वी धनुष्याला ओढून, सुग्रीवाने ते मोडले; मग तो झपाट्याने उडी मारून, फार कठीण असे कृत्य केले.
अब्रवीत् कुपितः कुम्भं भग्नशृङ्गमिव द्विपम्। निकुम्भाग्रज वीर्यं ते बाणवेगं तदद्भुतम्
रागाने सुग्रीव कुंभाला म्हणाला, जणू काही सोंड तुटलेल्या हत्तीसारखा — 'निकुंभाचा मोठा भाऊ, तुझं बळ आणि तुझ्या बाणांचा वेग खरंच आश्चर्यकारक आहे.'
संनतिश्च प्रभावश्च तव वा रावणस्य वा। प्रह्लादबलिवृत्रघ्नकुबेरवरुणोपम
तुझी प्रतिष्ठा आणि सामर्थ्य, ती तुझी असो वा रावणाची, ती प्रह्लाद, बळी, वज्रधारी इंद्र, कुबेर किंवा वरुण यांच्या सारखीच आहे.
एकस्त्वमनुजातोऽसि पितरं बलवत्तरम्। त्वामेवैकं महाबाहुं शूलहस्तमरिंदमम्
तू एकटाच आपल्या वडिलांपेक्षा अधिक बलवान पुत्र जन्मास आलास; तूच एकटा, मोठ्या बाहूंचा, शूल हातात घेतलेला आणि शत्रूंचा नाश करणारा आहेस.
त्रिदशा नातिवर्तन्ते जितेन्द्रियमिवाधयः। विक्रमस्व महाबुद्धे कर्माणि मम पश्य च
जसं इंद्रियांवर विजय मिळवलेल्या माणसाला दुःख जिंकू शकत नाही, तसंच देवताही तुला मागे टाकू शकत नाहीत; मोठ्या बुध्दीने कृत्य कर आणि माझी कर्तृत्व पाहा.
वरदानात् पितृव्यस्ते सहते देवदानवान्। कुम्भकर्णस्तु वीर्येण सहते च सुरासुरान्
तुझ्या काकाने दिलेल्या वरामुळे, तू देव आणि दानवांना तोंड देऊ शकतोस; आणि कुंभकर्ण आपल्या बळावर देव-दानवांशी सामना करतो.
महाविमर्दं समरे मया सह तवाद्भुतम्। अद्य भूतानि पश्यन्तु शक्रशम्बरयोरिव
आज या रणभूमीत, आपल्यात होणारा हा अद्भुत आणि मोठा संग्राम, जसा इंद्र आणि शंबरामध्ये झाला, तो सर्व प्राणी पाहू देत.
कृतमप्रतिमं कर्म दर्शितं चास्त्रकौशलम्। पतिता हरिवीराश्च त्वयैते भीमविक्रमाः
तू अद्वितीय असे कृत्य केलेस आणि शस्त्रविद्येचं कौशल्य दाखवलंस; तुझ्या हातून हे भीषण पराक्रमी वानरवीर पडले आहेत.
उपालम्भभयाच्चैव नासि वीर मया हतः। कृतकर्मपरिश्रान्तो विश्रान्तः पश्य मे बलम्
हे वीर, मी तुला कुठल्याही दोषाच्या भीतीने मारलेलं नाही; तू आपलं कर्तव्य पूर्ण करून थकलायस, आता विश्रांती घे आणि माझं बळ पाहा.
तेन सुग्रीववाक्येन सावमानेन मानितः। अग्नेराज्यहुतस्येव तेजस्तस्याभ्यवर्धत
सुग्रीवाच्या किंचित उपहासयुक्त पण सन्मानाने भरलेल्या शब्दांनी कुंभाचा तेज वाढला, जणू अग्नीत तुप ओतल्यावर जसा ज्वाळा वाढतो.
ततः कुम्भस्तु सुग्रीवं बाहुभ्यां जगृहे तदा। गजाविवातीतमदौ निःश्वसन्तौ मुहुर्मुहुः
मग कुंभाने सुग्रीवालाच दोन्ही हातांनी पकडलं; दोघंही प्रचंड श्वास घेत होते, जणू मर्यादेपलीकडच्या मदाने भरलेले दोन हत्ती.
अन्योन्यगात्रग्रथितौ घर्षन्तावितरेतरम्। सधूमां मुखतो ज्वालां विसृजन्तौ परिश्रमात्
एकमेकांच्या अंगात गुंतून, एकमेकांना घासू लागले, आणि दमल्यामुळे त्यांच्या तोंडातून धुरकट ज्वाळा निघू लागल्या.
तयोः पादाभिघाताच्च निमग्ना चाभवन्मही। व्याघूर्णिततरङ्गश्च चुक्षुभे वरुणालयः
त्यांच्या पायांच्या प्रहारामुळे पृथ्वी खाली बसली, आणि समुद्र, जो वरुणाचं निवासस्थान आहे, त्याच्या लाटा प्रचंड हालचालीने उसळल्या.
ततः कुम्भं समुत्क्षिप्य सुग्रीवो लवणाम्भसि। पातयामास वेगेन दर्शयन्नुदधेस्तलम्
मग सुग्रीवाने कुंभाला उचलून, जोरात खाऱ्या पाण्यात फेकलं, आणि समुद्राचं तळ सर्वांना दिसू लागलं.
ततः कुम्भनिपातेन जलराशिः समुत्थितः। विन्ध्यमन्दरसंकाशो विससर्प समन्ततः
कुंभाच्या पडण्यामुळे, विंध्य किंवा मंदार पर्वतासारखा जलराशि वर उसळला आणि सर्व दिशांना पसरला.