ऋषभशरभमैन्दधूम्रनीलाः कुमुदसुषेणगवाक्षरम्भताराः। द्विविदपनसवायुपुत्रमुख्या- स्त्वरिततराभिमुखं रणं प्रयाताः
ऋषभ, शरभ, मैंद, धूम्र, नील, कुमुद, सुसेन, गवाक्ष, रंभ, तारा आणि द्विविद, पनस, वायुपुत्र हे सर्व प्रमुख वानर युद्धाकडे जलदपणे धावले.
thumb|सप्तषष्टितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः ॥६-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील सत्त्याहत्तरावा सर्ग ऐका.
ते निवृत्ता महाकायाः श्रुत्वाङ्गदवचस्तदा। नैष्ठिकीं बुद्धिमास्थाय सर्वे संग्रामकाङ्क्षिणः
अंगदाचं बोलणं ऐकल्यावर ते बलाढ्य वानर मागे फिरले, पण आता त्यांनी मनाशी ठाम निर्धार केला आणि सर्वजण युद्धासाठी उत्सुक झाले.
समुदीरितवीर्यास्ते समारोपितविक्रमाः। पर्यवस्थापिता वाक्यैरङ्गदेन बलीयसा
अंगदाच्या सामर्थ्यशाली शब्दांनी त्यांचं धैर्य जागृत झालं, शौर्य उभं राहिलं आणि ते सर्व स्थिर झाले.
प्रयाताश्च गता हर्षं मरणे कृतनिश्चयाः। चक्रुः सुतुमुलं युद्धं वानरास्त्यक्तजीविताः
मरणाचा निश्चय करून वानर आनंदाने पुढे गेले; त्यांनी आपला जीव पणाला लावून प्रचंड गोंगाटात युद्ध सुरू केलं.
अथ वृक्षान् महाकायाः सानूनि सुमहान्ति च। वानरास्तूर्णमुद्यम्य कुम्भकर्णमभिद्रवन्
मग ते बलाढ्य वानर मोठाले झाडं आणि डोंगरशिखरं पटकन उचलून कुम्भकर्णावर तुटून पडले.
कुम्भकर्णः सुसंक्रुद्धो गदामुद्यम्य वीर्यवान्। धर्षयन् स महाकायः समन्ताद् व्यक्षिपद् रिपून्
कुम्भकर्ण प्रचंड संतापला, त्याने गदा उचलली आणि आपल्या विशाल शरीराने आजूबाजूच्या शत्रूंना जबरदस्त फटका दिला.
शतानि सप्त चाष्टौ च सहस्राणि च वानराः। प्रकीर्णाः शेरते भूमौ कुम्भकर्णेन ताडिताः
कुम्भकर्णाच्या आघाताने सातशे आठ हजार वानर भूमीवर विखुरलेले पडले.
षोडशाष्टौ च दश च विंशत्त्रिंशत्तथैव च। परिक्षिप्य च बाहुभ्यां खादन् स परिधावति। भक्षयन् भृशसंक्रुद्धो गरुडः पन्नगानिव
त्याने सोळा, आठ, दहा, वीस आणि तीस वानर दोन्ही हातांनी वेढून धावत धावत खाऊन टाकले, जसा गरुड सर्पांना गिळतो.
कृच्छ्रेण च समाश्वस्ताः संगम्य च ततस्ततः। वृक्षाद्रिहस्ता हरयस्तस्थुः संग्राममूर्धनि
मोठ्या कष्टाने काही वानर सावरले, एकत्र येऊन झाडं आणि डोंगर उचलून युद्धाच्या अग्रभागी उभे राहिले.
ततः पर्वतमुत्पाट्य द्विविदः प्लवगर्षभः। दुद्राव गिरिशृङ्गाभं विलम्ब इव तोयदः
मग वानरांमध्ये श्रेष्ठ द्विविदाने एक डोंगर उपटून घेतला आणि तो डोंगरशिखरासारखा ढग मागे ओढतो तसा पुढे धावला.
