अद्यायं दुर्मतिः काले गुरुभारप्रपीडितः। प्रचरन् राक्षसो भूमौ नान्यान् हन्यात् प्लवंगमान्
आज हा दुष्ट राक्षस मोठ्या ओझ्याने थकलेला आहे; तो पृथ्वीवर फिरताना इतर कोणत्याही वानराला मारू नये.
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः। ते समारुरुहुर्हृष्टाः कुम्भकर्णं महाबलाः
त्या बुद्धिमान राजपुत्राचे बोलणे ऐकून, बलवान वानर आनंदाने कुंभकर्णावर चढले.
कुम्भकर्णस्तु संक्रुद्धः समारूढः प्लवंगमैः। व्यधूनयत् तान् वेगेन दुष्टहस्तीव हस्तिपान्
कुंभकर्ण रागावला आणि वानरांनी वेढलेला असताना, जसा एखादा उन्मत्त हत्ती महावतांना झटकून टाकतो, तसा त्याने सर्वांना जोरात झटकले.
तान् दृष्ट्वा निर्धुतान् रामो रुष्टोऽयमिति राक्षसम्। समुत्पपात वेगेन धनुरुत्तममाददे
त्यांना खाली फेकलेले पाहून, रामाला राक्षसावर राग आला; तो वेगाने उडी मारून आपल्या उत्तम धनुष्याला हात घातला.
क्रोधरक्तेक्षणो धीरो निर्दहन्निव चक्षुषा। राघवो राक्षसं वेगादभिदुद्राव वेगितः। यूथपान् हर्षयन् सर्वान् कुम्भकर्णबलार्दितान्
रागाने डोळे लाल झालेले, निर्धाराने पेटलेले, राघव वेगाने राक्षसाकडे झेपावला आणि कुंभकर्णाच्या बळाने त्रस्त असलेल्या सर्व सेनापतींना उत्साह दिला.
स चापमादाय भुजंगकल्पं दृढज्यमुग्रं तपनीयचित्रम्। हरीन् समाश्वास्य समुत्पपात रामो निबद्धोत्तमतूणबाणः
सर्पासारखे वळण असलेले, मजबूत प्रत्यंचा आणि सुवर्णाने मढवलेले धनुष्य घेत, उत्तम बाणांनी भरलेली तूणीर बांधून, रामाने वानरांना धीर दिला आणि पुढे झेपावला.
स वानरगणैस्तैस्तु वृतः परमदुर्जयैः। लक्ष्मणानुचरो वीरः सम्प्रतस्थे महाबलः
त्या अत्यंत पराक्रमी वानरांनी वेढलेला, लक्ष्मणासह तो वीर राम पुढे सरसावला.
स ददर्श महात्मानं किरीटिनमरिंदमम्। शोणिताप्लुतरक्ताक्षं कुम्भकर्णं महाबलः
त्याने महात्मा, मुकुटधारी, शत्रूंचा संहार करणारा, महाबली कुंभकर्ण, ज्याचे डोळे रक्ताने लाल झालेले आणि शरीर रक्ताने माखलेले आहे, त्याला पाहिले.
सर्वान् समभिधावन्तं यथा रुष्टं दिशागजम्। मार्गमाणं हरीन् क्रुद्धं राक्षसैः परिवारितम्
तो सर्वांवर तुटून पडत होता, जसा रागावलेला दिशांचा हत्ती, वानरांना शोधत, राक्षसांनी वेढलेला आणि संतप्त.
विन्ध्यमन्दरसंकाशं काञ्चनाङ्गदभूषणम्। स्रवन्तं रुधिरं वक्त्राद् वर्षमेघमिवोत्थितम्
तो विंध्य किंवा मंदार पर्वतासारखा दिसत होता, सोन्याच्या कंकणांनी सजलेला, तोंडातून रक्त ओघळत होते जणू काही नव्याने उठलेला पावसाळी मेघ.
जिह्वया परिलिह्यन्तं सृक्किणी शोणितोक्षिते। मृद्नन्तं वानरानीकं कालान्तकयमोपमम्
तो रक्ताने माखलेल्या ओठांना जीभेने चाटत होता, वानरांची फौज चिरडत होता, आणि काळाच्या शेवटी येणाऱ्या मृत्यूसारखा दिसत होता.
