स कुम्भकर्णस्य भुजो निकृत्तः पपात भूमौ गिरिसंनिकाशः। विचेष्टमानो निजघान वृक्षान् शैलान् शिलावानरराक्षसांश्च
कुम्भकर्णाचा तो पर्वतासारखा मोठा हात छाटला गेला आणि जमिनीवर पडला; तो तडफडत झाडे, दगड, वानर आणि राक्षसांना फेकून देऊ लागला.
तं छिन्नबाहुं समवेक्ष्य रामः समापतन्तं सहसा नदन्तम्। द्वावर्धचन्द्रौ निशितौ प्रगृह्य चिच्छेद पादौ युधि राक्षसस्य
छाटलेला हात असतानाही, तो अचानक गर्जना करत रामावर धावून आला; तेव्हा रामाने दोन तीक्ष्ण अर्धचंद्र बाण घेऊन युद्धात त्याचे दोन्ही पाय छाटले.
तौ तस्य पादौ प्रदिशो दिशश्च गिरेर्गुहाश्चैव महार्णवं च। लङ्कां च सेनां कपिराक्षसानां विनादयन्तौ विनिपेततुश्च
त्याचे ते दोन्ही पाय, मोठ्या आवाजात पडत, दिशांना, पर्वताच्या गुहांना, महासागराला, लंकेला आणि वानर-राक्षसांच्या सैन्याला हादरवत खाली कोसळले.
निकृत्तबाहुर्विनिकृत्तपादो विदार्य वक्त्रं वडवामुखाभम्। दुद्राव रामं सहसाभिगर्जन् राहुर्यथा चन्द्रमिवान्तरिक्षे
हात आणि पाय छाटलेला, तोंड मोठे उघडलेले, जणू मृत्यूचे तोंडच, तो अचानक गर्जना करत रामावर झेपावला, जसा राहू आकाशात चंद्रावर धाव घेतो.
अपूरयत् तस्य मुखं शिताग्रै रामः शरैर्हेमपिनद्धपुङ्खैः। सम्पूर्णवक्त्रो न शशाक वक्तुं चुकूज कृच्छ्रेण मुमूर्च्छ चापि
रामाने तीक्ष्ण टोकाचे, सोन्याने मढवलेले बाण त्या राक्षसाच्या तोंडात भरले. तोंड पूर्णपणे भरल्यामुळे तो बोलू शकला नाही; मोठ्या कष्टाने तो कुरकुरला आणि मग बेशुद्ध पडला.
अथाददे सूर्यमरीचिकल्पं स ब्रह्मदण्डान्तककालकल्पम्। अरिष्टमैन्द्रं निशितं सुपुङ्खं रामः शरं मारुततुल्यवेगम्
मग रामाने सूर्यकिरणासारखा, ब्रह्मदंड, काळ आणि मृत्यूसारखा, इंद्राचा, धारदार आणि उत्तम पिसांचा, वाऱ्यासारखा वेगवान असा एक बाण उचलला.
तं वज्रजाम्बूनदचारुपुङ्खं प्रदीप्तसूर्यज्वलनप्रकाशम्। महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगं रामः प्रचिक्षेप निशाचराय
तो वज्रासारखा, सोन्याने झळकणारा, सूर्य आणि अग्नीप्रमाणे तेजस्वी, इंद्राच्या वज्रासारखा वेगवान असा बाण रामाने त्या राक्षसावर सोडला.
स सायको राघवबाहुचोदितो दिशःस्वभासा दश सम्प्रकाशयन्। विधूमवैश्वानरभीमदर्शनो जगाम शक्राशनिभीमविक्रमः
राघवाच्या भुजेतून सुटलेला तो बाण आपल्या तेजाने दहा दिशा उजळून टाकत होता; धुररहित अग्नीप्रमाणे दिसणारा, इंद्राच्या वज्रासारखा भयंकर वेग घेऊन तो पुढे गेला.
स तन्महापर्वतकूटसंनिभं सुवृत्तदंष्ट्रं चलचारुकुण्डलम्। चकर्त रक्षोऽधिपतेः शिरस्तदा यथैव वृत्रस्य पुरा पुरंदरः
त्या बाणाने मग पर्वतासारखे मोठे, सुंदर दात आणि हलणारी सुंदर कुंडले असलेले राक्षसाधिपतीचे डोके छाटले, जसे पूर्वी पुरंदराने वृत्रासुराचा वध केला होता.
