धनुःशतपरीणाहः स षट्शतसमुच्छ्रितः। रौद्रः शकटचक्राक्षो महापर्वतसंनिभः
त्याचा धनुष्य शंभर हात लांब, उंची सहाशे हात, डोळे गाड्याच्या चाकासारखे मोठे, आणि तो एखाद्या प्रचंड पर्वतासारखा भासणारा होता.
संनिपत्य च रक्षांसि दग्धशैलोपमो महान्। कुम्भकर्णो महावक्त्रः प्रहसन्निदमब्रवीत्
तो जणू जळणाऱ्या डोंगरासारखा मोठा, मोठ्या तोंडाचा कुम्भकर्ण राक्षसांना एकत्र करून हसत म्हणाला—
अद्य वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशः। निर्दहिष्यामि संक्रुद्धः पतङ्गानिव पावकः
आज मी रागाने वानरांच्या त्या मोठ्या सैन्यांना गटागटाने जाळून टाकीन, जसे अग्नी पतंगांना भस्म करतो.
नापराध्यन्ति मे कामं वानरा वनचारिणः। जातिरस्मद्विधानां सा पुरोद्यानविभूषणम्
माझ्याशी वानरांनी काहीही अपराध केलेला नाही; आमच्यासारख्या वीरांसाठी असे युद्ध हे रणभूमीचे अलंकारच असते.
पुररोधस्य मूलं तु राघवः सहलक्ष्मणः। हते तस्मिन् हतं सर्वं तं वधिष्यामि संयुगे
पण शत्रूचे मूळ म्हणजे राम आणि लक्ष्मण; त्यांना मारले की सर्वच संपेल. मी त्यांनाच युद्धात ठार मारीन.
एवं तस्य ब्रुवाणस्य कुम्भकर्णस्य राक्षसाः। नादं चक्रुर्महाघोरं कम्पयन्त इवार्णवम्
कुम्भकर्ण असे बोलत असताना राक्षसांनी प्रचंड भीषण गर्जना केली, जणू समुद्रालाच हादरवून टाकणारी.
तस्य निष्पततस्तूर्णं कुम्भकर्णस्य धीमतः। बभूवुर्घोररूपाणि निमित्तानि समन्ततः
शहाण्या कुम्भकर्णाने जेव्हा वेगाने पुढे झेप घेतली, तेव्हा सर्व बाजूंनी भयंकर अपशकुन दिसू लागले.
उल्काशनियुता मेघा बभूवुर्गर्दभारुणाः। ससागरवना चैव वसुधा समकम्पत
उल्का आणि वीजांनी भरलेले ढग गाढवाच्या रंगाचे झाले; समुद्र आणि जंगलांसह पृथ्वी थरथर कापू लागली.
घोररूपाः शिवा नेदुः सज्वालकवलैर्मुखैः। मण्डलान्यपसव्यानि बबन्धुश्च विहंगमाः
भीषण रूपाची कोल्ही त्यांच्या तोंडातून ज्वाळा निघवत ओरडू लागली; पक्षी वाईट चिन्ह दाखवत डावीकडे वळून गोल गोल उडू लागले.
निष्पपात च गृध्रोऽस्य शूले वै पथि गच्छतः। प्रास्फुरन्नयनं चास्य सव्यो बाहुरकम्पत
कुम्भकर्ण रस्त्यावर चालत असताना, त्याच्या भाल्यावर बसलेला गिधाड खाली पडला; त्याचे डावे डोळे फडफडू लागले आणि डावा हात थरथर कापू लागला.
निष्पपात तदा चोल्का ज्वलन्ती भीमनिःस्वना। आदित्यो निष्प्रभश्चासीन्न वाति च सुखोऽनिलः
तेव्हा एक प्रचंड जळणारी उल्का भीषण आवाज करत खाली पडली; सूर्याचा प्रकाश फिका पडला आणि वारा गोड वाहेनासा झाला.
अचिन्तयन् महोत्पातानुदितान् रोमहर्षणान्। निर्ययौ कुम्भकर्णस्तु कृतान्तबलचोदितः
उठलेल्या त्या अंगावर काटा आणणाऱ्या मोठ्या अपशकुनांचा विचार करत, कुम्भकर्ण मृत्यूच्या प्रेरणेने बाहेर पडला.
स लङ्घयित्वा प्राकारं पद्भ्यां पर्वतसंनिभः। ददर्शाभ्रघनप्रख्यं वानरानीकमद्भुतम्
तो पर्वतासारखा मोठा कुम्भकर्ण पायाने तट ओलांडून गेला आणि ढगांच्या गर्दीप्रमाणे दिसणारे अद्भुत वानरांचे सैन्य पाहिले.
ते दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं वानराः पर्वतोपमम्। वायुनुन्ना इव घना ययुः सर्वा दिशस्तदा
राक्षसांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या कुम्भकर्णाला पाहून, पर्वतासारखे वानर वाऱ्याने उडणाऱ्या ढगांसारखे सर्व दिशांना पांगले.
तद् वानरानीकमतिप्रचण्डं दिशो द्रवद्भिन्नमिवाभ्रजालम्। स कुम्भकर्णः समवेक्ष्य हर्षा- न्ननाद भूयो घनवद्घनाभः
ती अतिशय भयंकर वानरांची फौज सर्व दिशांना पळत जणू ढगांचा समूह तुटून जातो तशी विखुरली; ते पाहून ढगासारखा दिसणारा कुम्भकर्ण आनंदाने पुन्हा गडगडाटासारखा मोठा आवाज करत हसला.
