प्रेषणं वायुपुत्रस्य भरतेन समागमम् रामाभिषेकाभ्युदयं सर्वसैन्यविसर्जनम् स्वराष्ट्ररञ्जनं चैव वैदेह्याश्च विसर्जनम् ॥१-३-
वायुपुत्राला पाठवणं, भरताशी भेट, रामाचं अभिषेकाचं शुभक्षण, सर्व सैन्यांना परत पाठवणं, आपल्या राज्यात आनंद, आणि वैदेहीला निरोप देणं — हे सर्व घडलं.
अनागतं च यत् किंचिद् रामस्य वसुधातले तच्चकारोत्तरे काव्ये वाल्मीकिर्भगवानृषिः ॥१-३-
रामाच्या जीवनात जे काही अजून घडायचं होतं, तेही परम पूज्य वाल्मीकि ऋषींनी आपल्या काव्याच्या उत्तर भागात लिहिलं.
thumb|चतुर्थः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे चतुर्थः सर्गः ॥१-
श्रीमंत वाल्मीकि रामायणाच्या बालकांडातील हा चौथा सर्ग आहे.
प्राप्तराज्यस्य रामस्य वाल्मीकिर्भगवानृषिः । चकार चरितं कृत्स्नं विचित्रपदमर्थवत् ॥१-४-
राज्य मिळवलेल्या रामाचं संपूर्ण चरित्र, सुंदर शब्दांत आणि अर्थपूर्ण रीतीने, पूज्य वाल्मीकि ऋषींनी रचलं.
चतुर्विंशत्सहस्राणि श्लोकानामुक्तवानृषिः । तथा सर्गशतान् पञ्च षट्काण्डानि तथोत्तरम् ॥१-४-
त्या ऋषींनी चोवीस हजार श्लोक, पाचशे सर्ग, सहा कांडं आणि उत्तर भाग असं सर्व सांगितलं.
कृत्वा तु तन्महाप्राज्ञः सभविष्यं सहोत्तरम् । चिन्तयामास को न्वेतत् प्रयुञ्जीयादिति प्रभुः ॥१-४-
तो महान आणि बुद्धिमान ऋषी, भविष्यातील घटनांसह ते सर्व पूर्ण करून, 'हे कोण म्हणेल?' असा विचार करू लागला.
कुशीलवौ तु धर्मज्ञौ राजपुत्रौ यशस्विनौ । भ्रातरौ स्वरसंपन्नौ ददर्शाश्रमवासिनौ ॥१-४-
त्यांनी आश्रमात राहणारे, धर्म जाणणारे, कीर्ती मिळवलेले, मधुर आवाज असलेले, राजपुत्र कुश आणि लव या दोन भावांना पाहिलं.
स तु मेधाविनौ दृष्ट्वा वेदेषु परिनिष्ठितौ । वेदोपबृंह्मणार्थाय तावग्राहयत प्रभुः ॥१-४-
त्या दोघांना बुद्धिमान आणि वेदांमध्ये पारंगत पाहून, वेदांचा गौरव वाढावा म्हणून, त्या ऋषींनी त्यांना हे काव्य शिकवलं.
काव्यं रामायणं कृत्स्नं सीतायाश्चरितं महत् । पौलस्त्यवधमित्येवं चकार चरितव्रतः ॥१-४-
व्रतस्थ असलेल्या त्या ऋषींनी संपूर्ण रामायण, सीतेचं महान चरित्र आणि पुलस्त्यपुत्राचा वध — असं काव्य रचलं.
पाठ्ये गेये च मधुरं प्रमाणैस्त्रिभिरन्वितम् । जातिभिः सप्तभिर्युक्तं तन्त्रीलयसमन्वितम् ॥१-४-
हे काव्य म्हणायला आणि गाण्यास गोड, तीन प्रमाणांनी युक्त, सात छंदांनी सजलेलं, आणि तंत्री व तालासह सादर केलं जातं.
