ततः स रक्षोधिपतिर्महात्मा सर्वा दिशो बाणगणैः शिताग्रैः। प्रच्छादयामास रविप्रकाशै- र्विदारयामास च वानरेन्द्रान्
मग तो महान आत्मा राक्षसांचा राजा, सूर्याच्या तेजासारख्या धारदार बाणांच्या वर्षावाने सगळ्या दिशांना झाकून टाकतो आणि वानरांच्या प्रमुखांना फाडून टाकतो.
स शूलनिस्त्रिंशपरश्वधानि व्याविद्धदीप्तानलसप्रभाणि। सविस्फुलिङ्गोज्ज्वलपावकानि ववर्ष तीव्रं प्लवगेन्द्रसैन्ये
तो जणू ज्वालांसारख्या तेजस्वी भाल्यांचा, तलवारींचा, कुऱ्हाडींचा आणि अग्नीप्रमाणे चमकणाऱ्या अस्त्रांचा वर्षाव वानरसेनेवर करतो.
ततो ज्वलनसंकाशैर्बाणैर्वानरयूथपाः। ताडिताः शक्रजिद्बाणैः प्रफुल्ला इव किंशुकाः
मग इंद्रजिताच्या अग्नीप्रमाणे तेजस्वी बाणांनी जखमी झालेले वानरांचे सेनापती फुललेल्या किंशुक वृक्षांसारखे दिसू लागले.
तेऽन्योन्यमभिसर्पन्तो निनदन्तश्च विस्वरम्। राक्षसेन्द्रास्त्रनिर्भिन्ना निपेतुर्वानरर्षभाः
ते वानरश्रेष्ठ एकमेकांवर तुटून पडत होते, मोठ्या आवाजात ओरडत होते, पण राक्षसराजाच्या अस्त्रांनी छिन्नविछिन्न होऊन पृथ्वीवर कोसळले.
उदीक्षमाणा गगनं केचिन्नेत्रेषु ताडिताः। शरैर्विविशुरन्योन्यं पेतुश्च जगतीतले
काही जण आकाशाकडे पाहत होते, पण डोळ्यांत बाण लागल्यामुळे एकमेकांमध्ये अडकले आणि जमिनीवर पडले.
हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदं गन्धमादनम्। जाम्बवन्तं सुषेणं च वेगदर्शिनमेव च
हनुमान, सुग्रीव, अंगद, गंधमादन, जांबवान, सुसेन आणि वेगदर्शी,
मैन्दं च द्विविदं नीलं गवाक्षं गवयं तथा। केसरिं हरिलोमानं विद्युद्दंष्ट्रं च वानरम्
मैंद, द्विविद, नील, गवाक्ष, गवय, केसरी, हरिलोम आणि विद्युद्दंष्ट्र नावाचा वानर,
सूर्याननं ज्योतिर्मुखं तथा दधिमुखं हरिम्। पावकाक्षं नलं चैव कुमुदं चैव वानरम्
सूर्यानन, ज्योतिर्मुख, दधिमुख, पावकाक्ष, नल आणि कुमुद हे वानर,
प्रासैः शूलैः शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसंहितैः। विव्याध हरिशार्दूलान् सर्वांस्तान् राक्षसोत्तमः
या सर्व वानरवीरांना इंद्रजिताच्या मंत्रबद्ध भाले, शूळ आणि धारदार बाणांनी त्या श्रेष्ठ राक्षसाने भोसकले.
स वै गदाभिर्हरियूथमुख्यान् निर्भिद्य बाणैस्तपनीयवर्णैः। ववर्ष रामं शरवृष्टिजालैः सलक्ष्मणं भास्कररश्मिकल्पैः
त्याने सोन्यासारख्या रंगाच्या गदा आणि बाणांनी वानरसेनेच्या प्रमुखांना छिन्नविछिन्न केले, आणि राम व लक्ष्मणावर सूर्यकिरणांसारख्या बाणांचा वर्षाव केला.
स बाणवर्षैरभिवृष्यमाणो धारानिपातानिव तानचिन्त्य। समीक्षमाणः परमाद्भुतश्री- रामस्तदा लक्ष्मणमित्युवाच
राम त्या बाणांच्या मुसळधार वर्षावात जणू पावसाच्या धारा कोसळाव्यात तसा न्हालेला, त्या अद्भुत प्रसंगाकडे पाहत लक्ष्मणाला म्हणाला.