ते तस्य घोरं निनदं निशम्य यथा निनादं दिवि वारिदस्य। पेतुर्धरण्यां बहवः प्लवङ्गा निकृत्तमूला इव शालवृक्षाः
त्याचा तो भीषण गडगडाट ऐकून, जसा आकाशातील मेघांचा गडगडाट असतो, तसे अनेक वानर जणू मुळापासून तुटलेले शालवृक्ष पृथ्वीवर कोसळतात तसे खाली पडले.
विपुलपरिघवान् स कुम्भकर्णो रिपुनिधनाय विनिःसृतो महात्मा। कपिगणभयमाददत् सुभीमं प्रभुरिव किंकरदण्डवान् युगान्ते
महाकाय, प्रचंड गदा घेऊन तो कुम्भकर्ण आपल्या शत्रूंचा नाश करण्यासाठी बाहेर पडला. त्याच्या भीषण रूपामुळे वानरांच्या सैन्यात मोठी भीती पसरली, जणू युगाच्या शेवटी एखादा प्रभू शिक्षा देणारा दंड उगारतो तशी.
thumb|षट्षष्टितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः ॥६-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या युद्धकांडातील साठाव्या सहाव्या सर्गाचे ऐका.
स लङ्घयित्वा प्राकारं गिरिकूटोपमो महान्। निर्ययौ नगरात् तूर्णं कुम्भकर्णो महाबलः
महाकाय आणि पर्वतासारखा दिसणारा कुम्भकर्ण प्राकार ओलांडून झपाट्याने नगरातून बाहेर पडला.
ननाद च महानादं समुद्रमभिनादयन्। विजयन्निव निर्घातान् विधमन्निव पर्वतान्
त्याने असा प्रचंड गर्जना केला की, समुद्रही दणाणून गेला; जणू तो वज्रावर विजय मिळवतोय आणि पर्वत उडवून लावत आहे.
तमवध्यं मघवता यमेन वरुणेन वा। प्रेक्ष्य भीमाक्षमायान्तं वानरा विप्रदुद्रुवुः
इंद्र, यम किंवा वरुण यांच्याही दृष्टीने अजेय आणि भीषण डोळ्यांनी समोर येणारा तो पाहून वानर घाबरून पळू लागले.
तांस्तु विप्रद्रुतान् दृष्ट्वा राजपुत्रोऽङ्गदोऽब्रवीत्। नलं नीलं गवाक्षं च कुमुदं च महाबलम्
त्यांना घाबरून पळताना पाहून राजपुत्र अंगदाने नल, नील, गवाक्ष आणि बलवान कुमुद यांना हाक मारली.
आत्मनस्तानि विस्मृत्य वीर्याण्यभिजनानि च। क्व गच्छत भयत्रस्ताः प्राकृता हरयो यथा
आपली ताकद आणि कुल विसरून तुम्ही सर्व साध्या वानरांसारखे घाबरून कुठे पळता, असे त्याने विचारले.
साधु सौम्या निवर्तध्वं किं प्राणान् परिरक्षथ। नालं युद्धाय वै रक्षो महतीयं विभीषिका
मित्रांनो, परत या! फक्त जीव वाचविण्यात काय अर्थ? हा राक्षस लढाईसाठी पुरेसा नाही; ही भीती फार मोठी आहे.
महतीमुत्थितामेनां राक्षसानां विभीषिकाम्। विक्रमाद् विधमिष्यामो निवर्तध्वं प्लवङ्गमाः
राक्षसांची ही मोठी भीती निर्माण झाली आहे; आपण आपल्या शौर्याने ती दूर करू. वानरांनो, परत या!
कृच्छ्रेण तु समाश्वस्य संगम्य च ततस्ततः। वृक्षान् गृहीत्वा हरयः सम्प्रतस्थू रणाजिरे
कष्टाने धीर एकवटून, एकत्र येऊन वानरांनी झाडे उचलली आणि रणांगणात पुढे गेले.
ते निवर्त्य तु संरब्धाः कुम्भकर्णं वनौकसः। निजघ्नुः परमक्रुद्धाः समदा इव कुञ्जराः
पुन्हा एकत्र होऊन, संतप्त झालेल्या वानरांनी प्रचंड रागाने कुम्भकर्णावर हल्ला केला, जणू मदमस्त हत्ती तुटून पडतात.
प्रांशुभिर्गिरिशृङ्गैश्च शिलाभिश्च महाबलाः। पादपैः पुष्पिताग्रैश्च हन्यमानो न कम्पते
पर्वतशिखरे, मोठमोठ्या शिळा आणि फुलांनी डवरलेली झाडांची टोपली याने त्याच्यावर फेकली गेली, पण तो महाबली हलला देखील नाही.
तस्य गात्रेषु पतिता भिद्यन्ते बहवः शिलाः। पादपाः पुष्पिताग्राश्च भग्नाः पेतुर्महीतले
त्याच्या अंगावर पडलेल्या अनेक शिळा तुटून पडल्या; फुलांनी डवरलेली झाडांची टोपली मोडून जमिनीवर कोसळली.
सोऽपि सैन्यानि संक्रुद्धौ वानराणां महौजसाम्। ममन्थ परमायत्तो वनान्यग्निरिवोत्थितः
तोही संतापून, पूर्ण शक्तीनिशी, वानरांच्या सैन्यात घुसून जणू वनात पेटलेली आगच पसरते तसा धुमाकूळ घालत होता.