रसैः शृङ्गारकरुणहास्यरौद्रभयानकैः । वीरादिभी रसैर्युक्तं काव्यमेतदगायताम् ॥१-४-
शृंगार, करुणा, हास्य, रौद्र, भीषण, वीर आणि इतर रसांनी भरलेलं हे काव्य त्यांनी गायिलं.
तौ तु गान्धर्वतत्त्वज्ञौ स्थानमूर्च्छनकोविदौ । भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ गन्धर्वाविव रूपिणौ ॥१-४-
गंधर्वविद्या जाणणारे, स्वर आणि मूर्च्छना समजणारे, मधुर आवाज असलेले हे दोन भाऊ जणू मूर्तिमंत गंधर्वच वाटत होते.
रूपलक्षणसम्पन्नौ मधुरस्वरभाषिणौ । बिम्बादिवोत्थितौ बिम्बौ रामदेहात् तथापरौ ॥१-४-
रूप आणि शुभ लक्षणांनी युक्त, गोड आवाजात बोलणारे, रामाच्या देहातून जणू दोन प्रतिमा निर्माण झाल्यासारखे दिसत होते.
तौ राजपुत्रौ कार्त्स्न्येन धर्म्यमाख्यानमुत्तमम् । वाचोविधेयं तत्सर्वं कृत्वा काव्यमनिन्दितौ ॥१-४-
त्या दोन राजपुत्रांनी संपूर्ण धर्मयुक्त आणि उत्तम कथा आत्मसात करून, निर्दोषपणे ते काव्य सादर केलं.
ऋषीणां च द्विजातीनां साधूनां च समागमे । यथोपदेशं तत्त्वज्ञौ जगतुः सुसमाहितौ ॥१-४-
ऋषी, द्विज आणि सज्जन यांच्या सभेत, ते दोघे, सार्थकतेने आणि सांगितल्याप्रमाणे, एकाग्रतेने ते गायन करत.
महात्मानौ महाभागौ सर्वलक्षणलक्षितौ । तौ कदाचित् समेतानामृषीणां भावितात्मनाम् ॥१-४-
महात्मा, मोठ्या भाग्याचे, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त, हे दोघे, एकदा शुद्धचित्त असलेल्या ऋषींच्या सभेत उपस्थित होते.
मध्ये सभं समीपस्थाविदं काव्यमगायताम् । तच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे बाष्पपर्याकुलेक्षणाः ॥१-४-
सभेच्या मध्यभागी, जवळ उभे राहून, त्यांनी हे काव्य गायिलं; ते ऐकून सर्व ऋषींच्या डोळ्यांत अश्रू आले.
साधु साध्विति तावूचुः परं विस्मयमागताः । ते प्रीतमनसः सर्वे मुनयो धर्मवत्सलाः ॥१-४-
'छान! छान!' असं म्हणत, मोठ्या आश्चर्याने भारावून, ते सर्व धर्मप्रिय ऋषी आनंदित झाले.
प्रशशंसुः प्रशस्तव्यौ गायमानौ कुशीलवौ । अहो गीतस्य माधुर्यं श्लोकानां च विशेषतः ॥१-४-
गायनारे कुशिलव दोघांना सर्वांनी मोठ्या कौतुकानं गौरवलं. 'वा! या गाण्याचं गोडवे आणि या श्लोकांची खास गोडी!' असं सर्वांनी म्हटलं.
चिरनिर्वृत्तमप्येतत् प्रत्यक्षमिव दर्शितम् । प्रविश्य तावुभौ सुष्ठु तथाभावमगायताम् ॥१-४-
हे सगळं खूप पूर्वी घडलं असलं तरी, जणू डोळ्यांसमोर घडतंय असं वाटलं. दोघांनीही त्या गोष्टीत पूर्णपणे रंगून सुंदर गायलं.
सहितौ मधुरं रक्तं सम्पन्नं स्वरसंपदा । एवं प्रशस्यमानौ तौ तपः श्लाघ्यैर्महर्षिभिः ॥१-४-
दोघांनी एकत्र येऊन अतिशय गोड, मन लावून आणि सुरेख सूर लावून गायलं. म्हणून तपस्वी, थोर ऋषींनी त्यांचं खूप कौतुक केलं.