असौ पुनर्लक्ष्मण राक्षसेन्द्रो ब्रह्मास्त्रमाश्रित्य सुरेन्द्रशत्रुः। निपातयित्वा हरिसैन्यमस्मान्- शितैः शरैरर्दयति प्रसक्तम्
लक्ष्मणा, हा राक्षसांचा राजा, देवांचा शत्रू, ब्रह्मास्त्राचा आधार घेऊन आपल्या वानरसेनेला उध्वस्त करतो आणि आता धारदार बाणांनी आपल्यावर सातत्याने हल्ला करतो.
स्वयंभुवा दत्तवरो महात्मा समाहितोऽन्तर्हितभीमकायः। कथं नु शक्यो युधि नष्टदेहो निहन्तुमद्येन्द्रजिदुद्यतास्त्रः
स्वयंभूने वर दिलेला हा महान आत्मा, मन एकाग्र करून, भीषण रूप अदृश्य करून बसला आहे; मग शरीरच नसताना रणांगणात अस्त्र उगारलेल्या इंद्रजिताचा पराभव कसा करायचा?
मन्ये स्वयंभूर्भगवानचिन्त्य- स्तस्यैतदस्त्रं प्रभवश्च योऽस्य। बाणावपातं त्वमिहाद्य धीमन् मया सहाव्यग्रमनाः सहस्व
माझ्या मते, या अस्त्राची खरी शक्ती आणि मूळ फक्त स्वयंभू भगवंतालाच ठाऊक आहे; पण धीर धर, आज या बाणांचा वर्षाव मी आणि तू दोघेही निश्चल मनाने सहन करूया.
प्रच्छादयत्येष हि राक्षसेन्द्रः सर्वा दिशः सायकवृष्टिजालैः। एतच्च सर्वं पतिताग्र्यशूरं न भ्राजते वानरराजसैन्यम्
हा राक्षसांचा राजा बाणांच्या मुसळधार वर्षावाने सगळ्या दिशांना झाकून टाकतो आहे; आणि आता सगळे श्रेष्ठ वीर पडल्यामुळे वानरराजाची सेना तेजहीन झाली आहे.
आवां तु दृष्ट्वा पतितौ विसंज्ञौ निवृत्तयुद्धौ हतहर्षरोषौ। ध्रुवं प्रवेक्ष्यत्यमरारिवास- मसौ समासाद्य रणाग्र्यलक्ष्मीम्
आपण दोघेही पडून, शुद्ध हरपून, युद्ध सोडून, आनंद आणि राग हरपून गेलो असे पाहून, तो अमरांचा शत्रू, युद्धात मोठे यश मिळवून, नक्कीच आपल्या नगरीत प्रवेश करेल.
ततस्तदा वानरसैन्यमेवं रामं च संख्ये सह लक्ष्मणेन। विषादयित्वा सहसा विवेश पुरीं दशग्रीवभुजाभिगुप्ताम्। संस्तूयमानः स तु यातुधानैः पित्रे च सर्वं हृषितोऽभ्युवाच
मग अशा प्रकारे वानरसेनेला आणि राम-लक्ष्मणाला युद्धात अचानक निराश करून, तो दहा डोक्यांच्या रावणाच्या संरक्षणाखाली असलेल्या नगरीत गेला, राक्षसांनी त्याचे कौतुक केले आणि आनंदाने सर्व घडलेली घटना वडिलांना सांगितली.
thumb|चतुस्सप्ततितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे चतुस्सप्ततितमः सर्गः ॥६-
आता ऐका, श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील युद्धकांडातील चौहेत्तरावा सर्ग.
तयोस्तदासादितयो रणाग्रे मुमोह सैन्यं हरियूथपानाम्। सुग्रीवनीलाङ्गदजाम्बवन्तो न चापि किंचित् प्रतिपेदिरे ते
त्या दोघांना रणाच्या अगदी पुढे पडलेले पाहून वानरांच्या सैन्यात मोठा गोंधळ उडाला. सुग्रीव, नील, अंगद आणि जांबवान यांनी काहीच प्रतिसाद दिला नाही.