तं समुत्पाट्य चिक्षेप कुम्भकर्णाय वानरः। तमप्राप्य महाकायं तस्य सैन्येऽपतत् ततः
त्याने तो डोंगर कुम्भकर्णावर फेकला, पण तो बलाढ्य राक्षस टळून गेला आणि डोंगर त्याच्या सैन्यात पडला.
ममर्दाश्वान् गजांश्चापि रथांश्चापि गजोत्तमान्। तानि चान्यानि रक्षांसि एवं चान्यद्गिरेः शिरः
त्याने घोडे, हत्ती, रथ आणि उत्तम हत्तींचा चेंदामेंदा केला; तसेच दुसरं डोंगरशिखर टाकून इतर राक्षसांनाही ठार केलं.
तच्छैलवेगाभिहतं हताश्वं हतसारथिम्। रक्षसां रुधिरक्लिन्नं बभूवायोधनं महत्
त्या डोंगराच्या जोरदार आघाताने घोडे, सारथी मारले गेले, राक्षसांचं रक्त सांडलं आणि ते महायुद्धभूमी रक्ताने माखली गेली.
रथिनो वानरेन्द्राणां शरैः कालान्तकोपमैः। शिरांसि नर्दतां जह्रुः सहसा भीमनिःस्वनाः
वानरांच्या सेनापतींमधील रथस्वारांनी, मृत्यूच्या संतापासारख्या तीक्ष्ण बाणांनी, गर्जणाऱ्या राक्षसांची डोकं अचानक उडवली आणि भयानक गर्जना ऐकू आली.
वानराश्च महात्मानः समुत्पाट्य महाद्रुमान्। रथानश्वान् गजानुष्ट्रान् राक्षसानभ्यसूदयन्
महात्मा वानरांनी मोठाली झाडं उपटून रथ, घोडे, हत्ती, उंट आणि राक्षसांना फोडून टाकलं.
हनूमान् शैलशृङ्गाणि शिलाश्च विविधान् द्रुमान्। ववर्ष कुम्भकर्णस्य शिरस्यम्बरमास्थितः
हनुमान आकाशात उभा राहून कुम्भकर्णाच्या डोक्यावर डोंगरशिखरं, वेगवेगळ्या प्रकारच्या शिळा आणि झाडांचा वर्षाव करू लागला.
तानि पर्वतशृङ्गाणि शूलेन स बिभेद ह। बभञ्ज वृक्षवर्षं च कुम्भकर्णो महाबलः
पण कुम्भकर्णाने आपल्या प्रचंड बळाने त्या डोंगरशिखरांना शूलाने फोडून टाकलं आणि झाडांचा वर्षावही मोडून काढला.
ततो हरीणां तदनीकमुग्रं दुद्राव शूलं निशितं प्रगृह्य। तस्थौ स तस्यापततः परस्ता- न्महीधराग्रं हनुमान् प्रगृह्य
मग त्याने तीक्ष्ण शूल उचलून वानरांच्या त्या भयंकर सैन्यावर तुटून धाव घेतली; हनुमानाने डोंगराचं शिखर उचलून त्याच्या समोर उभा राहिला.
स कुम्भकर्णं कुपितो जघान वेगेन शैलोत्तमभीमकायम्। संचुक्षुभे तेन तदाभिभूतो मेदार्द्रगात्रो रुधिरावसिक्तः
हनुमान रागाने पेटून, डोंगराएवढ्या कुम्भकर्णाच्या शरीरावर जबरदस्त आघात केला; त्या प्रहाराने कुम्भकर्ण हादरला, त्याचं अंग चरबी आणि रक्ताने माखलं गेलं.
स शूलमाविध्य तडित्प्रकाशं गिरिं यथा प्रज्वलिताग्निशृङ्गम्। बाह्वन्तरे मारुतिमाजघान गुहोऽचलं क्रौञ्चमिवोग्रशक्त्या
कुंभकर्णानं आपल्या भयंकर भाल्याने, जणू काही वीज चमकते तसा आणि ज्वलंत डोंगरशिखर भेदतो तसा, तो भाला मारुतीच्या दोन्ही बाहूंमध्ये घुसवला. हे अगदी तसं होतं जसं गुहाने आपल्या प्रचंड अस्त्राने क्रौंच पर्वतावर घाव घातला.