संरक्ततरमत्यर्थं मधुरं तावगायताम् । प्रीतः कश्चिन्मुनिस्ताभ्यां संस्थितः कलशं ददौ ॥१-४-
दोघं अधिकच तन्मयतेनं, गोड गात असताना, तिथे उभ्या असलेल्या एका आनंदी ऋषीनं त्यांना पाण्याचा कलश दिला.
प्रसन्नो वल्कलं कश्चिद् ददौ ताभ्यां महायशाः । अन्यः कृष्णाजिनमदाद् यज्ञसूत्रं तथापरः ॥१-४-
आणखी एका प्रसिद्ध आणि प्रसन्न ऋषीनं त्यांना झाडाच्या सालीचे वस्त्र दिलं; दुसऱ्यानं काळ्या मृगाचं कातडं दिलं, आणि तिसऱ्यानं यज्ञसूत्र दिलं.
कश्चित् कमण्डलुं प्रादान्मौञ्जीमन्यो महामुनिः । बृसीमन्यस्तदा प्रादात् कौपीनमपरो मुनिः ॥१-४-
कोणीतरी ऋषीनं कमंडलू दिलं, दुसऱ्या महर्षीनं मुंजेचं कमरबंध दिलं; आणखी एकानं दंड दिला, आणि दुसऱ्या ऋषीनं कौपीन दिलं.
ताभ्यां ददौ तदा हृष्टः कुठारमपरो मुनिः । काषायमपरो वस्त्रं चीरमन्यो ददौ मुनिः ॥१-४-
तिथेच दुसऱ्या आनंदी ऋषीनं कुऱ्हाड दिली; आणखी एकानं भगवी वस्त्र दिलं, आणि दुसऱ्या ऋषीनं झाडाच्या सालीचं वस्त्र दिलं.
जटाबन्धनमन्यस्तु काष्ठरज्जुं मुदान्वितः । यज्ञभाण्डमृषिः कश्चित् काष्ठभारं तथा परः ॥१-४-
एकाने आनंदानं जटाबंधन आणि लाकडाची दोरी दिली; कोणीतरी ऋषीनं यज्ञसामग्री दिली, आणि दुसऱ्यानं लाकडाचा गठ्ठा दिला.
औदुम्बरीं ब्रुसीमन्यः स्वस्ति केचित् तदावदन् । आयुष्यमपरे प्राहुर्मुदा तत्र महर्षयः ॥१-४-
कोणीतरी उंबराच्या लाकडाचा दंड दिला, काहींनी तिथेच शुभाशीर्वाद दिले; इतर महर्षींनी आनंदानं दीर्घायुष्याची शुभेच्छा दिली.
ददुश्चैवं वरान् सर्वे मुनयः सत्यवादिनः । आश्चर्यमिदमाख्यानं मुनिना सम्प्रकीर्तितम् ॥१-४-
सत्य बोलणारे सर्व ऋषी अशा प्रकारे त्यांना वर देऊ लागले आणि म्हणाले, 'ही अद्भुत कथा या ऋषीनं सांगितली आहे.'
परं कवीनामाधारं समाप्तं च यथाक्रमम् । अभिगीतमिदं गीतं सर्वगीतेषु कोविदौ ॥१-४-
ही कथा कवींना आधार देणारी आणि योग्य क्रमाने पूर्ण झालेली आहे; सर्व गाण्यांत निपुण असलेल्या या दोघांनी हे गाणं सुंदर गायलं.
आयुष्यं पुष्टिजननं सर्वश्रुतिमनोहरम् । प्रशस्यमानौ सर्वत्र कदाचित् तत्र गायकौ ॥१-४-
हे गाणं आयुष्य वाढवतं, बळ देतं आणि ऐकणाऱ्यांच्या मनाला आनंद देतं; जिथे जिथे हे दोघं गात, तिथे तिथे त्यांचं कौतुक केलं जायचं.