विभीषणवचस्तावत् कुम्भकर्णप्रहस्तयोः। विनाशोऽयं समुत्पन्नो मां व्रीडयति दारुणः
विभीषणाचं बोलं मी दुर्लक्षिलं म्हणूनच कुम्भकर्ण आणि प्रहस्त यांचा नाश झाला. हे भयंकर अपयश मला फार लाजिरवाणं वाटतं.
तस्यायं कर्मणः प्राप्तो विपाको मम शोकदः। यन्मया धार्मिकः श्रीमान् स निरस्तो विभीषणः
मी त्या धर्मशील आणि तेजस्वी विभीषणाला दूर केलं, ह्याचं दुःखद फळ मला आता मिळालं आहे, आणि त्यामुळे माझ्या मनाला फार वेदना होत आहेत.
इति बहुविधमाकुलान्तरात्मा कृपणमतीव विलप्य कुम्भकर्णम्। न्यपतदपि दशाननो भृशार्त- स्तमनुजमिन्द्ररिपुं हतं विदित्वा
अशा प्रकारे अंतःकरणात खूपच गोंधळलेला आणि फार दुःखी होऊन रावणाने कुम्भकर्णाचा मृत्यू कळल्यावर अत्यंत वेदनेने त्याच्या भावाजवळ जाऊन कोसळला.
thumb|एकोनसप्ततितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः ॥६-
आता ऐका, श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील एकोणसत्तरावा सर्ग.
एवं विलपमानस्य रावणस्य दुरात्मनः। श्रुत्वा शोकाभिभूतस्य त्रिशिरा वाक्यमब्रवीत्
रावण दुःखाने भरून जाऊन अश्रू ढाळत असताना, त्रिशिराने त्याचे बोल ऐकून त्याला उत्तर दिलं.
एवमेव महावीर्यो हतो नस्तातमध्यमः। न तु सत्पुरुषा राजन् विलपन्ति यथा भवान्
खरंच, आपला तो महान वीर, वडिलांमध्ये श्रेष्ठ, मारला गेला आहे; पण राजन, सज्जन लोक तुझ्यासारखं शोक करत नाहीत.
नूनं त्रिभुवनस्यापि पर्याप्तस्त्वमसि प्रभो। स कस्मात् प्राकृत इव शोचस्यात्मानमीदृशम्
प्रभो, तू तर तीनही लोकांसाठी पुरेसा आहेस; मग अशा वेळी तू स्वतःसाठी सामान्य माणसासारखा का दुःख करतोस?
ब्रह्मदत्तास्ति ते शक्तिः कवचं सायको धनुः। सहस्रखरसंयुक्तो रथो मेघसमस्वनः
ब्रह्मदेवाने तुला दिलेली शक्ती, कवच, बाण आणि धनुष्य तुझ्याकडे आहे; हजार खारांनी जोडलेला, मेघासारखा गडगडणारा रथही तुझ्याकडे आहे.
त्वयासकृद्धि शस्त्रेण विशस्ता देवदानवाः। स सर्वायुधसम्पन्नो राघवं शास्तुमर्हसि
तू अनेक वेळा आपल्या शस्त्रांनी देव आणि दैत्य यांना पराभूत केलं आहेस; म्हणून सर्व अस्त्रांनी सज्ज होऊन तुला राघवाला जिंकायला हवं.
कामं तिष्ठ महाराज निर्गमिष्याम्यहं रणे। उद्धरिष्यामि ते शत्रून् गरुडः पन्नगानिव
राजा, तू जसा हवा तसा थांब; मीच युद्धात जाऊन तुझे शत्रू गरुडाने नागांना जसा उचलून नेतो तसंच उचलून नेईन.
शम्बरो देवराजेन नरको विष्णुना यथा। तथाद्य शयिता रामो मया युधि निपातितः
जसा शंबर देवेंद्राने आणि नरक विष्णूने मारला, तसाच आज मी युद्धात रामाला पाडून त्याचा अंत करीन.
श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः। पुनर्जातमिवात्मानं मन्यते कालचोदितः
त्रिशिराचे बोल ऐकून, राक्षसांचा राजा रावण, काळाच्या प्रेरणेने, जणू पुन्हा जन्माला आल्यासारखा वाटू लागला.
श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यं देवान्तकनरान्तकौ। अतिकायश्च तेजस्वी बभूवुर्युद्धहर्षिताः
त्रिशिराचे बोल ऐकून, देवांतक, नरांतक आणि तेजस्वी अतिकाय यांच्या मनात युद्धाची उमेद निर्माण झाली.
ततोऽहमहमित्येवं गर्जन्तो नैर्ऋतर्षभाः। रावणस्य सुता वीराः शक्रतुल्यपराक्रमाः
मग रावणाचे हे वीर पुत्र, इंद्रासारख्या पराक्रमाने, 'मीच श्रेष्ठ' असे गर्जना करत मोठ्या आवाजात ओरडू लागले.
अन्तरिक्षगताः सर्वे सर्वे मायाविशारदाः। सर्वे त्रिदशदर्पघ्नाः सर्वे समरदुर्मदाः
सर्वजण आकाशात उडू शकणारे, मायेमध्ये कुशल, देवांचा गर्व मोडणारे आणि युद्धात मस्त झालेले होते.
सर्वे सुबलसम्पन्नाः सर्वे विस्तीर्णकीर्तयः। सर्वे समरमासाद्य न श्रूयन्ते स्म निर्जिताः
सर्वजण मोठ्या बळाचे, मोठ्या कीर्तीचे, आणि युद्धात कधीही हरले गेले नाहीत असं ऐकिवात नव्हतं.