स शूलनिर्भिन्नमहाभुजान्तरः प्रविह्वलः शोणितमुद्वमन् मुखात् । ननाद भीमं हनुमान् महाहवे युगान्तमेघस्तनितस्वनोपमम्
त्या भाल्याने मोठ्या बाहूंमध्ये भेद पडल्यामुळे, हनुमान डगमगला, त्याच्या तोंडातून रक्त वाहू लागलं. त्या भयंकर युद्धात त्याने प्रचंड गर्जना केली, जणू युगाच्या शेवटी मेघांचा गडगडाट होत असतो तशी.
ततो विनेदुः सहसा प्रहृष्टा रक्षोगणास्तं व्यथितं समीक्ष्य। प्लवंगमास्तु व्यथिता भयार्ताः प्रदुद्रुवुः संयति कुम्भकर्णात्
हनुमान व्याकुळ झालेला पाहून राक्षसांची टोळी अचानक आनंदली आणि मोठ्या आवाजात ओरडू लागली. पण वानर मात्र घाबरून, कुंभकर्णाच्या भीतीने रणांगणातून पळू लागले.
ततस्तु नीलो बलवान् पर्यवस्थापयन् बलम्। प्रविचिक्षेप शैलाग्रं कुम्भकर्णाय धीमते
तेव्हा बलवान नीलाने आपली फौज पुन्हा एकत्र केली आणि त्याने एक मोठं डोंगरशिखर हुशार कुंभकर्णावर फेकलं.
तदापतन्तं सम्प्रेक्ष्य मुष्टिनाभिजघान ह। मुष्टिप्रहाराभिहतं तच्छैलाग्रं व्यशीर्यत। सविस्फुलिङ्गं सज्वालं निपपात महीतले
ते डोंगरशिखर वेगाने येताना पाहून कुंभकर्णाने ते आपल्या मुठीने जबरदस्त मारले. त्या घावाने ते शिखर तुकडे तुकडे झाले आणि ठिणग्या उडवत, जळत पृथ्वीवर कोसळले.
ऋषभः शरभो नीलो गवाक्षो गन्धमादनः। पञ्च वानरशार्दूलाः कुम्भकर्णमुपाद्रवन्
ऋषभ, शरभ, नील, गवाक्ष आणि गंधमादन — हे पाच वानरांचे शूरवीर, वाघासारखे धाडसी, कुंभकर्णावर तुटून पडले.
शैलैर्वृक्षैस्तलैः पादैर्मुष्टिभिश्च महाबलाः। कुम्भकर्णं महाकायं निजघ्नुः सर्वतो युधि
त्या बलाढ्य वानरांनी चारही बाजूंनी पर्वत, झाडं, तळहात, पाय आणि मुठीने त्या प्रचंड कुंभकर्णावर हल्ला केला.
स्पर्शानिव प्रहारांस्तान् वेदयानो न विव्यथे। ऋषभं तु महावेगं बाहुभ्यां परिषस्वजे
तो कुंभकर्ण त्या सर्व हल्ल्यांना जणू स्पर्शच झाल्यासारखा वाटू लागला, त्याला काहीच फरक पडला नाही. पण त्याने वेगवान ऋषभाला आपल्या दोन हातांनी पकडले.
कुम्भकर्णभुजाभ्यां तु पीडितो वानरर्षभः। निपपातर्षभो भीमः प्रमुखागतशोणितः
कुंभकर्णाच्या भुजांमध्ये दाबला गेल्याने तो भयंकर वानर ऋषभ रक्ताने माखलेल्या तोंडाने जमिनीवर कोसळला.
मुष्टिना शरभं हत्वा जानुना नीलमाहवे। आजघान गवाक्षं तु तलेनेन्द्ररिपुस्तदा। पादेनाभ्यहनत् क्रुद्धस्तरसा गन्धमादनम्
कुंभकर्णाने मुठीने शरभाला, गुडघ्याने नीलाला, तळहाताने गवाक्षाला आणि रागाने वेगाने पायाने गंधमादनाला मारले.