कुम्भकर्णशिरो भाति कुण्डलालंकृतं महत्। आदित्येऽभ्युदिते रात्रौ मध्यस्थ इव चन्द्रमाः
कुंभकर्णाचे कुंडलांनी सजलेले, विशाल डोके रात्री सूर्य उगवल्यावर आकाशात असलेल्या चंद्रासारखे चमकत होते.
तद् रामबाणाभिहतं पपात रक्षःशिरः पर्वतसंनिकाशम्। बभञ्ज चर्यागृहगोपुराणि प्राकारमुच्चं तमपातयच्च
रामाच्या बाणाने लागून पर्वतासारखे मोठे ते राक्षसाचे डोके खाली पडले आणि त्याने आश्रम, प्रवेशद्वारे आणि उंच तट कोसळवले.
तच्चातिकायं हिमवत् प्रकाशं रक्षस्तदा तोयनिधौ पपात। ग्राहान् परान् मीनवरान् भुजंगमान् ममर्द भूमिं च तथा विवेश
हिमालयासारखे तेजस्वी ते प्रचंड डोके समुद्रात पडले; त्याने मगर, मोठ्या मासे, सर्प यांना चिरडले आणि शेवटी जमिनीत समाविष्ट झाले.
तस्मिन् हते ब्राह्मणदेवशत्रौ महाबले संयति कुम्भकर्णे। चचाल भूर्भूमिधराश्च सर्वे हर्षाच्च देवास्तुमुलं प्रणेदुः
ब्राह्मण आणि देवांचे शत्रू, महाबली कुंभकर्ण युद्धात मारला गेल्यावर पृथ्वी आणि सर्व पर्वत थरथरले, आणि देवांनी आनंदाने मोठा जयघोष केला.
ततस्तु देवर्षिमहर्षिपन्नगाः सुराश्च भूतानि सुपर्णगुह्यकाः। सयक्षगन्धर्वगणा नभोगताः प्रहर्षिता रामपराक्रमेण
मग देव, ऋषी, महर्षी, नाग, सुर, भूत, गरुड, गुप्त जीव, यक्ष आणि गंधर्व आकाशात रामाच्या पराक्रमामुळे आनंदित झाले.
ततस्तु ते तस्य वधेन भूरिणा मनस्विनो नैर्ऋतराजबान्धवाः। विनेदुरुच्चैर्व्यथिता रघूत्तमं हरिं समीक्ष्यैव यथा मतंगजाः
त्याच्या मोठ्या मृत्यूमुळे राक्षसाधिपतीचे बुद्धिमान नातेवाईक दुःखाने मोठ्याने आक्रोश करू लागले, आणि रघुकुलातील श्रेष्ठ रामाकडे हताशपणे पाहू लागले, जसे हत्ती शोक करतात.
स देवलोकस्य तमो निहत्य सूर्यो यथा राहुमुखाद् विमुक्तः। तथा व्यभासीद्धरिसैन्यमध्ये निहत्य रामो युधि कुम्भकर्णम्
जसा सूर्य राहूच्या तोंडातून सुटून देवांच्या लोकातील अंधार दूर करतो, तसा रामाने युद्धात कुंभकर्णाचा वध करून वानरसेनेमध्ये तेजाने उजळून निघाला.
प्रहर्षमीयुर्बहवश्च वानराः प्रबुद्धपद्मप्रतिमैरिवाननैः। अपूजयन् राघवमिष्टभागिनं हते रिपौ भीमबले नृपात्मजम्
अनेक वानरांच्या चेहऱ्यावर उमललेल्या कमळासारखे तेज दिसत होते; ते आनंदित झाले आणि भयंकर बलवान शत्रू मारल्यावर, इच्छित फल देणाऱ्या राघवाचे पूजन केले.
स कुम्भकर्णं सुरसैन्यमर्दनं महत्सु युद्धेषु कदाचनाजितम्। ननन्द हत्वा भरताग्रजो रणे महासुरं वृत्रमिवामराधिपः
भरताचा मोठा भाऊ रामाने, देवांच्या सैन्याचा संहार करणारा आणि मोठ्या युद्धात कधीही न हरलेला कुंभकर्ण रणांगणात मारल्यावर, जसा अमरांचा राजा वृत्रासुराचा वध करून आनंदला, तसा तोही आनंदला.
thumb|अष्टषष्टितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे अष्टषष्टितमः सर्गः ॥६-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील अठ्ठ्याऐंशी सर्ग ऐका.
