त्वया देवाः प्रतिव्यूह्य निर्जिताश्चासुरा युधि
तुझ्यामुळे देवांना रोखले गेले आणि असुरांना युद्धात हरवले गेले.
तदेतत् सर्वमातिष्ठ वीर्यं भीमपराक्रम। नहि ते सर्वभूतेषु दृश्यते सदृशो बली
म्हणून, तुझी सारी ताकद आणि भयंकर शौर्य दाखव; कारण सर्व सृष्टीत तुझ्यासारखा बलवान कोणीच नाही.
कुरुष्व मे प्रियहितमेतदुत्तमं यथाप्रियं प्रियरण बान्धवप्रिय। स्वतेजसा व्यथय सपत्नवाहिनीं शरद्घनं पवन इवोद्यतो महान्
माझ्यासाठी हे उत्तम आणि मनापासून प्रिय कार्य कर, हे प्रिय योद्ध्या आणि बंधूंना प्रिय असलेला. आपल्या तेजाने शत्रूंची सेना उध्वस्त कर, जसा मोठा वारा शरद ऋतूतील ढगांना उडवून लावतो.
thumb|त्रिषष्टितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः ॥६-
आता त्रिसष्टावा सर्ग ऐका.
तस्य राक्षसराजस्य निशम्य परिदेवितम्। कुम्भकर्णो बभाषेदं वचनं प्रजहास च
राक्षसराजाच्या आक्रोशाचे शब्द ऐकून कुम्भकर्णाने हसत असे म्हणाले.
दृष्टो दोषो हि योऽस्माभिः पुरा मन्त्रविनिर्णये। हितेष्वनभियुक्तेन सोऽयमासादितस्त्वया
पूर्वी जेव्हा आपण सल्ला घेतला, तेव्हा जो दोष आम्ही पाहिला होता—कल्याणासाठी मन लावले नव्हते—तोच दोष आता तुझ्यावर आला आहे.
शीघ्रं खल्वभ्युपेतं त्वां फलं पापस्य कर्मणः। निरयेष्वेव पतनं यथा दुष्कृतकर्मणः
पापाच्या कर्माचे फळ तुला लगेचच मिळाले आहे; जसे वाईट कर्म करणाऱ्याला नरकात पडावे लागते, तसेच.
प्रथमं वै महाराज कृत्यमेतदचिन्तितम्। केवलं वीर्यदर्पेण नानुबन्धो विचारितः
राजा, हे काम आधी विचार न करता केले गेले; केवळ आपल्या शक्तीच्या गर्वाने, परिणामांचा विचार केला नाही.
यः पश्चात्पूर्वकार्याणि कुर्यादैश्वर्यमास्थितः। पूर्वं चोत्तरकार्याणि न स वेद नयानयौ
जो सत्तेवर असून आधी करायचे ते नंतर करतो, आणि नंतरचे आधी करतो, त्याला योग्य-अयोग्याचा काहीच पत्ता नसतो.
देशकालविहीनानि कर्माणि विपरीतवत्। क्रियमाणानि दुष्यन्ति हवींष्यप्रयतेष्विव
ज्या गोष्टी योग्य वेळ-स्थळी न करता उलट्या केल्या जातात, त्या वाया जातात, जसे नीट प्रयत्न न करता केलेली होमाची आहुती.
त्रयाणां पञ्चधा योगं कर्मणां यः प्रपद्यते। सचिवैः समयं कृत्वा स सम्यग् वर्तते पथि
जो मंत्रीमंडळाशी सल्ला करून, तीन प्रकारच्या कर्मांचे पाच प्रकार एकत्र करतो, तोच योग्य मार्गावर चालतो.
यथागमं च यो राजा समयं च चिकीर्षति। बुध्यते सचिवैर्बुद्ध्या सुहृदश्चानुपश्यति
जो राजा परंपरेनुसार करार करायचा ठरवतो, तो मंत्र्यांच्या बुद्धीने समजतो आणि मित्रांच्या मदतीने त्याचा विचार करतो.
धर्ममर्थं हि कामं वा सर्वान् वा रक्षसां पते। भजेत पुरुषः काले त्रीणि द्वन्द्वानि वा पुनः
धर्म, संपत्ती किंवा इच्छा — किंवा या तिघांपैकी कोणतेही दोन किंवा सगळेच, योग्य वेळी मनुष्याने साधावे, हे राक्षसाधिपती.
त्रिषु चैतेषु यच्छ्रेष्ठं श्रुत्वा तन्नावबुध्यते। राजा वा राजमात्रो वा व्यर्थं तस्य बहुश्रुतम्
या तिघांपैकी जे उत्तम आहे ते ऐकूनही, राजा किंवा त्याचा मंत्री समजून घेत नाही, तर त्याचे खूप शिकलेले असणे व्यर्थ आहे.
उपप्रदानं सान्त्वं च भेदं काले च विक्रमम्। योगं च रक्षसां श्रेष्ठ तावुभौ च नयानयौ
सांत्वन, भेटवस्तू, फूट, योग्य वेळी शौर्य आणि मैत्री — हे सर्व, राक्षसांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, योग्य आणि अयोग्य दोन्ही ओळखायला हवे.
काले धर्मार्थकामान् यः सम्मन्त्र्य सचिवैः सह। निषेवेतात्मवाँल्लोके न स व्यसनमाप्नुयात्
जो मनुष्य, योग्य वेळी बुद्धिमान मंत्र्यांशी सल्ला करून, धर्म, संपत्ती आणि इच्छा यांचा योग्य प्रकारे पाठपुरावा करतो, तो स्वतःवर नियंत्रण ठेवतो आणि कधीही संकटात सापडत नाही.
