राजन् स कालसंकाशः संयुक्तः कालकर्मणा। विद्राव्य वानरीं सेनां भक्षयित्वा च वानरान्
राजा, तो काळासारखा भयंकर, काळाचे कार्य करणारा, वानरांची सेना पांगवून अनेक वानरांना गिळंकृत करून टाकला.
प्रतपित्वा मुहूर्तं तु प्रशान्तो रामतेजसा। कायेनार्धप्रविष्टेन समुद्रं भीमदर्शनम्
काही काळ शत्रूंना जाळल्यानंतर, रामाच्या तेजाने तो शांत झाला; त्याचे अर्धे शरीर भयंकर समुद्रात बुडालेले होते आणि तो स्तब्ध झाला.
निकृत्तनासाकर्णेन विक्षरद्रुधिरेण च। रुद्ध्वा द्वारं शरीरेण लङ्कायाः पर्वतोपमः
नाक आणि कान छाटलेले, रक्त वाहत असताना, तो पर्वतासारखा राक्षस आपल्या देहाने लंकाच्या दरवाज्यात आडवा पडला.
कुम्भकर्णस्तव भ्राता काकुत्स्थशरपीडितः। अगण्डभूतो विवृतो दावदग्ध इव द्रुमः
कुंभकर्ण, तुझा भाऊ, काकुत्स्थाच्या बाणांनी त्रस्त होऊन, अंग विकृत झालेला, जणू आगीत जळालेल्या झाडासारखा पडला होता.
श्रुत्वा विनिहतं संख्ये कुम्भकर्णं महाबलम्। रावणः शोकसंतप्तो मुमोह च पपात च
महाबली कुंभकर्ण युद्धात मारला गेला हे ऐकून, रावण दु:खाने व्याकुळ झाला, शुद्ध हरपून खाली कोसळला.
पितृव्यं निहतं श्रुत्वा देवान्तकनरान्तकौ। त्रिशिराश्चातिकायश्च रुरुदुः शोकपीडिताः
आपला काका मारला गेला हे ऐकून, देवांतक, नरांतक, त्रिशिरा आणि अतिकाय हे सर्व शोकाने भरून रडू लागले.
भ्रातरं निहतं श्रुत्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा। महोदरमहापार्श्वौ शोकाक्रान्तौ बभूवतुः
रामा या निष्कलंक कृत्य असलेल्या वीराने आपला भाऊ मारला हे ऐकून, महोदर आणि महापार्श्व हे दोघेही दु:खाने ग्रासले गेले.
ततः कृच्छ्रात् समासाद्य संज्ञां राक्षसपुङ्गवः। कुम्भकर्णवधाद् दीनो विललापाकुलेन्द्रियः
मग मोठ्या कष्टाने शुद्धीवर येऊन, राक्षसांत श्रेष्ठ असलेला तो, कुंभकर्णाच्या मृत्यूने व्याकुळ होऊन, गोंधळलेल्या इंद्रियांनी आक्रोश करू लागला.
हा वीर रिपुदर्पघ्न कुम्भकर्ण महाबल। त्वं मां विहाय वै दैवाद् यातोऽसि यमसादनम्
अरे वीर, शत्रूंचा गर्व मोडणारा, महाबली कुंभकर्णा, नशिबाने तू मला सोडून यमाच्या घरात गेलास.
मम शल्यमनुद्धृत्य बान्धवानां महाबल। शत्रुसैन्यं प्रताप्यैकः क्व मां संत्यज्य गच्छसि
माझ्या आणि आप्तांच्या मनातील खुपरं काढून, एकट्याने शत्रूंच्या सैन्याचा संहार केलास, मग मला सोडून कुठे चाललास?
इदानीं खल्वहं नास्मि यस्य मे पतितो भुजः। दक्षिणोऽयं समाश्रित्य न बिभेमि सुरासुरात्
आता मी खरं तर मी राहिलो नाही, कारण माझा हा उजवा हात, ज्यावर मी आधार ठेवत होतो, तोच पडला आहे; म्हणूनच मला आता देवांची किंवा दानवांची भीती राहिली नाही.
कथमेवंविधो वीरो देवदानवदर्पहा। कालाग्निप्रतिमो ह्यद्य राघवेण रणे हतः
देव आणि दानवांचा गर्व मोडणारा, काळाग्नीप्रमाणे भयंकर असा हा वीर, आज राघवाच्या हातून रणांगणात कसा काय मारला गेला?
यस्य ते वज्रनिष्पेषो न कुर्याद् व्यसनं सदा। स कथं रामबाणार्तः प्रसुप्तोऽसि महीतले
ज्याला वज्राचा प्रहारही काहीच करू शकत नव्हता, तो रामाच्या बाणांनी जखमी होऊन, आज पृथ्वीवर झोपलेला कसा काय दिसतो?
एते देवगणाः सार्धमृषिभिर्गगने स्थिताः। निहतं त्वां रणे दृष्ट्वा निनदन्ति प्रहर्षिताः
हे देवांचे समूह आणि ऋषी आकाशात उभे राहून, युद्धात तुला पडलेले पाहून, आनंदाने गर्जना करत आहेत.
ध्रुवमद्यैव संहृष्टा लब्धलक्षाः प्लवंगमाः। आरोक्ष्यन्तीह दुर्गाणि लङ्काद्वाराणि सर्वशः
नक्कीच आजच, हे वानर आपले उद्दिष्ट साध्य करून, आनंदित होऊन, लंकेची सर्व किल्ले आणि दरवाजे जिंकून घेतील.