देवैरपि सगन्धर्वैः सकिंनरमहोरगैः। सर्वेऽस्त्रविदुषो वीराः सर्वे युद्धविशारदाः। सर्वे प्रवरविज्ञानाः सर्वे लब्धवरास्तथा
देव, गंधर्व, किन्नर आणि महा सर्प यांनीही हे सर्व वीर, अस्त्रविद्या आणि युद्धकौशल्याने परिपूर्ण, श्रेष्ठ ज्ञान असलेले आणि वर मिळवलेले, कधीच जिंकले गेले नव्हते.
स तैस्तथा भास्करतुल्यवर्चसैः सुतैर्वृतः शत्रुबलश्रियार्दनैः। रराज राजा मघवान् यथामरै- र्वृतो महादानवदर्पनाशनैः
सूर्यासारख्या तेजस्वी आणि शत्रूंच्या सैन्याचा अभिमान मोडणाऱ्या आपल्या पुत्रांनी वेढलेला तो राजा, जसा इंद्र देवांनी वेढलेला आणि दानवांचा गर्व मोडणारा असतो, तसा तेजाने चमकत होता.
स पुत्रान् सम्परिष्वज्य भूषयित्वा च भूषणैः। आशीर्भिश्च प्रशस्ताभिः प्रेषयामास वै रणे
त्याने आपल्या मुलांना मिठी मारली, त्यांना दागिन्यांनी सजवलं आणि शुभाशीर्वाद देऊन युद्धासाठी पाठवलं.
युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौ चापि रावणः। रक्षणार्थं कुमाराणां प्रेषयामास संयुगे
रावणाने युद्धासाठी वेड्या आणि उत्साही असलेल्या आपल्या भावांना देखील मुलांच्या रक्षणासाठी पाठवलं.
तेऽभिवाद्य महात्मानं रावणं लोकरावणम्। कृत्वा प्रदक्षिणं चैव महाकायाः प्रतस्थिरे
त्या महाकाय वीरांनी जगाचा स्वामी असलेल्या रावणाला वंदन केलं, त्याची प्रदक्षिणा केली आणि मग ते निघाले.
सर्वौषधीभिर्गन्धैश्च समालभ्य महाबलाः। निर्जग्मुर्नैर्ऋतश्रेष्ठाः षडेते युद्धकाङ्क्षिणः
सर्व औषधी आणि सुगंधांनी अंगाला लावून, हे सहा श्रेष्ठ राक्षस युद्धाची इच्छा घेऊन बाहेर पडले.
त्रिशिराश्चातिकायश्च देवान्तकनरान्तकौ। महोदरमहापार्श्वौ निर्जग्मुः कालचोदिताः
त्रिशिरा, अतिकाय, देवांतक, नरांतक, महोदर आणि महापार्श्व हे काळाच्या प्रेरणेने निघून गेले.
ततः सुदर्शनं नागं नीलजीमूतसंनिभम्। ऐरावतकुले जातमारुरोह महोदरः
मग महोदराने एरावताच्या कुळात जन्मलेल्या, काळ्या मेघासारख्या आणि शोभिवंत असलेल्या 'सुदर्शन' हत्तीवर आरूढ झाला.
सर्वायुधसमायुक्तस्तूणीभिश्चाप्यलंकृतः। रराज गजमास्थाय सवितेवास्तमूर्धनि
सर्व शस्त्रांनी सज्ज आणि तुणीरांनी अलंकृत होऊन, तो हत्तीवर बसून जणू काही सूर्य संध्याकाळी डोंगरावर शोभतो तसा तेजस्वी दिसत होता.
हयोत्तमसमायुक्तं सर्वायुधसमाकुलम्। आरुरोह रथश्रेष्ठं त्रिशिरा रावणात्मजः
रावणाचा पुत्र त्रिशिरा उत्तम घोड्यांनी जोडलेल्या आणि सर्व शस्त्रांनी भरलेल्या श्रेष्ठ रथावर चढला.
त्रिशिरा रथमास्थाय विरराज धनुर्धरः। सविद्युदुल्कः सज्वालः सेन्द्रचाप इवाम्बुदः
धनुर्धारी त्रिशिरा रथावर आरूढ होऊन, विजेसह मेघ, उल्का आणि ज्वाळांनी उजळलेल्या इंद्रधनुष्याने सजलेला मेघ जसा शोभतो तसा दिसत होता.
त्रिभिः किरीटैस्त्रिशिराः शुशुभे स रथोत्तमे। हिमवानिव शैलेन्द्रस्त्रिभिः काञ्चनपर्वतैः
तीन मुकुटांनी सजलेला त्रिशिरा त्या उत्तम रथावर हिमालय पर्वताच्या तीन सोन्याच्या शिखरांसारखा शोभून दिसत होता.
अतिकायोऽतितेजस्वी राक्षसेन्द्रसुतस्तदा। आरुरोह रथश्रेष्ठं श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्
तेव्हा अतिशय तेजस्वी, राक्षसांचा राजा असलेल्या रावणाचा पुत्र अतिकाय, सर्व धनुर्धरांमध्ये श्रेष्ठ असलेला, त्या उत्तम रथावर चढला.
सुचक्राक्षं सुसंयुक्तं स्वनुकर्षं सुकूबरम्। तूणीबाणासनैर्दीप्तं प्रासासिपरिघाकुलम्
तो रथ सुंदर चाकांनी, उत्तम जुळणीने, स्वतःच्या आवाजाने, सुंदर दांड्याने, तुणीर, बाण, धनुष्य आणि भाले, तलवारी, गदा यांनी सजलेला होता.