हितानुबन्धमालोक्य कुर्यात् कार्यमिहात्मनः। राजा सहार्थतत्त्वज्ञैः सचिवैर्बुद्धिजीविभिः
राजाने, ज्यांना संपत्तीचे खरे तत्त्व कळते आणि जे बुद्धीने जगतात अशा मंत्र्यांसोबत, आपल्यासाठी जे हिताचे आहे ते पाहूनच काम करावे.
अनभिज्ञाय शास्त्रार्थान् पुरुषाः पशुबुद्धयः। प्रागल्भ्याद् वक्तुमिच्छन्ति मन्त्रिष्वभ्यन्तरीकृताः
ज्यांना शास्त्राचा अर्थ कळत नाही, असे पशुबुद्धीचे लोक, मंत्र्यांमध्ये सामील झाले की, केवळ धाडसाने बोलण्याची इच्छा धरतात.
अशास्त्रविदुषां तेषां कार्यं नाभिहितं वचः। अर्थशास्त्रानभिज्ञानां विपुलां श्रियमिच्छताम्
शास्त्र न कळणाऱ्यांची, मोठ्या श्रीची इच्छा असणाऱ्यांची, पण अर्थशास्त्र न समजणाऱ्यांची वचने, काम करताना लक्षात घेऊ नयेत.
अहितं च हिताकारं धार्ष्ट्याज्जल्पन्ति ये नराः। अवश्यं मन्त्रबाह्यास्ते कर्तव्याः कृत्यदूषकाः
जे लोक धाडसाने, हिताच्या नावाखाली अहिताचे बोलतात, त्यांनी नेहमीच सल्ल्यातून दूर ठेवावे, कारण ते काम बिघडवतात.
विनाशयन्तो भर्तारं सहिताः शत्रुभिर्बुधैः। विपरीतानि कृत्यानि कारयन्तीह मन्त्रिणः
जे मंत्री शत्रूंशी संग करून, आपल्या स्वामीचे नुकसान करतात आणि उलट कामे घडवतात, त्यांना शहाणे लोक ओळखतात.
तान् भर्ता मित्रसंकाशानमित्रान् मन्त्रनिर्णये। व्यवहारेण जानीयात् सचिवानुपसंहितान्
स्वामीने, मित्रासारखे दिसणारे पण खरे मित्र नसणारे, सल्ल्यात निष्ठा नसलेले मंत्री, त्यांच्या वागणुकीवरून ओळखावेत.
चपलस्येह कृत्यानि सहसानुप्रधावतः। छिद्रमन्ये प्रपद्यन्ते क्रौञ्चस्य खमिव द्विजाः
जो चंचल माणूस घाईघाईने काम करतो, तेव्हा इतरांना संधी मिळते, जशी बगळा नसताना इतर पक्ष्यांना आकाश खुले होते.
यो हि शत्रुमवज्ञाय आत्मानं नाभिरक्षति। अवाप्नोति हि सोऽनर्थान् स्थानाच्च व्यवरोप्यते
जो शत्रूची अवहेलना करून स्वतःचे रक्षण करत नाही, त्याला नक्कीच अपयश येते आणि तो आपल्या स्थानावरून खाली पडतो.
यदुक्तमिह ते पूर्वं प्रियया मेऽनुजेन च। तदेव नो हितं वाक्यं यथेच्छसि तथा कुरु
इथे पूर्वी तू, माझ्या प्रिय व्यक्तीने आणि लहान भावाने जे सांगितले, तेच आपल्यासाठी हिताचे आहे; जसे तुला योग्य वाटेल तसे कर.
तत् तु श्रुत्वा दशग्रीवः कुम्भकर्णस्य भाषितम्। भ्रुकुटिं चैव संचक्रे क्रुद्धश्चैनमभाषत
कुंभकर्णाने सांगितलेले ऐकून, दशग्रीवाने भुवया ताठ केल्या आणि रागावून त्याच्याशी बोलला.
मान्यो गुरुरिवाचार्यः किं मां त्वमनुशाससे। किमेवं वाक्श्रमं कृत्वा यद् युक्तं तद् विधीयताम्
तू गुरु किंवा आचार्याप्रमाणे मान्य असताना मला का शिकवतोस? इतका मोठा उपदेश का करतोस? जे योग्य आहे तेच कर.
विभ्रमाच्चित्तमोहाद् वा बलवीर्याश्रयेण वा। नाभिपन्नमिदानीं यद् व्यर्था तस्य पुनः कथा
गोंधळ, मनाचा मोह किंवा आपल्या बळावर अवलंबून, जे पूर्वी मान्य केले नाही, त्याची पुन्हा चर्चा करणे व्यर्थ आहे.
अस्मिन् काले तु यद् युक्तं तदिदानीं विचिन्त्यताम्। गतं तु नानुशोचन्ति गतं तु गतमेव हि
आता या वेळी जे योग्य आहे तेच विचारात घ्या; जे गेले त्याची खंत करत नाहीत, कारण जे गेले ते परत येत नाही.
ममापनयजं दोषं विक्रमेण समीकुरु। यदि खल्वस्ति मे स्नेहो विक्रमं वाधिगच्छसि
माझ्या चुकीचे निरसन तू आपल्या शौर्याने कर; जर तुला खरोखर माझ्यावर प्रेम असेल, तर आपले शौर्य दाखव.