तं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं प्रदीप्तानलवर्चसम्। विस्फारयामास तदा कार्मुकं पुरुषर्षभः
राक्षसांचा श्रेष्ठ, जणू प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे तेजस्वी, त्याला पाहून पुरुषश्रेष्ठ रामाने आपले धनुष्य ताणले.
स तस्य चापनिर्घोषात् कुपितो राक्षसर्षभः। अमृष्यमाणस्तं घोषमभिदुद्राव राघवम्
त्याच्या धनुष्याच्या आवाजाने संतप्त झालेला, तो राक्षसांचा प्रमुख त्या आवाजाला सहन करू न शकल्याने, राघवाकडे धावला.
ततस्तु वातोद्धतमेघकल्पं भुजंगराजोत्तमभोगबाहुः। तमापतन्तं धरणीधराभ- मुवाच रामो युधि कुम्भकर्णम्
म्हणून, नागराजाच्या फण्यांसारखे हात असलेला, वाऱ्याने फुगलेल्या मेघासारखा आणि पर्वतासारखा भासणारा कुंभकर्ण युद्धात पुढे येत असताना, रामाने त्याला उद्देशून म्हटले.
आगच्छ रक्षोऽधिप मा विषाद- मवस्थितोऽहं प्रगृहीतचापः। अवेहि मां राक्षसवंशनाशनं यस्त्वं मुहूर्ताद् भविता विचेताः
ये राक्षसाधिपती, निराश होऊ नकोस! मी धनुष्य हातात घेऊन तुझ्यासमोर उभा आहे. मला राक्षसवंशाचा संहार करणारा म्हणून ओळख—थोड्याच वेळात तू शुद्धी हरपशील.
रामोऽयमिति विज्ञाय जहास विकृतस्वनम्। अभ्यधावत संक्रुद्धो हरीन् विद्रावयन् रणे
'हा राम आहे' हे ओळखून, त्याने भीषण हसला आणि संतप्त होऊन युद्धात वानरांवर तुटून पडला, त्यांना पांगवू लागला.
दारयन्निव सर्वेषां हृदयानि वनौकसाम्। प्रहस्य विकृतं भीमं स मेघस्तनितोपमम्
तो भीषण हसत होता, जणू काही मेघांचा गडगडाटच, आणि त्याच्या त्या हास्याने सर्व वनवासींच्या हृदयात धडकी भरली.
कुम्भकर्णो महातेजा राघवं वाक्यमब्रवीत्। नाहं विराधो विज्ञेयो न कबन्धः खरो न च। न वाली न च मारीचः कुम्भकर्णः समागतः
महाशक्तिशाली कुम्भकर्णाने राघवाला म्हणाले, "मी विराध नाही, कबंध नाही, खराही नाही, वानरांचा राजा वाली नाही, मारीचही नाही; मी कुम्भकर्ण आहे, आलोय."
पश्य मे मुद्गरं भीमं सर्वं कालायसं महत्। अनेन निर्जिता देवा दानवाश्च पुरा मया
हे बघ, माझ्या हातातील हे भयंकर आणि मोठे काळ्या लोखंडाचे गदा! याच्याच जोरावर मी पूर्वी देव आणि दैत्यांना हरवले होते.
विकर्णनास इति मां नावज्ञातुं त्वमर्हसि। स्वल्पापि हि न मे पीडा कर्णनासाविनाशनात्
माझ्या कान-नाक कापल्यामुळे मला 'कर्णनासाविनाशित' म्हणून कमी लेखू नकोस; कारण त्याने मला काहीच वेदना झालेल्या नाहीत.
दर्शयेक्ष्वाकुशार्दूल वीर्यं गात्रेषु मेऽनघ। ततस्त्वां भक्षयिष्यामि दृष्टपौरुषविक्रमम्
इक्ष्वाकू कुळातील वाघा, पापरहित राघवा, तुझी ताकद माझ्या अंगावर दाखव. मग तुझ्या पराक्रमाचा प्रत्यक्ष अनुभव घेऊन मी तुला गिळून टाकीन.