कुम्भकर्णं हतं दृष्ट्वा राघवेण महात्मना। राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन्
महात्मा राघवाने कुंभकर्णाचा वध केल्याचे पाहून राक्षसांनी ते राक्षसांचा राजा रावणाला सांगितले.
राजन् स कालसंकाशः संयुक्तः कालकर्मणा। विद्राव्य वानरीं सेनां भक्षयित्वा च वानरान्
राजा, तो काळासारखा भयंकर, काळाचे कार्य करणारा, वानरांची सेना पांगवून अनेक वानरांना गिळंकृत करून टाकला.
प्रतपित्वा मुहूर्तं तु प्रशान्तो रामतेजसा। कायेनार्धप्रविष्टेन समुद्रं भीमदर्शनम्
काही काळ शत्रूंना जाळल्यानंतर, रामाच्या तेजाने तो शांत झाला; त्याचे अर्धे शरीर भयंकर समुद्रात बुडालेले होते आणि तो स्तब्ध झाला.
निकृत्तनासाकर्णेन विक्षरद्रुधिरेण च। रुद्ध्वा द्वारं शरीरेण लङ्कायाः पर्वतोपमः
नाक आणि कान छाटलेले, रक्त वाहत असताना, तो पर्वतासारखा राक्षस आपल्या देहाने लंकाच्या दरवाज्यात आडवा पडला.
कुम्भकर्णस्तव भ्राता काकुत्स्थशरपीडितः। अगण्डभूतो विवृतो दावदग्ध इव द्रुमः
कुंभकर्ण, तुझा भाऊ, काकुत्स्थाच्या बाणांनी त्रस्त होऊन, अंग विकृत झालेला, जणू आगीत जळालेल्या झाडासारखा पडला होता.
श्रुत्वा विनिहतं संख्ये कुम्भकर्णं महाबलम्। रावणः शोकसंतप्तो मुमोह च पपात च
महाबली कुंभकर्ण युद्धात मारला गेला हे ऐकून, रावण दु:खाने व्याकुळ झाला, शुद्ध हरपून खाली कोसळला.
पितृव्यं निहतं श्रुत्वा देवान्तकनरान्तकौ। त्रिशिराश्चातिकायश्च रुरुदुः शोकपीडिताः
आपला काका मारला गेला हे ऐकून, देवांतक, नरांतक, त्रिशिरा आणि अतिकाय हे सर्व शोकाने भरून रडू लागले.
भ्रातरं निहतं श्रुत्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा। महोदरमहापार्श्वौ शोकाक्रान्तौ बभूवतुः
रामा या निष्कलंक कृत्य असलेल्या वीराने आपला भाऊ मारला हे ऐकून, महोदर आणि महापार्श्व हे दोघेही दु:खाने ग्रासले गेले.
ततः कृच्छ्रात् समासाद्य संज्ञां राक्षसपुङ्गवः। कुम्भकर्णवधाद् दीनो विललापाकुलेन्द्रियः
मग मोठ्या कष्टाने शुद्धीवर येऊन, राक्षसांत श्रेष्ठ असलेला तो, कुंभकर्णाच्या मृत्यूने व्याकुळ होऊन, गोंधळलेल्या इंद्रियांनी आक्रोश करू लागला.
हा वीर रिपुदर्पघ्न कुम्भकर्ण महाबल। त्वं मां विहाय वै दैवाद् यातोऽसि यमसादनम्
अरे वीर, शत्रूंचा गर्व मोडणारा, महाबली कुंभकर्णा, नशिबाने तू मला सोडून यमाच्या घरात गेलास.
मम शल्यमनुद्धृत्य बान्धवानां महाबल। शत्रुसैन्यं प्रताप्यैकः क्व मां संत्यज्य गच्छसि
माझ्या आणि आप्तांच्या मनातील खुपरं काढून, एकट्याने शत्रूंच्या सैन्याचा संहार केलास, मग मला सोडून कुठे चाललास?