राज्येन नास्ति मे कार्यं किं करिष्यामि सीतया। कुम्भकर्णविहीनस्य जीविते नास्ति मे मतिः
आता मला राज्याची काहीच चिंता नाही, आणि सीतेचेही काही घेणे-देणे नाही; कुंभकर्णाशिवाय या जीवनात मला काहीच रस उरलेला नाही.
यद्यहं भ्रातृहन्तारं न हन्मि युधि राघवम्। ननु मे मरणं श्रेयो न चेदं व्यर्थजीवितम्
जर मी युद्धात राघव, जो माझ्या भावाचा हत्यारा आहे, त्याला ठार मारू शकलो नाही, तर हे व्यर्थ जीवन जगण्यापेक्षा मृत्यूच मला अधिक बरा वाटतो.
अद्यैव तं गमिष्यामि देशं यत्रानुजो मम। नहि भ्रातॄन् समुत्सृज्य क्षणं जीवितुमुत्सहे
आजच मी तिथे जाईन जिथे माझा लहान भाऊ गेला आहे, कारण भावांना सोडून एक क्षणही मला जगणं सहन होत नाही.
देवा हि मां हसिष्यन्ति दृष्ट्वा पूर्वापकारिणम्। कथमिन्द्रं जयिष्यामि कुम्भकर्ण हते त्वयि
मी आधी देवांना त्रास दिला म्हणून, आता ते मला पाहून हसतीलच; आणि कुंभकर्णा, तू मेल्यावर मी इंद्राला कसा जिंकू?
तदिदं मामनुप्राप्तं विभीषणवचः शुभम्। यदज्ञानान्मया तस्य न गृहीतं महात्मनः
आता हे विभीषणाचं शुभ वचन माझ्या लक्षात येतंय; पण त्या महात्म्याचं बोलणं मी अज्ञानामुळे ऐकलंच नाही.
विभीषणवचस्तावत् कुम्भकर्णप्रहस्तयोः। विनाशोऽयं समुत्पन्नो मां व्रीडयति दारुणः
विभीषणाचं बोलं मी दुर्लक्षिलं म्हणूनच कुम्भकर्ण आणि प्रहस्त यांचा नाश झाला. हे भयंकर अपयश मला फार लाजिरवाणं वाटतं.
तस्यायं कर्मणः प्राप्तो विपाको मम शोकदः। यन्मया धार्मिकः श्रीमान् स निरस्तो विभीषणः
मी त्या धर्मशील आणि तेजस्वी विभीषणाला दूर केलं, ह्याचं दुःखद फळ मला आता मिळालं आहे, आणि त्यामुळे माझ्या मनाला फार वेदना होत आहेत.
इति बहुविधमाकुलान्तरात्मा कृपणमतीव विलप्य कुम्भकर्णम्। न्यपतदपि दशाननो भृशार्त- स्तमनुजमिन्द्ररिपुं हतं विदित्वा
अशा प्रकारे अंतःकरणात खूपच गोंधळलेला आणि फार दुःखी होऊन रावणाने कुम्भकर्णाचा मृत्यू कळल्यावर अत्यंत वेदनेने त्याच्या भावाजवळ जाऊन कोसळला.
thumb|एकोनसप्ततितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः ॥६-
आता ऐका, श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील एकोणसत्तरावा सर्ग.
एवं विलपमानस्य रावणस्य दुरात्मनः। श्रुत्वा शोकाभिभूतस्य त्रिशिरा वाक्यमब्रवीत्
रावण दुःखाने भरून जाऊन अश्रू ढाळत असताना, त्रिशिराने त्याचे बोल ऐकून त्याला उत्तर दिलं.
एवमेव महावीर्यो हतो नस्तातमध्यमः। न तु सत्पुरुषा राजन् विलपन्ति यथा भवान्
खरंच, आपला तो महान वीर, वडिलांमध्ये श्रेष्ठ, मारला गेला आहे; पण राजन, सज्जन लोक तुझ्यासारखं शोक करत नाहीत.
नूनं त्रिभुवनस्यापि पर्याप्तस्त्वमसि प्रभो। स कस्मात् प्राकृत इव शोचस्यात्मानमीदृशम्
प्रभो, तू तर तीनही लोकांसाठी पुरेसा आहेस; मग अशा वेळी तू स्वतःसाठी सामान्य माणसासारखा का दुःख करतोस?
ब्रह्मदत्तास्ति ते शक्तिः कवचं सायको धनुः। सहस्रखरसंयुक्तो रथो मेघसमस्वनः
ब्रह्मदेवाने तुला दिलेली शक्ती, कवच, बाण आणि धनुष्य तुझ्याकडे आहे; हजार खारांनी जोडलेला, मेघासारखा गडगडणारा रथही तुझ्याकडे आहे.
त्वयासकृद्धि शस्त्रेण विशस्ता देवदानवाः। स सर्वायुधसम्पन्नो राघवं शास्तुमर्हसि
तू अनेक वेळा आपल्या शस्त्रांनी देव आणि दैत्य यांना पराभूत केलं आहेस; म्हणून सर्व अस्त्रांनी सज्ज होऊन तुला राघवाला जिंकायला हवं.
कामं तिष्ठ महाराज निर्गमिष्याम्यहं रणे। उद्धरिष्यामि ते शत्रून् गरुडः पन्नगानिव
राजा, तू जसा हवा तसा थांब; मीच युद्धात जाऊन तुझे शत्रू गरुडाने नागांना जसा उचलून नेतो तसंच उचलून नेईन.