ततो विषण्णं समवेक्ष्य सर्वं विभीषणो बुद्धिमतां वरिष्ठः। उवाच शाखामृगराजवीरा- नाश्वासयन्नप्रतिमैर्वचोभिः
मग सर्व सैन्य खचलेले पाहून, बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या विभीषणाने वानरांच्या वीर प्रमुखांना अतुलनीय शब्दांनी धीर देत बोलायला सुरुवात केली.
मा भैष्ट नास्त्यत्र विषादकालो यदार्यपुत्रौ ह्यवशौ विषण्णौ। स्वयंभुवो वाक्यमथोद्वहन्तौ यत्सादिताविन्द्रजितास्त्रजालैः
घाबरू नका; हा निराश होण्याचा काळ नाही. जरी ते आर्यपुत्र असहाय्य आणि दुःखी आहेत, तरीही ते स्वयंभूने दिलेल्या इंद्रजिताच्या अस्त्रांचा सामना करत आहेत.
तस्मै तु दत्तं परमास्त्रमेतत् स्वयंभुवा ब्राह्मममोघवीर्यम्। तन्मानयन्तौ युधि राजपुत्रौ निपातितौ कोऽत्र विषादकालः
हे ब्रह्मास्त्र, जे स्वयंभूने दिले आहे आणि जे अचूक आहे, त्याचा मान राखत राजपुत्रांनी युद्धात प्राण दिले. मग इथे निराश होण्याचा प्रश्नच येत नाही.
ब्राह्ममस्त्रं ततो धीमान् मानयित्वा तु मारुतिः। विभीषणवचः श्रुत्वा हनूमानिदमब्रवीत्
विभीषणाचे शब्द ऐकून आणि ब्रह्मास्त्राचा मान राखून, हुशार आणि धाडसी हनुमान असे म्हणाला.
अस्मिन्नस्त्रहते सैन्ये वानराणां तरस्विनाम्। यो यो धारयते प्राणांस्तं तमाश्वासयावहे
या अस्त्राने जखमी झालेल्या वानर सैन्यात ज्यांच्या अंगात अजूनही प्राण आहेत, त्यांना आपण धीर द्यावा.
तावुभौ युगपद् वीरौ हनूमद्राक्षसोत्तमौ। उल्काहस्तौ तदा रात्रौ रणशीर्षे विचेरतुः
मग ते दोघे वीर, हनुमान आणि श्रेष्ठ राक्षस, हातात जळती मशाल घेऊन, रात्रीच्या रणभूमीच्या पुढच्या भागात एकत्र फिरू लागले.
भिन्नलाङ्गूलहस्तोरुपादाङ्गुलिशिरोधरैः। स्रवद्भिः क्षतजं गात्रैः प्रस्रवद्भिः समन्ततः
त्यांना तुटलेली शेपटी, हात, पाय, बोटे, डोकी आणि गळे असलेली, जखमांमधून रक्त वाहणारी शरीरं सर्वत्र दिसली.
पतितैः पर्वताकारैर्वानरैरभिसंवृताम्। शस्त्रैश्च पतितैर्दीप्तैर्ददृशाते वसुंधराम्
पर्वतासारख्या मोठ्या वानरांच्या पडलेल्या देहांनी आणि चमकणाऱ्या अस्त्रांनी झाकलेली पृथ्वी त्यांनी पाहिली.
सुग्रीवमङ्गदं नीलं शरभं गन्धमादनम्। जाम्बवन्तं सुषेणं च वेगदर्शिनमेव च
त्यांनी सुग्रीव, अंगद, नील, शरभ, गंधमादन, जांबवान, सुसेन आणि वेगदर्शी यांना पाहिले.
मैन्दं नलं ज्योतिर्मुखं द्विविदं चापि वानरम्। विभीषणो हनूमांश्च ददृशाते हतान् रणे
विभीषण आणि हनुमान यांनी मैंद, नल, ज्योतिर्मुख, द्विविद आणि इतर वानरांना युद्धात पडलेले पाहिले.
सप्तषष्टिर्हताः कोट्यो वानराणां तरस्विनाम्। अह्नः पञ्चमशेषेण वल्लभेन स्वयंभुवः
स्वयंभूच्या प्रिय व्यक्तीने, दिवसाचा पाचवा भाग शिल्लक असताना, साठ कोटी सत्तर लाख वेगवान वानरांचा संहार केला.