स कुम्भकर्णस्य वचो निशम्य रामः सुपुङ्खान् विससर्ज बाणान्। तैराहतो वज्रसमप्रवेगै- र्न चुक्षुभे न व्यथते सुरारिः
कुम्भकर्णाची वचने ऐकून रामाने सुंदर पिसांच्या बाणांचा वर्षाव केला; पण वज्रासारख्या वेगाने लागले तरी, देवांचा शत्रू न डगमगला, न घाबरला.
यैः सायकैः सालवरा निकृत्ता वाली हतो वानरपुङ्गवश्च। ते कुम्भकर्णस्य तदा शरीरं वज्रोपमा न व्यथयाम्प्रचक्रुः
ज्या बाणांनी वालीसारखा वानरश्रेष्ठ मारला गेला आणि मोठमोठी झाडे कापली गेली, तेच बाण कुम्भकर्णाच्या शरीरावर आदळले, पण त्याच्या वज्रासारख्या देहाला काहीच झाले नाही.
स वारिधारा इव सायकांस्तान् पिबन् शरीरेण महेन्द्रशत्रुः। जघान रामस्य शरप्रवेगं व्याविध्य तं मुद्गरमुग्रवेगम्
तो इंद्राचा शत्रू, जणू काही पावसाच्या धारा शरीराने पितोय असे, त्या बाणांना सहज झेलत होता; आणि त्याने आपल्या भयंकर गदेला फिरवत रामाच्या बाणांच्या माऱ्यावर हल्ला केला.
ततस्तु रक्षः क्षतजानुलिप्तं वित्रासनं देवमहाचमूनाम्। व्याविध्य तं मुद्गरमुग्रवेगं विद्रावयामास चमूं हरीणाम्
मग तो राक्षस, गुडघ्यांवर रक्त लागलेला, देवांच्या मोठ्या सैन्याला घाबरवणारा, आपल्या भयंकर गदेला फिरवत वानरांच्या सैन्याला पळवून लावू लागला.
वायव्यमादाय ततोऽपरास्त्रं रामः प्रचिक्षेप निशाचराय। समुद्गरं तेन जहार बाहुं स कृत्तबाहुस्तुमुलं ननाद
नंतर रामाने वायूच्या अस्त्राचा वापर करून दुसरे एक शस्त्र निशाचरावर सोडले; त्याने त्याचा गदेसह एक हात छाटला, आणि तो एकहाताने भीषण गर्जना करू लागला.
स तस्य बाहुर्गिरिशृङ्गकल्पः समुद्गरो राघवबाणकृत्तः। पपात तस्मिन् हरिराजसैन्ये जघान तां वानरवाहिनीं च
त्याचा तो हात, जणू एखाद्या पर्वताच्या शिखरासारखा, गदेसह राघवाच्या बाणाने छाटला गेला आणि वानरांच्या सैन्यात पडून अनेक वानरांना ठार केले.
ते वानरा भग्नहतावशेषाः पर्यन्तमाश्रित्य तदा विषण्णाः। प्रपीडिताङ्गा ददृशुः सुघोरं नरेन्द्ररक्षोऽधिपसंनिपातम्
जे वानर उरले होते, ते भग्न आणि जखमी अवस्थेत, निराश होऊन कडेला जाऊन उभे राहिले; त्यांचे शरीर चिरडले गेले होते आणि त्यांनी तो भयंकर नरराजा व राक्षसराजाचा संग्राम पाहिला.
स कुम्भकर्णोऽस्त्रनिकृत्तबाहु- र्महासिकृत्ताग्र इवाचलेन्द्रः। उत्पाटयामास करेण वृक्षं ततोऽभिदुद्राव रणे नरेन्द्रम्
कुम्भकर्णाचा हात दिव्य अस्त्राने छाटला गेला होता, जणू मोठ्या पर्वताचे शिखर तलवारीने कापले; त्याने हाताने एक झाड उपटले आणि रणांगणात नरराजावर धावून गेला.
तं तस्य बाहुं सहतालवृक्षं समुद्यतं पन्नगभोगकल्पम्। ऐन्द्रास्त्रयुक्तेन जघान रामो बाणेन जाम्बूनदचित्रितेन
त्याने उचललेला तो हात, ज्यात ताडाचे झाड होते आणि जो नागाच्या फण्यासारखा दिसत होता, रामाने इंद्राच्या अस्त्राने, सोन्याने मढवलेल्या बाणाने छाटला.